ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ

ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ
Casus belli	Assassination of Archduke Franz Ferdinand (28 June) followed by Austro-Hungarian declaration of war on Kingdom of Serbia (28 July) and Russian mobilization against Austria–Hungary (29 July).

ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ (ਅੰਗਰੇਜੀ: World War I) 1914 ਤੋਂ 1918 ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ। ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਦੇਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ । ਇਸ ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮਿਲਟਰੀ ਗੁੱਟ ਸਨ: ਸੈਂਟਰਲ ਪਾਵਰਜ਼ ਅਤੇ ਟਰਿਪਲ ਏਨਟਟੇ । ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੱਭ-ਭੱਗ 7 ਕਰੋੜ ਮਿਲਟਰੀ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਲਾਮਬੰਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚੋ ਇੱਕ ਹੈ । ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਲਗਪਗ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਆਦਮੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਜਾਨਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ।

ਸੰਨ 1914 ਨੂੰ ਸੇਰਾਜੇਵੋ ਵਿੱਚ ਗੇਵਰੀਲੋ ਪਰਿਨਸਿਪ (Gavrilo Princip) (ਇੱਕ ਸਰਬਿਆ ਨੈਸ਼ਨਲੀਸਟ ਗਰੁਪ ਦਾ ਆਦਮੀ) ਨੇ ਆਸਟਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਆਰਚਡੂਕ ਫਰੈਂਜ਼ ਫਰਡੀਨੈਂਡ (Archduke Franz Ferdinand) ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਇਹ ਵਜਾ ਨੂੰ ਲੇ ਕੇ ਆਸਟਰੀਆ ਅਤੇ ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਜਰਨਲਾਂ ਨੇ ਆਸਟਰੀਆ ਅਤੇ ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਰਬੀਆ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਿਤਾ । ਇਸ ਘਟਨਾ ਕਰਕੇ ਯੂਰਪ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਦੁਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਟਰੀ ਮਦਦ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਕੀਤੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ (ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਦੇਸ਼ ਹਮਲਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਸਮਝੋਤੇ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਇੱਕ ਦੁਜੇ ਦੀ ਮਦਤ ਕਰਨਗੇ) ਪੂਰਾ ਯੂਰਪ ਜਲਦੀ ਹੀ ਲਰਾਈ ਵਿੱਚ ਕੁਦ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ । ਯੂਰਪ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹੋਰ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਫਿਰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧ ਗਿਆ ।

ਯੁੱਧ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਬਾਦ ਜਰਮਨੀ, ਰੂਸ, ਆਸਟਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ, ਅਤੇ ਆਟੋਮਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਹੋ ਗਈ । ਦੋਵੇਂ ਆਸਟਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ ਅਤੇ ਆਟੋਮਨ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਛੋਟੇ=ਛੋਟੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਯੁੱਧ ਦੇ ਬਾਅਦ ਨਹੀਂ ਰਹੇ । ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਦੀ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਬਣਾਈ ਗਈ । ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਕਈ ਨਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਬਣੇ ਅਤੇ ਕਈ ਪੁਰਣੇ ਖਤਮ ਹੋ ਗਏ ।

ਯੁੱਧ ਦਾ ਕਾਰਨ

ਮੁੱਖ ਲੇਖ ਲਈ ਵੇਖੋ: ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦਾ ਕਾਰਨ

ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਵਿੱਚ ਗਏ ਦੇਸ਼, ਹਰੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਐਲਾਏਜ਼, ਕੇਸਰੀ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਸੈਂਟਰਲ ਪਾਵਰਜ਼, ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਦੇਸ਼ ਲੜਾਈ ਚੋ ਬਾਹਰ ਰਹੇ, ਉਹ ਗ੍ਰੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਹਨ ।

19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿੱਚ, ਯਰੋਪ ਦੇ ਮੁੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਯੂਰੋਪ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀ-ਸੰਤੁਲਨ ਰੱਖਣ ਲਈ, ਬਹੁਤ ਉਪਰਾਲੇ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪੁਰੇ ਯੂਰਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਲਝਵਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸੈਨੀਕ ਗੱਠਜੋੜ ਬਣ ਗਏ ਸਨ । ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਗੱਠਜੋੜ 1819 ਵਿੱਚ ਜਰਮਨ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਆਸਟਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਡੂਲ ਅਲਾਇਅੰਸ ਕਿਹਾ ਹਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਟੋਮਨ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟਣ ਸਮੇਂ, ਆਟੋਮਨ ਦੇ ਬਾਲਕਨ ਹਿਸੇ ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਦੇ ਵਧਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਨਿਪਟਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਟਲੀ ਨੇ ਵੀ ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਆਸਟਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ ਨਾਲ ਸਮਝੋਤਾ ਕਿਤਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਟਰੀਪਲ ਅਲਾਇੰਸ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ । ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1892 ਨੂੰ ਫਰਾਂਸ ਅਤੇ ਰੂਸ ਨੇ ਟਰੀਪਲ ਅਲਾਇੰਸ ਦੇ ਵਿਰੁਧ ਫਰਾਂਕੋ-ਰੂਸੀ ਗਠਜੋੜ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ 1907 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਵੀ ਫਰਾਂਸ ਅਤੇ ਰੂਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈ, ਅਤੇ ਟਰੀਪਲ ਏਨਟਟੇ ਬਣਾਇਆ ।

ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਉਦਯੋਗਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵੱਧਣ ਬਾਅਦ, ਕੈਜ਼ਰ ਵਿਲਹੇਲਮ 2 (Kaiser Wilhelm II) ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿ ਦੀ ਰੋਇਲ ਨੇਵੀ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜਰਮਨ ਨੇਵੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਕੈਜ਼ਰਲਿਚ ਮੇਰੀਨ (Kaiserliche Marine) ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਬਨਾਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਿਤੀ । ਇਸ ਕਾਰਨ ਦੋਨੋ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋ ਵੱਧਿਆ ਨੇਵੀ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਬਨਾਉਣ ਵਿੱਚ ਜੁਟ ਗਏ । ਬਰਿਟਨ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਦੀ ਇਹ ਹਥਿਆਰ ਦੌੜ, ਹੋਲੀ-ਹੋਲੀ ਯੂਰੋਪ ਦੇ ਬਾਕੀ ਦੇਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਫੇਲ ਗਈ, ਅਤੇ ਯੂਰੋਪ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਆਪਣੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਲੜਾਈਆਂ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣ ਇੱਚ ਲਗਾਣ ਲੱਗੇ । 1908 ਅਤੇ 1913 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਯੂਰਪ ਦਾ ਮਿਲਟਰੀ ਦੇ ਉਤੇ ਖਰਚਾ 50% ਵੱਧ ਗਿਆ ।

ਸੰਨ 1909 ਵਿੱਚ ਆਸਟਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ ਨੇ ਆਟੋਮਨ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਬੋਜ਼ਨੀਆਂ-ਹਰਜ਼ਗੋਵੀਨਾ ਦੇ ਹਿਸੇ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਰੂਸ ਅਤੇ ਸਰਬੀਆ ਦਾ ਰਾਜ ਨਾਰਾਜ ਹੋ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਹਿਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਲਾਵਿਕ ਸਰਬੀਅਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੂਸ ਅਤੇ ਸਰਬੀਆ ਆਪਣਾ ਹਿਸਾ ਸਮਝਦੇ ਸਨ । ਸੰਨ 1913 ਨੂੰ ਬਾਲਕਨ ਲੀਗ ਅਤੇ ਆਟੋਮਨ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਹਿਲੀ ਬਾਲਕਨ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ । ਇਸ ਲੜਾਈ ਬਾਅਦ ਹੋਏ ਸਮਝੋਤੇ ਵਿੱਚ ਆਟੋਮਨ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਅਲਬੇਨੀਆਂ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਟੋਮਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੱਟ ਕੇ ਬਲਗੇਰੀਆ, ਸਰਬੀਆ ਅਤੇ ਗਰੀਸ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਡਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ । ਫਿਰ 16 ਜੂਨ 1913 ਨੂੰ ਬਲਗੇਰੀਆ ਨੇ ਸਰਬੀਆ ਅਤੇ ਗਰੀਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਬਾਲਕਨ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ 33 ਦਿਨ ਚੱਲੀ । ਲੜਾਈ ਦੇ ਬਾਅਦ ਬਲਗੇਰੀਆ ਦਾ ਮੇਸਾਡੋਨੀਆਂ ਦਾ ਹਿਸਾ ਸਰਬੀਆ ਦੇ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਫੇਲ ਗਈ ।

28 ਜੂਨ 1914 ਨੂੰ ਸੇਰਾਜੇਵੋ ਵਿੱਚ ਗੇਵਰੀਲੋ ਪਰਿਨਸਿਪ (Gavrilo Princip), ਜੋ ਬਾਜਨਿਆਂ ਦਾ ਸਰਬ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਯੰਗ ਬਾਸਨੀਆਂ (Young Basnia) ਦੇ ਗਰੁਪ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਸਟਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਆਰਚਡੂਕ ਫਰੈਂਜ਼ ਫਰਡੀਨੈਂਡ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਆਸਟਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰਬੀਆ ਦਾ ਹੱਥ ਸਮਝਿਆ, ਅਤੇ ਆਸਟਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ ਨੇ ਸਰਬੀਆ ਤੇ ਕੁਝ ਮੰਗਾਂ ਕਿਤੀਆਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੁਲਾਈ ਆਲਟੀਮੈਟਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਜਦ ਸਰਬੀਆ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨਾਂ ਮੱਨੀਆਂ, ਤਾਂ ਆਸਟਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ ਨੇ 28 ਜੁਲਾਈ 1914 ਨੂੰ ਸਰਬੀਆ ਉਤੇ ਲੜਾਈ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ । ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਰੂਸ ਦੀ ਰਾਜਸ਼ਾਹੀ ਨੇ ਵੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਿਤੀ, ਰੂਸ ਨਹੀਂ ਚਾਉਦਾ ਸੀ ਕਿ ਆਸਟਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ ਇਸ ਦਾ ਬਾਲਕਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵ ਖਤਮ ਕਰੇ । ਜਦੋਂ ਜਰਮਨੀ ਵੀ 30 ਜੁਲਾਈ 1914 ਨੂੰ ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਫਰਾਂਸ ਵੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ । ਫਰਾਂਸ ਇਸ ਲਈ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਰਮਨ ਹੋਂ ਫਰੇਂਕੋ-ਪਰਸ਼ੀਆਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਦਾ ਬਦਲਾ ਚਾਉਂਦਾ ਸੀ ।

ਕਾਲ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ

ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ-ਸਥਿਤੀ

ਸੇੰਟਰਲ ਪਾਵਰਜ਼ ਦੇ ਵਿੱਚ ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ

ਯੁੱਧ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਸੇੰਟਰਲ ਪਾਵਰਜ਼ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਗੱਠਜੋੜ ਦੇ ਬਾਰੇ ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਸੀ । ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਆਸਟਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ ਨੂੰ ਸਰਬੀਆ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਵਾਅਦਾ ਕਿਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਦੇਸ਼ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝੇ । ਆਸਟਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸੋਚਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜਰਮਨੀ ਉੱਤਰ ਦੇ ਪਾਸੇਓਂ ਰੂਸ ਦੇ ਬਾਰਡਰ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਭੇਜੇਗਾ, ਪਰ ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਸੋਚੇਆ ਕਿ ਆਸਟਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ ਆਪਣੀਆਂ ਜਿਆਦਾ ਫੌਜਾਂ ਰੂਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਭੇਜੇਗਾ, ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਬਾਰਡਰ ਤੇ ਜਾਵੇਗਾ । ਇਸ ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਸਟਰੀਆ-ਹੰਗਰੀ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਹੋ ਕੇ ਰੂਸ ਅਤੇ ਸਰਬੀਆ ਦੇ ਬਾਰਡਰਾਂ ਤੇ ਜਾਣਾ ਪਿਆ । 9 ਸਤੰਬਰ 1916 ਨੂੰ ਫਿਰ ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਐਲਾਏਜ਼ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ, ਨਵਾਂ ਪਲੇਨ ਤਿਆਰ ਕਿਤਾ ।

ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ

ਮੁੱਖ ਲੇਖ ਲਈ ਵੇਖੋ: ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦਾ ਘਟਨਾਸਥਾਨ

ਇਸ ਯੁੱਧ ਦਿਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਲੜਾਇਆਂ ਬਰੀਟਨ, ਫਰਾਂਸ, ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਦੇ ਹੇਂਠ ਅਫ਼ਰੀਕਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ । 7 ਅਗਸਤ 1914 ਨੂੰ ਬਰੀਟਨ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸ ਦਿਆਂ ਸੈਨਾਂਵਾਂ ਨੇ ਜਰਮਨ ਦੇ ਰਾਜ-ਸਰਪਰਗਤ ਟੋਗੋਲੈਂਡ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਿਤਾ । ਅਤੇ ਫਿਰ 10 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਜਰਮਨ ਦਿਆਂ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦਿਆਂ ਸੈਨਾਂਵਾਂ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਿਤਾ । ਅਫ਼ਰਿਕਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੜਾਈਆਂ ਯੁੱਧ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਚਲਦੀਆਂ ਰਹਿਆਂ ।

ਸਰਬੀਆ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ

ਮੁੱਖ ਲੇਖ ਲਈ ਵੇਖੋ: ਸਰਬੀਆ ਵਿੱਚ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ (ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ)

12 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸਰਬੀਆ ਦੀ ਸੈਨਾ ਨੇ ਅਸਟਰੀਆ ਖਿਲਾਫ ਸੇਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਕਿੱਤੀ । ਸਰਬੀਆ ਨੇ ਡਰੀਨਾ ਅਤੇ ਸਾਵਾ ਦਰਿਆਂ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਪਾਸੇ ਮੋਰਚਾ ਲਾਇਆ । ਅਗਲੇ 2 ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਹਮਲੇਆਂ ਬਾਅਦ ਆਸਟਰੀਆ ਦੇ ਕਾਫੀ ਫੌਜੀ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਛੇ ਹੋਣਾ ਪਿਆ । ਇਹ ਏਲਾਇਜ਼ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਿੱਤ ਸੀ । ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਸਟਰੀਆ ਨੇ ਸਰਬੀਆ ਦੀ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸੈਨਾ ਭੇਜੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰੂਸ ਦੇ ਪਾਸੇ ਇਸ ਦਾ ਲੜਾਈ ਤੇ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਕਮਜੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ।

ਬੇਲਜੀਅਮ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨ ਫੌਜਾਂ

ਮੁੱਖ ਲੇਖ ਲਈ ਵੇਖੋ: ਪੱਛਮੀ ਰਣਭੂਮੀ (ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ)

ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਹਮਲਾ ਬੇਲਜਿਅਮ ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ । ਬੇਲਜੀਅਮ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ (ਫਰਾਂਸ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਵਾਲੇ ਬਾਰਡਰ ਤੇ ਕੰਧ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸੀ) ਬੇਲਜੀਆਮ ਤੇ ਕਬਜਾ ਕਿੱਤਾ । ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨੀ ਨੂੰ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਰੂਸ ਨੇ ਵੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਤੇ ਪੂਰਬ ਦੇ ਪਾਸੋਂ ਹਮਲਾ ਕਿਤਾ, ਤਾਂ ਜਰਮਨੀ ਨੂੰ ਅੱਧੀਆਂ ਫੌਜਾਂ (ਜੋ ਪੱਛਮੀ ਬਾਰਡਰ ਲਈ ਸਨ) ਨੂੰ ਰੂਸ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ । ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਟੇਨਨਬਰਗ ਦੀ ਲੜਾਈ (17 ਅਗਸਤ – 2 ਸਤੰਬਰ) ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਪਰ ਉਹ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਨਾਂ ਵਧ ਸਕੇ, ਕਿਉਕਿ ਰੂਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੇਲਰੋਡ ਦੀ ਪਟੜੀ ਅਲੱਗ ਤਰਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਦਿਆਂ ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਉਹ ਪਟੜੀ ਨਹੀਂ ਵਰਤ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ । ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਛਲਾਈਫੈਨ ਪਲੇਨ (Schlieffen Plan) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਚਾਉਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਫਰਾਂਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹਫਤੇਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਕੇ ਪੈਰਿਸ ਤੇ ਜਲਦੀ ਕਬਜਾ ਕਰਨਾ ਚਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਬਰਿਟਨ ਦੀ ਮਦਦ ਕਾਰਨ ਮਾਰਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ (First Battle of the Marne ) (5 ਸਤੰਬਰ–12 ਸਤੰਬਰ) ਵਿੱਚ ਜਰਮਨੀ ਨੂੰ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ । ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੇਂਟਰਲ ਪਾਵਰਜ਼ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਜਿੱਤ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ, ਦੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਲੜਾਈ ਲੜਣੀ ਪਈ । ਜਰਮਨ ਫੌਜ ਨੇ ਫਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਸੁਰੱਖਿਅਕ ਮੋਰਚੇ ਉੱਤੇ ਤੇਨਾਤ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਨਾਲੋਂ ਬਰੀਟਨ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸ ਦੇ 2,30,000 ਵੱਧ ਫੋਜੀ ਮਾਰ ਗਿਰਾਏ ਸਨ । ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਮਾੜੇ ਸੰਚਾਰਣ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਾੜੀਆਂ ਆਦੇਸ਼ ਫੇਂਸਲੇਆਂ ਕਾਰਨ, ਜਰਮਨੀ ਨੇ ਜਲਦੀ ਲੜਾਈ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮੋਕਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ।

ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ

ਮੁੱਖ ਲੇਖ ਲਈ ਵੇਖੋ: ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦਾ ਘਟਨਾਸਥਾਨ

ਨਿਊ ਜ਼ੀਲੈਂਡ ਨੇ 30 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਜਰਮਨ ਸਮੋਆ (ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਸਮੋਆ) ਤੇ ਕਬਜਾ ਕਿਤਾ । 11 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਆਸਟਰੇਲਿਆ ਦੀ ਜਲ ਅਤੇ ਥਲ ਸੈਨਾਂ ਨੇ ਨਿਊ ਪੋਮਰਨ (ਹੁਣ ਨਿਊ ਬਰੀਟਨ) ਤੇ ਕਬਜਾ ਕਿਤਾ । ਜਪਾਨ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਦਿਆਂ ਮਾਇਕਰੋਨੇਸ਼ੀਆ ਨੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੇ ਕਬਜਾ ਕਰ ਲਿਆ । ਕੁਝ ਮਹਿਨੇਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਏਲਾਇਜ਼ ਨੇ ਜਰਮਨੀ ਦਿਆਂ ਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਉਪਨਿਵੇਸ਼ ਖੇਤਰਾਂ ਤੇ ਕਬਜਾ ਕਰ ਲਿਆ ।

In the trenches: Infantry with gas masks, Ypres, 1917

ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਸਿਨ

ਟਰੈਂਚ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ

ਮੁੱਖ ਲੇਖ ਲਈ ਵੇਖੋ: ਪੱਛਮੀ ਰਣਭੂਮੀ (ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ)

ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਲਟਰੀ ਦੇ ਲੜਾਈ ਲਈ ਤਰੀਕੇ, ਵਦ ਰਹੀ ਸ਼ਿਲਪ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਤੇ ਅਸਮਰਥ ਰਹੀ । Military tactics before World War I had failed to keep pace with advances in technology. These changes resulted in the building of impressive defence systems, which out of date tactics could not break through for most of the war. Barbed wire was a significant hindrance to massed infantry advances. Artillery, vastly more lethal than in the 1870s, coupled with machine guns, made crossing open ground very difficult. The Germans introduced poison gas; it soon became used by both sides, though it never proved decisive in winning a battle. Its effects were brutal, causing slow and painful death, and poison gas became one of the most-feared and best-remembered horrors of the war. Commanders on both sides failed to develop tactics for breaching entrenched positions without heavy casualties. In time, however, technology began to produce new offensive weapons, such as the tank. Britain and France were its primary users; the Germans employed captured Allied tanks and small numbers of their own design.

Men in Melbourne collecting recruitment papers.

After the First Battle of the Marne, both Entente and German forces began a series of outflanking manoeuvres, in the so-called "Race to the Sea". Britain and France soon found themselves facing entrenched German forces from Lorraine to Belgium's Flemish coast. Britain and France sought to take the offensive, while Germany defended the occupied territories; consequently, German trenches were generally much better constructed than those of their enemy. Anglo-French trenches were only intended to be "temporary" before their forces broke through German defences. Both sides attempted to break the stalemate using scientific and technological advances. On 22 April 1915 at the Second Battle of Ypres, the Germans (in violation of the Hague Convention) used chlorine gas for the first time on the Western Front. Algerian troops retreated when gassed and a six kilometre (four mile) hole opened in the Allied lines that the Germans quickly exploited, taking Kitcheners' Wood. Canadian soldiers closed the breach at the Second Battle of Ypres. At the Third Battle of Ypres, Canadian and ANZAC troops took the village of Passchendaele.

In the trenches: Royal Irish Rifles in a communications trench on the first day on the Somme, 1 July 1916.

On 1 July 1916, the British Army endured the bloodiest day in its history, suffering 57,470 casualties including 19,240 dead on the first day of the Battle of the Somme. Most of the casualties occurred in the first hour of the attack. The entire Somme offensive cost the British Army almost half a million men.

Neither side proved able to deliver a decisive blow for the next two years, though protracted German action at Verdun throughout 1916, combined with the bloodletting at the Somme, brought the exhausted French army to the brink of collapse. Futile attempts at frontal assault came at a high price for both the British and the French poilu (infantry) and led to widespread mutinies, especially during the Nivelle Offensive.

Canadian troops advancing behind a British Mark II tank at the Battle of Vimy Ridge.

A French assault on German positions. Champagne, France, 1917.

Throughout 1915–17, the British Empire and France suffered more casualties than Germany, due both to the strategic and tactical stances chosen by the sides. At the strategic level, while the Germans only mounted a single main offensive at Verdun, the Allies made several attempts to break through German lines. At the tactical level, Ludendorff's doctrine of "elastic defence" was well suited for trench warfare. This defence had a relatively lightly defended forward position and a more powerful main position farther back beyond artillery range, from which an immediate and powerful counter-offensive could be launched.

Ludendorff wrote on the fighting in 1917,

The 25th of August concluded the second phase of the Flanders battle. It had cost us heavily. ... The costly August battles in Flanders and at Verdun imposed a heavy strain on the Western troops. In spite of all the concrete protection they seemed more or less powerless under the enormous weight of the enemy’s artillery. At some points they no longer displayed the firmness which I, in common with the local commanders, had hoped for. The enemy managed to adapt himself to our method of employing counter attacks… I myself was being put to a terrible strain. The state of affairs in the West appeared to prevent the execution of our plans elsewhere. Our wastage had been so high as to cause grave misgivings, and had exceeded all expectation."

On the battle of the Menin Road Ridge Ludendorff wrote,

Another terrific assault was made on our lines on the 20 September…. The enemy’s onslaught on the 20th was successful, which proved the superiority of the attack over the defence. Its strength did not consist in the tanks; we found them inconvenient, but put them out of action all the same. The power of the attack lay in the artillery, and in the fact that ours did not do enough damage to the hostile infantry as they were assembling, and above all, at the actual time of the assault."

Officers and senior enlisted men of the Bermuda Militia Artillery's Bermuda Contingent, Royal Garrison Artillery, in Europe.

Around 1.1 to 1.2 million soldiers from the British and Dominion armies were on the Western Front at any one time. A thousand battalions, occupying sectors of the line from the North Sea to the Orne River, operated on a month-long four-stage rotation system, unless an offensive was underway. The front contained over ੯,੬੦੦ kilometres ( mi) of trenches. Each battalion held its sector for about a week before moving back to support lines and then further back to the reserve lines before a week out-of-line, often in the Poperinge or Amiens areas.

In the 1917 Battle of Arras the only significant British military success was the capture of Vimy Ridge by the Canadian Corps under Sir Arthur Currie and Julian Byng. The assaulting troops were able for the first time to overrun, rapidly reinforce and hold the ridge defending the coal-rich Douai plain.

ਰੇਫਰੈਂਸ

• American Armies and Battlefields in Europe: A History, Guide, and Reference Book, U.S. Government Printing Office, 1938, OCLC 59803706, http://www.secstate.wa.gov/history/ww1/maps.aspx 
• Army Art of World War I, U.S. Army Center of Military History: Smithsonian Institution, National Museum of American History, 1993, OCLC 28608539, http://www.secstate.wa.gov/history/publications_detail.aspx?p=28 
• Asghar, Syed Birjees (2005-06-12), A Famous Uprising, Dawn Group, http://www.dawn.com/weekly/dmag/archive/050612/dmag14.htm, retrieved on ੨ ਨਵੰਬਰ ੨੦੦੭ 
• Ashworth, Tony (2000) [1980], Trench warfare, 1914-18 : the live and let live system, London: Pan, ISBN 0330480685, OCLC 247360122 
• Bade, Klaus J; Brown, Allison (tr.) (2003), Migration in European History, The making of Europe, Oxford: Blackwell, ISBN 0631189394, OCLC 52695573  (translated from the German)
• Baker, Kevin (June 2006), "Stabbed in the Back! The past and future of a right-wing myth", Harper's Magazine 
• Balakian, Peter (2003), The Burning Tigris: The Armenian Genocide and America's Response, New York: HarperCollins, ISBN 9780060198404, OCLC 56822108 
• Ball, Alan M (1996), And Now My Soul Is Hardened: Abandoned Children in Soviet Russia, 1918-1930, Berkeley: University of California Press, ISBN 9780520206946 , reviewed in Hegarty, Thomas J (March-June url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3763/is_/ai_n8801575 1998), "And Now My Soul Is Hardened: Abandoned Children in Soviet Russia, 1918-1930", Canadian Slavonic Papers 
• Bass, Gary Jonathan (2002), Stay the Hand of Vengeance: The Politics of War Crimes Tribunals, Princeton, New Jersey: Princeton University Press, pp. 424pp, ISBN 0691092788, OCLC 248021790 
• Blair, Dale (2005), No Quarter: Unlawful Killing and Surrender in the Australian War Experience, 1915-1918, Charnwood, Australia: Ginninderra Press, ISBN 1740272919, OCLC 62514621 
• Brands, Henry William (1997), T. R.: The Last Romantic, New York: Basic Books, ISBN 0465069584, OCLC 36954615 
• Brown, Judith M. (1994), Modern India: The Origins of an Asian Democracy, Oxford and New York: Oxford University Press. Pp. xiii, 474, ISBN 0198731132 .
• Chickering, Rodger (2004), Imperial Germany and the Great War, 1914-1918, Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 0521839084, OCLC 55523473 
• Clark, Charles Upson (1927), Bessarabia, Russia and Roumania on the Black Sea, New York: Dodd, Mead, OCLC 150789848, http://depts.washington.edu/cartah/text_archive/clark/meta_pag.shtml 
• Conlon, Joseph M (PDF), The historical impact of epidemic typhus, Montana State University, http://entomology.montana.edu/historybug/TYPHUS-Conlon.pdf, retrieved on ੨੧ ਅਪਰੈਲ ੨੦੦੯ 
• Cook, Tim (2006), "The politics of surrender: Canadian soldiers and the killing of prisoners in the First World War", The Journal of Military History 70 (3): 637–665, doi:10.1353/jmh.2006.0158 
• Cross, Wilbur L (1991), Zeppelins of World War I, New York: Paragon Press, ISBN 9781557783820, OCLC 22860189 
• Dignan, Don K (February 1971), "The Hindu Conspiracy in Anglo-American Relations during World War I", The Pacific Historical Review (University of California Press) 40 (1): 57–76, ਫਰਮਾ:Jstor, ISSN 0030-8684 
• Duffy, Michael, Somme, First World War.com, http://www.firstworldwar.com/battles/somme.htm, retrieved on ੨੫ ਫਰਵਰੀ ੨੦੦੭ 
• Evans, David (2004), The First World War, Teach yourself, London: Hodder Arnold, ISBN 0340884894, OCLC 224332259 
• Evans, Leslie (27 May 2005), Future of Iraq, Israel-Palestine Conflict, and Central Asia Weighed at International Conference, UCLA International Institute, http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=24920, retrieved on ੩੦ ਦਸੰਬਰ ੨੦੦੮ 
• Falls, Cyril Bentham (1960), The First World War, London: Longmans, OCLC 460327352 
• Farwell, Byron (1989), The Great War in Africa, 1914-1918, W.W. Norton, ISBN 9780393305647 
• Ferguson, Niall (1999), The Pity of War, New York: Basic Books, pp. 563pp, ISBN 046505711X, OCLC 41124439 
• Ferguson, Niall (2006), The War of the World: Twentieth-Century Conflict and the Descent of the West, New York: Penguin Press, ISBN 1594201005 
• Fortescue, Granville Roland (28 October 1915), London in Gloom over Gallipoli; Captain Fortescue in Book and Ashmead-Bartlett in Lecture Declare Campaign Lost. Say Allies Can't Advance; Attack on Allied Diplomacy in Correspondent's Doleful Talk Passed by Censor, New York Times, http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9907E3DE1E38E633A2575BC2A9669D946496D6CF 
• Fraser, Thomas G (April 1977), "Germany and Indian Revolution, 1914-18", Journal of Contemporary History (Sage Publications) 12 (2): 255–272, doi:10.1177/002200947701200203, ISSN 00220094 
• Fromkin, David (2001), A Peace to End All Peace: The Fall of the Ottoman Empire and the Creation of the Modern Middle East, New York: Owl Books, pp. 119, ISBN 0805068848, OCLC 53814831 
• Fromkin, David (2004), Europe's Last Summer: Who Started the Great War in 1914?, New York: Alfred A. Knopf, ISBN 0375411569, OCLC 53937943 
• Gelvin, James L (2005), The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War, Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 0521852897, OCLC 59879560 
• Gibbs, Phillip (26 October 1918 published 30 October 1918), "Fall of Ghent Near, German Flank in Peril", New York Times, http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9F05E4D61539E13ABC4850DFB6678383609EDE&scp=4&sq=Ghent+1918&st=p 
• Gibbs, Phillip (15 November 1918), "Ghent Burghers Hail Liberators", New York Times, http://query.nytimes.com/mem/archive-free/pdf?res=940DE1DC1239E13ABC4D52DFB7678383609EDE 
• Gray, Randal; Argyle, Christopher (1990), Chronicle of the First World War, New York: Facts on File, ISBN 9780816025954, OCLC 19398100 
• Gilbert, Martin (2004), The First World War: A Complete History, Clearwater, Florida: Owl Books, pp. 306, ISBN 0805076174, OCLC 34792651 
• Goodspeed, Donald James (1985), The German Wars 1914-1945, New York: Random House; Bonanza, ISBN 9780517467909 
• Gray, Randal (1991), Kaiserschlacht 1918: the final German offensive, Osprey, ISBN 9781855321571 
• Green, John Frederick Norman (1938), "Obituary: Albert Ernest Kitson", Geological Society Quarterly Journal (Geological Society) 94 
• Haber, Lutz Fritz (1986), The Poisonous Cloud: Chemical Warfare in the First World War, Oxford: Clarendon, ISBN 0198581424, OCLC 12051072 
• Halpern, Paul G (1995), A Naval History of World War I, New York: Routledge, ISBN 1857284984, OCLC 60281302 
• Harrach, Franz, Archduke Franz Ferdinand's Assassination, 28 June 1914: Memoir of Count Franz von Harrach, First World War.com 
• Hartcup, Guy (1988), The War of Invention; Scientific Developments, 1914-18, Brassey's Defence Publishers, ISBN 0-08-033591-8 
• Havighurst, Alfred F (1985), Britain in transition: the twentieth century (4 ed.), University of Chicago Press, ISBN 9780226319711 
• Heer, Germany (2009), German and Austrian Tactical Studies, ISBN 9781110765164 
• Heller, Charles E (1984), Chemical warfare in World War I : the American experience, 1917-1918, Fort Leavenworth, Kansas: Combat Studies Institute, OCLC 123244486, http://www-cgsc.army.mil/carl/resources/csi/Heller/HELLER.asp 
• Herbert, Edwin (2003), Small Wars and Skirmishes 1902-1918: Early Twentieth-century Colonial Campaigns in Africa, Asia and the Americas, Nottingham: Foundry Books Publications, ISBN 1901543056 
• Heyman, Neil M (1997), World War I, Guides to historic events of the twentieth century, Westport, Connecticut: Greenwood Press, ISBN 0313298807, OCLC 36292837 
• Hickey, Michael (2003), The Mediterranean Front 1914-1923, The First World War, 4, New York: Routledge, pp. 60–65, ISBN 0415968445, OCLC 52375688 
• Hinterhoff, Eugene (1984), Young, Peter, ed., The Campaign in Armenia, ii, New York: Marshall Cavendish, ISBN 0863071813 
• Hooker, Richard (1996), The Ottomans, Washington State University, http://www.wsu.edu/~dee/OTTOMAN/OTTOMAN1.HTM, retrieved on ੩੦ ਦਸੰਬਰ ੨੦੦੮ 
• Hoover, Herbert; Wilson, Woodrow (1958), Ordeal of Woodrow Wilson, New York: McGraw-Hill, OCLC 254607345 
• Hughes, Thomas L (October 2002), "The German Mission to Afghanistan, 1915-1916", German Studies Review (German Studies Association) 25 (3): 447–476, doi:10.2307/1432596, ISSN 01497952 
• Hull, Isabel Virginia (2006), Absolute destruction: military culture and the practices of war in Imperial Germany, Cornell University Press, ISBN 9780801472930 
• Isaac, Jad; Hosh, Leonardo (7–9 May 1992), Roots of the Water Conflict in the Middle East, University of Waterloo, http://web.archive.org/web/20060928053605/http://www.oranim.ac.il/courses/meast/water/Roots+of+the+Water+Conflict+in+the+Middle+East.htm 
• Jenkins, Burris A (2009), Facing the Hindenburg Line, BiblioBazaar, ISBN 9781110812387 
• Johnson, Douglas Wilson (1921), Battlefields of the World War, Western and Southern Fronts, New York: Oxford University Press, OCLC 688071, http://openlibrary.org/b/OL23383739M/Battlefields_of_the_World_War_western_and_southern_fronts 
• Johnson, James Edgar (2001), Full Circle: The Story of Air Fighting, London: Cassell, ISBN 0304358606, OCLC 45991828 
• Jones, Howard (2001), Crucible of Power: A History of U. S. Foreign Relations Since 1897, Wilmington, Delaware: Scholarly Resources Books, ISBN 0842029184, OCLC 46640675 
• Kaplan, Robert D (February 1993), "Syria: Identity Crisis", The Atlantic, http://www.theatlantic.com/doc/199302/kaplan, retrieved on ੩੦ ਦਸੰਬਰ ੨੦੦੮ 
• Karp, Walter (1979), The Politics of War (1st ed.), ISBN 006012265X, OCLC 4593327 , Wilson's maneuvering U.S. into war
• Keegan, John (1998), The First World War, Hutchinson, ISBN 0091801788 , general military history
• Keene, Jennifer D (2006), World War I, Westport, Connecticut: Greenwood Press, pp. 5, ISBN 0313331812, OCLC 70883191 
• Kennedy, David M (2004), Over here: the First World War and American society, Oxford University Press, ISBN 9780195173994 
• Kernek, Sterling (December 1970), "The British Government's Reactions to President Wilson's 'Peace' Note of December 1916", The Historical Journal 13 (4), ਫਰਮਾ:Jstor 
• Keynes, John Maynard (1920), The Economic Consequences of the Peace, New York: Harcourt, Brace and Howe, OCLC 213487540 
• Kitchen, Martin (2000) [1980], Europe Between the Wars, New York: Longman, ISBN 0582418690, OCLC 247285240 
• Knobler, Stacey L, ed. (2005), The Threat of Pandemic Influenza: Are We Ready? Workshop Summary, Washington DC: National Academies Press, ISBN 0309095042, OCLC 57422232, http://www.nap.edu/books/0309095042/html/7.html 
• Kurlander, Eric (2006 title=Steffen Bruendel. Volksgemeinschaft oder Volksstaat: Die "Ideen von 1914" und die Neuordnung Deutschlands im Ersten Weltkrieg) (Book review), H-net, http://www.h-net.org/reviews/showrev.cgi?path=101921145898314, retrieved on ੧੭ ਨਵੰਬਰ ੨੦੦੯ 
• Lehmann, Hartmut; van der Veer, Peter, eds. (1999), Nation and religion: perspectives on Europe and Asia, Princeton, New Jersey: Princeton University Press, ISBN 0691012326, OCLC 39727826 
• Lewy, Guenter (2005), The Armenian Massacres in Ottoman Turkey: A Disputed Genocide, Salt Lake City, Utah: University of Utah Press, ISBN 0874808499, OCLC 61262401 
• Love, Dave (May 1996), "The Second Battle of Ypres, April 1915", Sabretasche 26 (4), http://www.worldwar1.com/sf2ypres.htm 
• Lyons, Michael J (1999), World War I: A Short History (2nd ed.), Prentice Hall, ISBN 0130205516 
• Ludendorff, Erich (1919), My War Memories, 1914-1918, OCLC 60104290  also published by Harper as "Ludendorff's Own Story, August 1914-November 1918: The Great War from the Siege of Liege to the Signing of the Armistice as Viewed from the Grand Headquarters of the German Army" OCLC 561160ਫਰਮਾ:Only in print (original title Meine Kriegserinnerungen, 1914-1918)
• Magliveras, Konstantinos D (1999), Exclusion from Participation in International Organisations: The Law and Practice behind Member States' Expulsion and Suspension of Membership, Martinus Nijhoff Publishers, ISBN 9041112391 
• Maurice, Frederick Barton (18 August 1918), "Foe's reserves now only 16 divisions; Allies' Counteroffensive has reduced them from 60, Gen. Maurice says Ludendorff in dilemma; he must choose between giving up offensive projects and shortening his line", New York Times, http://query.nytimes.com/gst/abstract.html?res=9B02EFD6103BEE3ABC4052DFBE668383609EDE&scp=8&sq=Ludendorff+Amiens+1918&st=p 
• Mawdsley, Evan (2008), The Russian Civil War (Edinburgh ed.), Birlinn location, ISBN 1843410419 
• McLellan, Edwin N, The United States Marine Corps in the World War, http://www.ibiblio.org/hyperwar/AMH/XX/WWI/USMC/USMC-WWI.html#XIV 
• Meyer, Gerald J (2006), A World Undone: The Story of the Great War 1914 to 1918, Random House, ISBN 9780553803549 
• Millett, Allan Reed; Murray, Williamson (1988), Military Effectiveness, Boston: Allen Unwin, ISBN 0044450532, OCLC 220072268 
• Moon, John Ellis van Courtland (July 1996), "United States Chemical Warfare Policy in World War II: A Captive of Coalition Policy?", The Journal of Military History 60 (3): 495–511, doi:10.2307/2944522, ਫਰਮਾ:Jstor 
• Morton, Desmond; Granatstein, Jack L (1989), Marching to Armageddon: Canadians and the Great War 1914–1919, ISBN 0886192099, OCLC 21449019 
• Morton, Desmond (1992), Silent Battle: Canadian Prisoners of War in Germany, 1914-1919, Toronto: Lester Publishing, ISBN 1895555175, OCLC 29565680 
• Mosier, John (2001), "Germany and the Development of Combined Arms Tactics", Myth of the Great War: How the Germans Won the Battles and How the Americans Saved the Allies, New York: Harper Collins, ISBN 0060196769 
• Muller, Jerry Z (March/April 2008), "Us and Them - The Enduring Power of Ethnic Nationalism", Foreign Affairs (Council on Foreign Relations), http://www.foreignaffairs.com/20080301faessay87203/jerry-z-muller/us-and-them.html, retrieved on ੩੦ ਦਸੰਬਰ ੨੦੦੮ 
• Neiberg, Michael S (2005), Fighting the Great War: A Global History, Cambridge, Mass: Harvard University Press, ISBN 0674016963, OCLC 56592292 
• Nicholson, Gerald WL (1962), Canadian Expeditionary Force, 1914-1919: Official History of the Canadian Army in the First World War (1st ed.), Ottawa: Queens Printer and Controller of Stationary, OCLC 2317262, http://www.censol.ca/research/greatwar/nicholson/index.htm 
• Northedge, FS (1986), The League of Nations: Its Life and Times, 1920–1946, New York: Holmes & Meier, ISBN 0718513169 
• Page, Thomas Nelson, Italy and the World War, Brigham Young University, Chapter XI, http://net.lib.byu.edu/estu/wwi/comment/Italy/Page04.htm  cites "Cf. articles signed XXX in La Revue de Deux Mondes, March 1 and March 15, 1920"
• Perry, Frederick W (1988), The Commonwealth armies: manpower and organisation in two world wars, Manchester University Press, ISBN 9780719025952 
• Phillimore, George Grenville; Bellot, Hugh HL (1919), "Treatment of Prisoners of War", Transactions of the Grotius Society 5: 47–64, OCLC 43267276 
• Pitt, Barrie (2003), 1918: The Last Act, Barnsley: Pen and Sword, ISBN 0850529743, OCLC 56468232 
• Price, Alfred (1980), Aircraft versus Submarine: the Evolution of the Anti-submarine Aircraft, 1912 to 1980, London: Jane's Publishing, ISBN 0710600089, OCLC 10324173  Deals with technical developments, including the first dipping hydrophones
• Prior, Robin (1999), The First World War, London: Cassell, ISBN 030435256X 
• Raudzens, George (October 1990), "War-Winning Weapons: The Measurement of Technological Determinism in Military History", The Journal of Military History 54 (4): 403–434, ਫਰਮਾ:Jstor 
• Repington, Charles à Court (1920), The First World War, 1914-1918, 2, London: Constable, http://www.archive.org/details/firstworldwar19102repiuoft 
• Rickard, J (5 March 2001), Erich von Ludendorff, 1865-1937, German General, HistoryOfWar.org, http://www.historyofwar.org/articles/people_ludendorff.html, retrieved on ੬ ਫਰਵਰੀ ੨੦੦੮ 
• Rickard, J (27 August 2007), The Ludendorff Offensives, 21 March-18 July 1918, http://www.historyofwar.org/scripts/fluffy/fcp.pl?words=20+July+1918&d=/battles_ludendorff.html 
• Roden, Mike, The Lost Generation - myth and reality, http://www.aftermathww1.com/lostgen.asp, retrieved on ੬ ਨਵੰਬਰ ੨੦੦੯ 
• Ross, Stewart Halsey (1996), Propaganda for War: How the United States was Conditioned to Fight the Great War of 1914-1918, Jefferson, North Carolina: McFarland, ISBN 0786401117, OCLC 185807544 
• Saadi, Abdul-Ilah, Dreaming of Greater Syria, Al Jazeera English, http://english.aljazeera.net/focus/arabunity/2008/02/2008525183842614205.html, retrieved on ੧੭ ਨਵੰਬਰ ੨੦੦੯ 

Sachar, Howard Morley (1970), The emergence of the Middle East, 1914-1924, Allen Lane, OCLC 153103197 

• Salibi, Kamal Suleiman (1993), "How it all began - A concise history of Lebanon", A House of Many Mansions - the history of Lebanon reconsidered, I.B. Tauris, ISBN 1850430918, OCLC 224705916, http://almashriq.hiof.no/lebanon/900/902/Kamal-Salibi/ 
• Schindler, J (2003), "Steamrollered in Galicia: The Austro-Hungarian Army and the Brusilov Offensive, 1916", War in History 10 (1): 27–59, doi:10.1191/0968344503wh260oa 
• Shanafelt, Gary W (1985), The secret enemy: Austria-Hungary and the German alliance, 1914-1918, East European Monographs, ISBN 9780880330800 
• Shapiro, Fred R; Epstein, Joseph (2006), The Yale Book of Quotations, Yale University Press, ISBN 0300107986 
• Singh, Jaspal, History of the Ghadar Movement, panjab.org.uk, http://www.panjab.org.uk/english/histGPty.html, retrieved on ੩੧ ਅਕਤੂਬਰ ੨੦੦੭ 
• Sisemore, James D (2003), The Russo-Japanese War, Lessons Not Learned, U.S. Army Command and General Staff College, http://cgsc.cdmhost.com/cdm4/item_viewer.php?CISOROOT=/p4013coll2&CISOPTR=113 
• Smele, Jonathan, War and Revolution in Russia 1914-1921, BBC, http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/wwone/eastern_front_01.shtml, retrieved on ੧੨ ਨਵੰਬਰ ੨੦੦੯ 
• Speed, Richard B, III (1990), Prisoners, Diplomats and the Great War: A Study in the Diplomacy of Captivity, New York: Greenwood Press, ISBN 0313267294, OCLC 20694547 
• Stevenson, David (1996), Armaments and the Coming of War: Europe, 1904-1914, New York: Oxford University Press, ISBN 0198202083, OCLC 33079190 
• Stevenson, David (2004), Cataclysm: The First World War As Political Tragedy, New York: Basic Books, pp. 560pp, ISBN 0465081843, OCLC 54001282 , major reinterpretation
• Stevenson, David (2005), The First World War and International Politics, Oxford: Clarendon, OCLC 248297941 
• Gilbert, Martin (1994), First World War, Stoddart Publishing, ISBN 9780773728486 
• Strachan, Hew (2004), The First World War: Volume I: To Arms, New York: Viking, ISBN 0670032956, OCLC 53075929 : the major scholarly synthesis. Thorough coverage of 1914
• Stumpp, Karl; Weins, Herbert; Smith, Ingeborg W (trans) (1997), A People on the Move: Germans in Russia and in the Former Soviet Union: 1763 - 1997, North Dakota State University Libraries, http://lib.ndsu.nodak.edu/grhc/history_culture/history/people.html 
• Swietochowski, Tadeusz (2004), Russian Azerbaijan, 1905-1920: The Shaping of a National Identity in a Muslim Community, 42, Cambridge University Press, ISBN 9780521522458 , reviewed at ਫਰਮਾ:Jstor
• Taylor, Alan John Percivale (1963), The First World War: An Illustrated History, Hamish Hamilton, OCLC 2054370 
• Taylor, Alan John Percivale (1998), The First World War and its aftermath, 1914-1919, London: Folio Society, OCLC 49988231 
• Taylor, John M (Summer 2007), "Audacious Cruise of the Emden", The Quarterly Journal of Military History 19 (4): 38–47, doi:10.1353/jmh.2007.0331, ISSN 0899-3718 
• Terraine, John (1963), Ordeal of Victory, Philadelphia: Lippincott, pp. 508pp, OCLC 1345833 
• Tschanz, David W, Typhus fever on the Eastern front in World War I, Montana State University, http://www.entomology.montana.edu/historybug/WWI/TEF.htm, retrieved on ੧੨ ਨਵੰਬਰ ੨੦੦੯ 
• Tuchman, Barbara Wertheim (1962), The Guns of August, New York: Macmillan, OCLC 192333 , tells of the opening diplomatic and military manoeuvres
• Tuchman, Barbara Wertheim (1966), The Zimmerman Telegram (2nd ed.), New York: Macmillan, ISBN 0026203200, OCLC 233392415 
• Tucker, Spencer C (1999), European Powers in the First World War: An Encyclopedia, ISBN 081533351X, OCLC 40417794 
• Tucker, Spencer C; Roberts, Priscilla Mary (2005), Encyclopedia of World War I, Santa Barbara: ABC-Clio, ISBN 1851094202, OCLC 61247250 
• Tucker, Spencer C; Wood, Laura Matysek; Murphy, Justin D (1999), The European powers in the First World War: an encyclopedia, Taylor & Francis, ISBN 9780815333517 
• von der Porten, Edward P (1969), German Navy in World War II, New York: T. Y. Crowell, OCLC 164543865 
• Westwell, Ian (2004), World War I Day by Day, St. Paul, Minnesota: MBI Publishing, pp. 192pp, ISBN 0760319375, OCLC 57533366 
• Wiggin, Addision (29 November 2006), [www.dailyreckoning.com.au/bretton-woods-agreement/2006/11/29/ Bretton Woods agreement], Port Phillip Publishing, www.dailyreckoning.com.au/bretton-woods-agreement/2006/11/29/ 
• Wilgus, William John (1931), Transporting the A. E. F. in Western Europe, 1917–1919, New York: Columbia University Press, OCLC 1161730 
• Willmott, H.P. (2003), World War I, New York: Dorling Kindersley, ISBN 0789496275, OCLC 52541937 
• Winegard, Timothy, "Here at Vimy: A Retrospective – The 90th Anniversary of the Battle of Vimy Ridge", Canadian Military Journal 8 (2), http://www.journal.forces.gc.ca/vo8/no2/winegard-eng.asp 
• Winter, Denis (1983), The First of the Few: Fighter Pilots of the First World War, Penguin, ISBN 9780140052565 
• Wohl, Robert (1979), The Generation of 1914 (3 ed.), Harvard University Press, ISBN 9780674344662 
• Zieger, Robert H (2001), America's Great War: World War I and the American experience, Lanham, Maryland: Rowman & Littlefield, pp. 50, ISBN 0847696456 
• "Country Briefings: Israel", The Economist, 28 July 2005, http://www.economist.com/countries/Israel/profile.cfm?folder=History%20in%20brief, retrieved on ੩੦ ਦਸੰਬਰ ੨੦੦੮ 
• Israeli Foreign Ministry, Ottoman Rule, Jewish Virtual Library, http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/History/Ottoman.html, retrieved on ੩੦ ਦਸੰਬਰ ੨੦੦੮ 

ਬਾਰਲੇ ਲਿੰਕ

ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਕਾਮਨਜ਼ ’ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮੀਡੀਆ ਹੈ।

• A multimedia history of World War I
• The Heritage of the Great War, Netherlands
• The War to End All Wars on BBC
• World War 1 Atlas A day-by-day map of the First World War
• WWI Service Questionnaires at Gettysburg College
• Collection of World War I Color Photographs
• The Commonwealth War Graves Commission
• Royal Engineers Museum Royal Engineers and the First World War
• World War I : Soldiers Remembered Presented by the Washington State Library and Washington State Archives
• The World War I Document Archive Wiki
• Maps of Great War