ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
ਇਸ ’ਤੇ ਜਾਓ: ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ, ਖੋਜ
ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਤਾਰਾਮੰਡਲ

ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਗੋਲਾਅਰਧ ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਅਪ੍ਰੈਲ (ਚੇਤ–ਵਸਾਖ) ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਤਾਰੇ ਚੌਰਸ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਟੇਢੀ ਲਕੀਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਿਆਲੀ ਲਕੀਰਾਂ ਨਾਲ਼ ਮਿਲਾਉਣ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸਵਾਲੀਆ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਬਣਦੀ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ਼ ਦੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਕਰਤੁ , ਪੁਲਸਤਯ , ਪੁਲਸਤਯ , ਅਤਰੀ , ਅੰਗਿਰਸ , ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਮਾਰੀਚਿ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਡੋਰ ਨਾਲ਼ ਉੱਡ ਰਹੀ ਪਤੰਗ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅੱਗੇ ਦੇ ਦੋ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲ਼ ਲਕੀਰ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਧਾਓ ਤਾਂ ਇਹ ਧਰੁਵ ਤਾਰੇ ਉੱਤੇ ਪੁੱਜਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਟਾਲਮੀ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ੪੮ ਤਾਰਾਮੰਡਲਾਂ ਦੀ ਲਿਸਟ ਬਣਾਈ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।

ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ[ਸੋਧੋ]

ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਨੂੰ ਅਰਸਾ ਮੇਜਰ ( Ursa Major ) , ਗਰੇਟ ਬੇਇਰ ( Great Bear ) ਜਾਂ ਭੇੜੀਆ ਬੇਇਰ ( Big Bear ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ - ਇਸ ਸਭ ਦਾ ਭਾਵ ਵੱਡਾ ਭਾਲੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਸਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕਨਾਡਾ ਵਿੱਚ ਭੇੜੀਆ ਡਿੱਪਰ ( ਯਾਨੀ ਵੱਡਾ ਚਮਚਾ ) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

ਤਾਰੇ[ਸੋਧੋ]

ਕੁਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਵਿੱਚ 93 ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਇਰ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 13 ਦੇ ਇਰਦ - ਗਿਰਦ ਗ਼ੈਰ - ਸੌਰੀਏ ਗ੍ਰਹਿ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਾਏ ਗਏ ਹਨ । ਇਸ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਦੇ ਸੱਤ ਮੁੱਖ ਤਾਰੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ -

ਨਾਮ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਮ ਬਾਇਰ ਨਾਮ ਚਮਕ( ਮੈਗਨੀਟਿਊਡ ) ਦੂਰੀ ( ਪ੍ਰ॰ਵ॰ )
ਕਰਤੁ Dubhe α UMa 1.8 124
ਪੁਲਸਤਯ Merak β UMa 2.4 79
ਪੁਲਸਤਯ Phecda γ UMa 2.4 84
ਅਤਰੀ Megrez δ UMa 3.3 81
ਅੰਗਿਰਸ Alioth ε UMa 1.8 81
ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ Mizar ζ UMa 2.1 78
ਮਾਰੀਚਿ Alkaid η UMa 1.9 101

ਅਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂ[ਸੋਧੋ]

ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂ ਵੀ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਸਿਏ 81 ਨਾਮਕ ਸਰਪਿਲ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਹੈ , ਜੋ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਰੋਸ਼ਨ ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ । ਇਸ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਸਿਏ 82 ਨਾਮਕ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਵਲਾਂ ਸਿਗਾਰ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇੱਥੇ ਸਾਡੇ ਤੋਂ 2 . 5 ਕਰੋੜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ - ਸਾਲ ਦੂਰ ਸਥਿਤ ਚਕਰੀ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ( ਪਿਨਵਹੀਲ ਆਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ) ਵੀ ਸਥਿਤ ਹੈ । ਕੁਲ ਮਿਲਕੇ ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਤਾਰਾਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਲੱਗਭੱਗ 50 ਆਕਾਸ਼ਗੰਗਾਵਾਂ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ ।

ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਮੰਡਲ[ਸੋਧੋ]

ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ , ਕ੍ਰਿਤਕ ਤਰੈਲੋਕ - - ਭੂ: , ਭੁਵ: ਅਤੇ ਸਵ: – ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕ ਮਿਲਕੇ ਕ੍ਰਿਤਕ ਤਰੈਲੋਕ ਕਹਾਂਦੇ ਹਨ । ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਮੰਡਲ ਸ਼ਨੀ ਮੰਡਲ ਵਲਾਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਦਾ ਮੰਡਲ ਹੈ ।