ਆਗਰਾ
ਆਗਰਾ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਤਹਸੀਲ ਹੈ । ਤਾਜਮਹਲ ਆਗਰਾ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਜਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਡੇ ਬਸਿਆ ਹੈ । ਆਗਰਾ ੨੭ . ੧੮° ਜਵਾਬ ੭੮ . ੦੨° ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਜਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ । ਸਮੁੰਦਰ - ਤਲ ਵਲੋਂ ਇਸਦੀ ਔਸਤ ਉਚਾਈ ਕਰੀਬ ੧੭੧ ਮੀਟਰ ( ੫੬੧ ਫੀਟ ) ਹੈ । ਇਹ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਮਥੁਰਾ , ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਧੌਲਪੁਰ , ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਫਿਰੋਜਾਬਾਦ , ਸ਼ਿਕੋਹਾਬਾਦ , ਦਕਸ਼ਿਣਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਫਤੇਹਾਬਾਦ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਭਰਤਪੁਰ ਵਲੋਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਆਗਰਾ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ।
ਸਮਗੱਰੀ |
[ਸੋਧ] ਇਤਹਾਸ
ਆਗਰਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਨਗਰ ਹੈ , ਜਿਸਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਇਹ ਆਪਣੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸਮੇਟੇ ਹੋਏ ਹੈ । ਉਂਜ ਤਾਂ ਆਗਰਾ ਦਾ ਇਤਹਾਸ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਮੁਗਲ ਕਾਲ ਵਲੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਇਸਦਾ ਸੰਬੰਧ ਮਹਿਰਸ਼ਿ ਅੰਗਿਰਾ ਨਾਲ ਹੈ ਜੋ ੧੦੦੦ ਵਰਸ਼ ਇਸਾ ਪੂਰਵ ਹੋਏ ਸਨ । ਇਤਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਜਿਕਰ ਆਗਰਾ ਦਾ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਲੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਜਦੋਂ ਇਸਨੂੰ ਅਗਰਬਾਣ ਜਾਂ ਅਗਰਵਨ ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਨਗਰ ਆਇਗਰਹ ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਤੌਲਮੀ ਪਹਿਲਾ ਗਿਆਤ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹੇ ਇਸਨੂੰ ਆਗਰਾ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ।
ਆਗਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਦੀ ਨੇ ਸੰਨ 1506 ਈ . ਵਿੱਚ ਬਸਾਇਆ ਸੀ । ਆਗਰਾ ਮੁਗਲ ਸਾੰਮ੍ਰਿਾਜੈ ਦੀ ਚਹੇਤੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸੀ । ਆਗਰਾ 1526 ਵਲੋਂ 1658 ਤੱਕ ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ । ਅੱਜ ਵੀ ਆਗਰਾ ਮੁਗਲਕਾਲੀਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਜਿਵੇਂ - ਤਾਜ ਮਹਲ , ਲਾਲ ਕਿਲਾ , ਫਤੇਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ ਆਦਿ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੈਰ - ਥਾਂ ਹੈ । ਇਹ ਤਿੰਨਾਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਯੂਨੇਸਕੋ ਸੰਸਾਰ ਅਮਾਨਤ ਥਾਂ ਦੀ ਸੁਚੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ । ਬਾਬਰ ( ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਜਨਕ ) ਨੇ ਇੱਥੇ ਚੁਕੋਰ ( ਆਇਤਾਕਾਰ ਅਤੇ ਵਰਗਾਕਾਰ ) ਬਾਗ਼ਾਂ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਕਰਾਇਆ ।
[ਸੋਧ] ਜਨਸਾਂਖਿਾਇਕੀਏ ਆਂਕੜੇ
ਸੰਨ ੨੦੦੧ ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ , ਆਗਰਾ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ੧ , ੨੫੯ , ੯੭੯ ਹੈ । ਆਗਰਾ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਾ ੫੩ % ਪੁਰਖ ਅਤੇ ੪੭ % ਔਰਤਾਂ ਹਨ । ਇੱਥੇ ਦੀ ਔਸਤ ਸਾਕਸ਼ਰਤਾ ਦਰ ੬੫ % ਹੈ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ੭੬ % ਪੁਰਖ ਅਤੇ ੫੩ % ਔਰਤਾਂ ਸਾਕਸ਼ਰ ਹਨ । ਇਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਔਸਤ ੫੯ . ੫ % ਵਲੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੈ । ਆਗਰਾ ਦੀ ੧੧ % ਜਨਸੰਖਿਆ ੬ ਸਾਲ ਵਲੋਂ ਹੇਠਾਂ ਦੇ ਬੱਚੀਆਂ ਕੀਤੀ ਹੈ ।
[ਸੋਧ] ਦਰਸ਼ਨੀਕ ਥਾਂ
[ਸੋਧ] ਤਾਜਮਹਲ
ਆਗਰੇ ਦਾ ਤਾਜਮਹਲ , ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੀ ਪਿਆਰਾ ਬੇਗਮ ਮੁਮਤਾਜ ਮਹਲ ਦਾ ਮਕਬਰਾ , ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਭਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਹੈ । ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ੭ ਅਜੂਬੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਆਗਰਾ ਦੀ ਤਿੰਨ ਸੰਸਾਰ ਸਾਂਸਕਰਤੀਕ ਧਰੋਹਰੋਂ ਵਿੱਚ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਹੈ । ਹੋਰ ਦੋ ਧਰੋਹਰੇਂ ਆਗਰਾ ਕਿਲਾ ਅਤੇ ਫਤੇਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ ਹੈ ।
ਇਸਦਾ 1653 ਵਿੱਚ ਉਸਾਰੀ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਇਹ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੇਗਮ ਮੁਮਤਾਜ ਮਹਲ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ । ਪੂਰੇ ਚਿੱਟਾ ਸੰਗ-ਮਰਮਰ ਵਿੱਚ ਤਰਾਸ਼ਾ ਹੋਇਆ , ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵੀ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਕਿਰਿਆ ਹੈ । ਪੂਰਾ ਸਮਮਿਤੀਏ ਸਮਾਰਕ ਦੇ ਬਨਣ ਵਿੱਚ ਬਾਈ ਸਾਲ ਲੱਗੇ ( 1630 - 1652 ) , ਅਤੇ ਵੀਹ ਹਜਾਰ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਦੀ ਅਥਕ ਮਿਹਨਤ ਵੀ । ਇਹ ਮੁਗਲ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਚਾਰ ਬਾਗ ਦੇ ਨਾਲ ਸਥਿਤ ਹੈ । ਫਾਰਸੀ ਵਾਸਤੁਕਾਰ ਉਸਤਾਦ ਈਸਾ ਖਾਂ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਜਮੁਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਡੇ ਉੱਤੇ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ । ਇਸਨੂੰ ਮ੍ਰਗਤ੍ਰਸ਼ਣਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਗਰੇ ਦੇ ਕਿਲੇ ਵਲੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਸਕਤਾ ਹੈ , ਜਿੱਥੋਂ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਮ ਅੱਠ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ , ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਔਰੰਗਜੇਬ ਦੁਆਰਾ ਕੈਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਵੇਖਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ । ਇਹ ਸਮਮਿਤੀ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਨਮੂਨਾ ਹੈ , ਜੋ ਕਿ ਕੁੱਝ ਦੂਰੀ ਵਲੋਂ ਦੇਖਣ ਉੱਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਤੈਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਸਦੇ ਮੁੱਖ ਦਵਾਰ ਉੱਤੇ ਕੁਰਆਨ ਦੀਆਂ ਆਇਤਾਂ ਖੁਦੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ । ਉਸਦੇ ਉੱਤੇ ਸਬੱਬ ਛੋਟੇ ਗੁੰਬਦ ਹਨ , ਜੋ ਕਿ ਇਸਦੇ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ । ਤਾਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲਾਲਬਲੁਆ ਪੱਥਰ ਦੇ ਚਬੂਤਰੇ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਚਿੱਟਾ ਸੰਗ-ਮਰਮਰ ਦੇ ਚਬੂਤਰੇ ਉੱਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ । ਤਾਜ ਦੀ ਸਬਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸੁੰਦਰਤਾ , ਇਸਦੇ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਉੱਚੇ ਮਹਾਨ ਗੁੰਬਦ ਵਿੱਚ ਵੱਸੀ ਹੈ । ਇਹ 60 ਫੀਟ ਵਿਆਸ ਦਾ , 80 ਫੀਟ ਉੱਚਾ ਹੈ । ਇਸਦੇ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਮੁਮਤਾਜ ਦੀ ਕਬਰ ਹੈ । ਇਸਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਕਬਰ ਹੈ । ਅੰਦਰੂਨੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਵਡਮੁੱਲਾ ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਹੈ । ਖੁੱਲਣ ਦਾ ਸਮਾਂ : ੬ ਪ੍ਰਭਾਤ ਵਲੋਂ ੭ : ੩੦ ਸਾਂਇ: ( ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਬੰਦ )
[ਸੋਧ] ਆਗਰਾ ਦਾ ਕਿਲਾ
ਆਗਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਸਾਰ ਅਮਾਨਤ ਥਾਂ ਹੈ ਆਗਰਾ ਦਾ ਕਿਲਾ । ਇਹ ਆਗਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਉਸਾਰੀ ਹੈ , ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਰ ਚੁੱਕੇ ਖਡ਼ਾ ਹੈ । ਇਸਨੂੰ ਕਦੇ ਕਭਾਰ ਲਾਲ ਕਿਲਾ ਭਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਅਕਬਰ ਦੁਆਰਾ 1565 ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ । ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਕਿਲੇ ਦਾ ਪੁਨਰੋੱਧਾਰ ਲਾਲ ਰੇਤਲਾ ਪੱਥਰ ਵਲੋਂ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ , ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕਿਲੇ ਵਲੋਂ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾ ਗਿਆ । ਇੱਥੇ ਸੰਗ-ਮਰਮਰ ਅਤੇ ਪੀਟਰਾ ਡਿਊਰਾ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਕਮਹੀਨ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ । ਇਸ ਕਿਲੇ ਦੀ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਤੀ ਮਸਜਦ , ਦੀਵਾਨ - ਏ - ਆਮ , ਦੀਵਾਨ - ਏ - ਖਾਸ , ਜਹਾਂਗੀਰ ਮਹਲ , ਖਾਸ ਮਹਲ , ਸਿਰ ਮਹਲ ਅਤੇ ਮੁਸੰਮਨ ਗੁੰਬਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ।
ਮਹਾਨ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਨੇ ਇਸਨੂੰ 1565 ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ , ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਪੋਤਾ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਸਾਰੀ ਕਾਰਜ ਵੱਧਦੇ ਰਹੇ । ਇਸ ਕਿਲੇ ਦੇ ਨਿਸ਼ਿੱਧ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਲੁੱਕਾ ਹੋਇਆ ਸਵਰਗ ਵਰਗਾ ਸਥਾਨ ਹੈ । ਇਹ ਕਿਲਾ ਅਰਧ - ਚੰਦਰਾਕਾਰ ਹੈ , ਜੋ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਚਪਟਾ ਹੈ , ਕੋਲ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦੀਵਾਰ ਨਦੀ ਦੇ ਵੱਲ ਵਾਲੀ ਹੈ । ਇਸਦੀ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੰਡਲ ਹੈ 2 . 4 ਕਿੱਲੋ ਮੀਟਰ , ਜੋ ਦੋਹਰੇ ਪਰਕੋਟੇ ਵਾਲੀ ਕਿਲੇਨੁਮਾ ਚਹਾਰਦੀਵਾਰੀ ਵਲੋਂ ਘਿਰੀ ਹੈ । ਇਸ ਦੀਵਾਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਅੰਤਰਾਲੋਂ ਉੱਤੇ ਬੁਰਜੀਆਂ ਹਨ , ਜਿਨਪਰ ਰੱਖਿਆ ਛਤਰੀਆਂ ਬਣੀ ਹਨ । ਇਸ ਦੀਵਾਰ ਨੂੰ ਓਏਕ 9 ਨੀਟਰ ਚੌੜੀ ਅਤੇ 10 ਮੀਟਰ ਡੂੰਘਾ ਖਾਈ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹੈ ।
ਸ਼ਿਵਾਜੀ ਇੱਥੇ 1666 ਵਿੱਚ ਪੁਰੰਦਰ ਸੁਲਾਹ ਹੇਤੁ ਆਏ ਸਨ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੜਿ ਮੂਰਤੀ ਇੱਥੇ ਸਥਾਪਤ ਹੈ । ਇਹ ਕਿਲਾ ਮੁਗਲ ਰਾਜਗੀਰੀ ਕਲਾ ਦਾ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ । ਇੱਥੇ ਦਿਸਦਾ ਹੈ , ਕਿਵੇਂ ਜਵਾਬ ਭਾਰਤੀ ਦੁਰਗ ਸ਼ੈਲੀ ਦੱਖਣ ਵਲੋਂ ਨਿਵੇਕਲਾ ਸੀ । ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਦੁਰਗ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਾਰਾ ਸਾਗਰ ਤਟ ਉੱਤੇ ਹਨ ।
[ਸੋਧ] ਫਤੇਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ
ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਨੇ ਫਤੇਹਪੁਰ ਸੀਕਰੀ ਬਸਾਈ , ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਉੱਥੇ ਮੁੰਤਕਿਲ ਕੀਤੀ । ਇਹ ਆਗਰਾ ਵਲੋਂ 35 ਕਿ . ਮੀ . ਦੂਰ ਹੈ । ਇੱਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਨਵਾਈਂ । ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇ ਚਲਦੇ , ਵਾਪਸ ਆਗਰਾ ਪਰਤੇ । ਇੱਥੇ ਭਿ ਬੁਲੰਦ ਦਰਵਾਜਾ , ਇੱਕ ਸੰਸਾਰ ਅਮਾਨਤ ਥਾਂ ਹੈ । ਬੁਲੰਦ ਦਰਵਾਜਾ ਜਾਂ ਉਦਾੱਤ ਪਰਵੇਸ਼ ਦਵਾਰ ਮਹਾਨ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ , ਬੁਲੰਦ ਦਰਵਾਜਾ 52 ਕਦਮ ਵਲੋਂ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਹੈ . ਬੁਲੰਦ ਦਰਵਾਜਾ 53 . 63 ਮੀਟਰ ਉੱਚੇ ਅਤੇ 35 ਮੀਟਰ ਚੌਡ਼ਾ ਹੈ . ਇਹ ਲਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ੌਕੀਨ ਰੇਤਲਾ ਪੱਥਰ ਵਲੋਂ ਬਣਾ ਹੈ , ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਅਤੇ ਸਫੇਦ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੁਆਰਾ ਸਜਾਇਆ . ਬੁਲੰਦ ਦਰਵਾਜੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਅਕਬਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸੱਮਝ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਦਰਸ਼ਾਂਦਾ ਹੈ ।
[ਸੋਧ] ਇੱਤੇਮਾਦੁੱਲਾ ਮਕਬਰਾ
ਸੰਮ੍ਰਿਾਗਿਅੀ ਨੂਰਜਹਾਂ ਨੇ ਏਤਮਾਦੁੱਦੌਲਾ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ । ਇਹ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਘਿਆਸ - ਉਦ - ਦੀਨ ਬੇਗ , ਜੋ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਸਨ , ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ । ਮੁਗਲ ਕਾਲ ਦੇ ਹੋਰ ਮਕਬਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਛੋਟਾ ਹੋਣ ਵਲੋਂ , ਇਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼ਰੰਗਾਰਦਾਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇੱਥੇ ਦੇ ਬਾਗ , ਪੀਟਰਾ ਡਿਊਰਾ ਪੱਚੀਕਰੀ , ਅਤੇ ਕਈ ਘਟਕ ਤਾਜਮਹਲ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦੇ ਹੋਏ ਹਨ ।
[ਸੋਧ] ਜਾਮਾ ਮਸਜਦ
ਜਾਮਾ ਮਸਜਦ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਸਜਦ ਹੈ , ਜੋ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੀ ਪੁਤਰੀ , ਸ਼ਾਹਜਾਦੀ ਜਹਾਂਆਰਾ ਬੇਗਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਹੈ । ਇਸਦਾ ਉਸਾਰੀ ੧੬੪੮ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ , ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਮੀਨਾਰ ਰਹਿਤ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗੁੰਬਦ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
[ਸੋਧ] ਚੀਨੀ ਦਾ ਰੋਜਾ
ਚੀਨੀ ਦਾ ਰੋਜਾ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ , ਅੱਲਾਮਾ ਅਫਜਲ ਖਾਨ ਸ਼ਕਰਉੱਲਾ ਸ਼ਿਰਾਜ , ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਾਰਸੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਚਮਕੀਲੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਗੁੰਬਦ ਲਈ ਦਰਸ਼ਨੀਕ ਹੈ ।
[ਸੋਧ] ਰਾਮਬਾਗ
ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭਤੋਂ ਪੁਰਾਨਾ ਮੁਗ਼ਲ ਫੁਲਵਾੜੀ , ਰਾਮਬਾਗ , ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਾਸਕ ਬਾਬਰ ਨੇ ਸੰਨ ੧੫੨੮ ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ । ਇਹ ਫੁਲਵਾੜੀ ਤਾਜਮਹਲ ਵਲੋਂ ੨ . ੩੪ ਕਿਮੀ . ਦੂਰ ਜਵਾਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ ।
[ਸੋਧ] ਸੋਆਮੀ ਬਾਗ
ਸਵਾਮੀਬਾਗ ਸਮਾਧੀ ਹੁਜੂਰ ਸਵਾਮੀ ਮਹਾਰਾਜ ( ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ਿਵ ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਸੇਠ ) ਦਾ ਸਮਾਰਕ / ਸਮਾਧੀ ਹੈ । ਇਹ ਨਗਰ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈ , ਜਿਸੇ ਸਵਾਮੀ ਬਾਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਉਹ ਰਾਧਾਸਵਾਮੀ ਮਤ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਲਈ ਪਵਿਤਰ ਹੈ । ਇਸਦਾ ਉਸਾਰੀ 1908 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ , ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ , ਕਿ ਇਹ ਕਦੇ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ । ਇਸਵਿੱਚ ਵੀ ਚਿੱਟਾ ਸੰਗ-ਮਰਮਰ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਨਾਲ ਹੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਬੇਲਬੂਟੋਂ ਲਈ ਰੰਗੀਨ ਸੰਗ-ਮਰਮਰ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਹੋਰ ਰੰਗੀਨ ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ । ਇਹ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਬੇਲ ਬੂਟੇ ਇੱਕਦਮ ਜੀਵੰਤ ਲੱਗਦੇ ਹਨ । ਇਹ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਦਿਖਦੇ ਹੈ । ਪੂਣ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਇਸ ਸਮਾਧੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਨੱਕਾਸ਼ੀਕ੍ਰਿਤ ਗੁੰਬਦ ਸਿਖਰ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਹਾਦਵਾਰ ਹੋਵੇਗਾ । ਇਸਨੂੰ ਕਦੇ ਕਭਾਰ ਦੂਜਾ ਤਾਜ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।
[ਸੋਧ] ਸਿਕੰਦਰਾ
( ਅਕਬਰ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ) ਆਗਰਾ ਕਿਲਾ ਵਲੋਂ ਸਿਰਫ ੧੩ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ , ਸਿਕੰਦਰਾ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਹੈ । ਇਹ ਮਕਬਰਾ ਉਸਦੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਾਂਦਾ ਹੈ । ਸੁੰਦਰ ਵ੍ਰੱਤਖੰਡ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ , ਲਾਲ ਰੇਤਲਾ - ਪੱਥਰ ਵਲੋਂ ਨਿਰਮਿਤ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਕਬਰਾ ਹਰੇ ਭਰੇ ਫੁਲਵਾੜੀ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ । ਅਕਬਰ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਮਕਬਰੇ ਦੀ ਰੁਪਰੇਖਾ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਦਾ ਚੋਣ ਵੀ ਉਸਨੇ ਆਪ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਆਪਣੇ ਜੀਵਨਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਮਕਬਰੇ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਨਾ ਇੱਕ ਤੁਰਕੀ ਪ੍ਰਥਾ ਸੀ , ਜਿਸਦਾ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ । ਅਕਬਰ ਦੇ ਪੁੱਤ ਜਹਾਂਗੀऱ ਨੇ ਇਸ ਮਕਬਰੇ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਕਾਰਜ ੧੬੧੩ ਵਿੱਚ ਸੰਪੰਨ ਕਰਾਇਆ ।
[ਸੋਧ] ਮਰਿਅਮ ਮਕਬਰਾ
ਮਰਿਅਮ ਮਕਬਰਾ , ਅਕਬਰ ਦੀ ਈਸਾਈ ਬੇਗ਼ਮ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਹੈ , ਜੋ ਆਗਰਾ ਅਤੇ ਸਿਕੰਦਰੇ ਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਹੈ ।
[ਸੋਧ] ਮੇਹਤਾਬ ਬਾਗ
ਮੇਹਤਾਬ ਬਾਗ , ਜਮੁਨਾ ਦੇ ਤਾਜਮਹਲ ਵਲੋਂ ਵਿਪਰੀਤ ਦੂੱਜੇ ਕੰਡੇ ਉੱਤੇ ਹੈ ।
