ਰੰਗ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
ਇਸ ’ਤੇ ਜਾਓ: ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ, ਖੋਜ
ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਪੈਂਸਲਾਂ

ਰੰਗ ਆਭਾਸ ਬੋਧ ਦਾ ਮਾਨਵੀ ਗੁਣ ਧਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਾਲ, ਹਰਾ, ਨੀਲਾ ਆਦਿ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।[੧] ਰੰਗ ਦੀ ਸ਼ਰੇਣੀਆਂ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਸ਼ੇਸਤਾਵਾਂ, ਚੀਜ਼, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੋਮੇ ਆਦਿ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਗੁਣਧਰਮ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਵਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ, ਉਤਸਰਜਨ ਵਰਣਕਰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਭੌਤਿਕੀ[ਸੋਧੋ]

ਅਨਵਰਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਰਣਕਰਮ (ਗਾਮਾ ਸੁਧਾਰ- 1.5 ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਕਾਂ ਹੇਤੁ ਬਣਿਆ)

ਰੰਗ ਦੇ ਉਂਜ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਪੰਜ ਹੀ ਰੂਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਅਨੇਕ ਰੰਗ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਵੈਸੇ ਮੂਲ ਰੰਗ ਤਿੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਲਾਲ, ਨੀਲਾ, ਅਤੇ ਪੀਲਾ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਫੇਦ ਅਤੇ ਕਾਲ਼ਾ ਵੀ ਮੂਲ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਪੀਲਾ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੇਸਰੀ ਰੰਗ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਨੀਲੇ ਵਿੱਚ ਪੀਲਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤੱਦ ਹਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੀਲਾ ਅਤੇ ਲਾਲ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤੱਦ ਜਾਮੁਨੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਰਣਕਰਮ ਦੇ ਰੰਗ ਵਰਣ
ਰੰਗ ਤਰੰਗ ਲੰਬਾਈ ਅੰਤਰਾਲ ਆਵ੍ਰਿਤੀ ਅੰਤਰਾਲ
ਲਾਲ ~ 630–700 nm ~ 480–430 THz
ਨਾਰੰਗੀ ~ 590–630 nm ~ 510–480 THz
ਪੀਲਾ ~ 560–590 nm ~ 540–510 THz
ਹਰਾ ~ 490–560 nm ~ 610–540 THz
ਨੀਲਾ ~ 450–490 nm ~ 670–610 THz
ਬੈਂਗਨੀ ~ 400–450 nm ~ 750–670 THz

ਇਤਿਹਾਸ[ਸੋਧੋ]

ਰੰਗ ਹਜਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਬਣਾਉਟੀ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਜੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹੈ ਪਰ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਕੁਦਰਤੀ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਲੇਖਣੀ ਹੈ ਕਿ ਮੋਹਿੰਜੋਦੜੋ ਅਤੇ ਹੜੱਪਾ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀਆਂ ਜੋ ਚੀਜਾਂ ਮਿਲੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਬਰਤਨ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਵੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਰੰਗਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਵੀ ਮਿਲਿਆ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਗਿਆਤਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਉੱਤੇ ਮਜੀਠ ਦੀ ਜੜ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਰੰਗ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਜਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਮਜੀਠ ਦੀ ਜੜ ਅਤੇ ਬੱਕਮ ਰੁੱਖ ਦੀ ਬਿਲਕ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਸੀ। ਪਿੱਪਲ, ਗੂਲਰ ਅਤੇ ਪਾਕੜ (ਪਿਲਕਨ) ਵਰਗੇ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਲਾਖ ਦੇ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਲਾਹ ਤੋਂ ਮਹਾਉਰ ਰੰਗ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪੀਲਾ ਰੰਗ ਅਤੇ ਸੰਧੂਰ ਹਲਦੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪ‍ਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼[ਸੋਧੋ]

ਕਰੀਬ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਉਦਯੋਗਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੇ ਫਲਸ‍ਰੂਪ ਕੱਪੜਾ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਵਧੀ। ਕੁਦਰਤੀ ਰੰਗ ਸੀਮਿਤ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਵਧੀ ਹੋਈ ਮੰਗ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕੁਦਰਤੀ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਟੀ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਰਾਇਲ ਕਾਲਜ ਆਫ ਕੈਮਿਸਟਰੀ, ਲੰਦਨ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਅਮ ਪਾਰਕੀਸਨ ਏਨੀਲੀਨ ਤੋਂ ਮਲੇਰੀਆ ਦੀ ਦਵਾਈ ਕੁਨੈਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਜੁਟੇ ਸਨ। ਤਮਾਮ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕੁਨੈਨ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕੀ , ਲੇਕਿਨ ਬੈਂਗਨੀ ਰੰਗ ਜਰੂਰ ਬਣ ਗਿਆ । ਸਿਰਫ਼ ਸੰਯੋਗਵਸ਼ 1856 ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਇਸ ਬਣਾਉਟੀ ਰੰਗ ਨੂੰ ਮੋਵ ਕਿਹਾ ਗਿਆ । ਅੱਗੇ ਚਲਕੇ 1860 ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਰੰਗ , 1862 ਵਿੱਚ ਏਨਲੋਨ ਨੀਲਾ ਅਤੇ ਏਨਲੋਨ ਕਾਲ਼ਾ , 1865 ਵਿੱਚ ਬਿਸਮਾਈ ਭੂਰਾ , 1880 ਵਿੱਚ ਸੂਤੀ ਕਾਲ਼ਾ ਵਰਗੇ ਰਾਸਾਇਣਕ ਰੰਗ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ । ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੰਗ ਤਾਰਕੋਲ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ । ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਈ ਹੋਰ ਰਾਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਹੋਣ ਲਗਾ । ਜਰਮਨ ਰਸਾਇਣ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਏਡੋਲਫ ਫੋਨ ਨੇ 1865 ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਟੀ ਨੀਲ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਕਾਰਜ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਿਆ । ਕਈ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਬਾਅਦ 1882 ਵਿੱਚ ਉਹ ਨੀਲ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ ਸਕੇ । ਇਸਦੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਰਾਸਾਇਣਕ ਨੀਲ ਵੀ ਬਨਣ ਲਗਾ । ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕਾਰਜ ਲਈ ਬੇਅਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ 1905 ਦਾ ਨੋਬੇਲ ਇਨਾਮ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪ‍ਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ।

ਮੁੰਬਈ ਰੰਗ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਾਮਰਾਜੀ ਨਾਮਕ ਫਰਮ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1867 ਵਿੱਚ ਰਾਣੀ ਰੰਗ ( ਮਜੇਂਟਾ ) ਦਾ ਆਯਾਤ ਕੀਤਾ ਸੀ । 1872 ਵਿੱਚ ਜਰਮਨ ਰੰਗ ਵਿਕਰੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਦਲ ਏਲਿਜਿਰਿਨ ਨਾਮਕ ਰੰਗ ਲੈ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਸੀ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਰੰਗਰੇਜਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰੰਗ ਚਲਾਣ ਲਈ ਤਮਾਮ ਹਥਕੰਡੇ ਅਪਣਾਏ । ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰੰਗ ਮੁਫਤ ਵੰਡੇ । ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੱਛਾ ਖ਼ਾਸਾ ਮੁਨਾਫਾ ਵਸੂਲਿਆ । ਬਨਸਪਤੀ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਮੁਕ਼ਾਬਲੇ ਰਾਸਾਇਣਕ ਰੰਗ ਕਾਫ਼ੀ ਸਸਤੇ ਸਨ । ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਤਕਾਲਿਕ ਚਮਕ - ਦਮਕ ਵੀ ਖੂਬ ਸੀ । ਇਹ ਸੌਖ ਨਾਲ ਮਿਲ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਸਨ । ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੀ ਕੁਦਰਤੀ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੰਗ ਸੌਖ ਨਾਲ ਕਬਜਾ ਜਮਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ ।

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]