ਤਿੱਬਤ

ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਪਠਾਰ

ਤਿੱਬਤ (Tibet) ਏਸ਼ਿਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੇਤਰ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਭੂਮੀ ਮੁੱਖ ਉੱਚ ਪਠਾਰੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਅਕਸਰ ਸੰਪੂਰਣ ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਚੀਨੀ ਜਨਵਾਦੀ ਲੋਕ-ਰਾਜ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਤਿੱਬਤ ਸਦੀਆਂ ਵਲੋਂ ਇੱਕ ਨਿਵੇਕਲਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਬੋਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤਿੱਬਤ। ਚੀਨ ਦੁਆਰਾ ਤਿੱਬਤ ਉੱਤੇ ਚੜਾਈ ਦੇ ਸਮੇਂ (੧੯੫੫) ਉੱਥੇ ਦੇ ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਕੇ ਸ਼ਰਨ ਲਿਆ ਜੋ ਹੁਣ ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ।

ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲ

32 ਅੰਸ਼ 30 ਮਿੰਟ ਜਵਾਬ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ ਅਤੇ 86 ਅੰਸ਼ ਸਿਫ਼ਰ ਮਿੰਟ ਪੂਰਵੀ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ। ਤਿੱਬਤਤ ਵਿਚਕਾਰ ਏਸ਼ਿਆ ਦੀ ਉੱਚ ਪਹਾੜ ਸ਼ਰੇਂਣੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਨਲੁਨ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਉਚਾਈ 16, 000 ਫੁੱਟ ਤੱਕ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 47, 000 ਵਰਗ ਮੀਲ ਅਤੇ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਜਨਸੰਖਿਆ 1273, 9 ਉ 69, (੧੯੫੩) ਹੈ। ਤਿੱਬਤਤ ਦਾ ਪਠਾਰ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਕਾਂਗ (Sikang) ਵਲੋਂ, ਪਸ਼ਿਚਮ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਮੀਰ ਵਲੋਂ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲਾ ਪਹਾੜ ਵਲੋਂ ਅਤੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਕੁਨਲੁਨ ਪਹਾੜ ਵਲੋਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਪਠਾਰ ਪੂਰਵੀ ਏਸ਼ਿਆ ਦੀ ਬ੍ਰਹੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਹਾਂਗਹੋਂ, ਮੇਕਾਂਗ ਆਦਿ ਦਾ ਉਦਗਮ ਥਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰਵੀ ਖੇਤਰ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੂਰਵੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 1200 ਫੁੱਟ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਜੰਗਲ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੁੱਝ ਘਾਟੀਆਂ 5, 000 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਕਿਸਾਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਲਵਾਯੂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਕੀ ਜਵਾਬ ਦੇ ਵੱਲ ਵੱਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਸਥਨ ਉੱਤੇ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਜਿਆਦਾ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹੈ। ਜਨਸੰਖਸਾ ਦਾ ਘਨਤਵ ਹੌਲੀ- ਹੌਲੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪਸ਼ੁਪਾਲਨ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਇਦਾਨ ਘਾਟੀ ਏਵੇਂ ਕੀਕੋਨੀਰ ਜਨਪਦ ਪਸ਼ੁਪਾਲਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਬਾਹਰਲਾਤਿੱਬਤਤ ਦੀ ਊਬੜ ਖਾਬੜ ਭੂਮੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਨਦੀ ਤਸਾਡਪਾ (ਬਹਮਪੁਤਰ) ਹੈ, ਜੋ ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਝੀਲ ਵਲੋਂ ਨਿਕਲ ਕਰ ਪੂਰਵ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੱਖਣ ਦੇ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਬਾਂਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਘਾਟੀ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਖਾਰੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਛੋਟੀ ਛੋਟੀ ਅਨੇਕ ਝੀਲਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਟੇਂਗਾਰੀ ਨਾਰ ਮੁੱਖ ਹੈ। ਇਸ ਘੱਟ ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਸਵਲਪ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਾਇਕ ਹੈ। ਤਸਾਡਪਾ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਗਰ ਲਾਸਾ, ਗਸਾਡਸੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਗਾਤਸੇ ਆਦਿ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਬਾਹਰਲਾਤਿੱਬਤਤ ਦਾ ਸਾਰਾ ਭਾਗ ਖੁਸ਼ਕ ਜਲਵਾਯੂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੇਵਲ ਪਸ਼ੁਚਾਰਣ ਦੇ ਲਾਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਇੱਥੇ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪੇਸ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੇ। ਕਠੋਰ ਸੀਤ ਸਹਨ ਕਰਨਵਾਲੇ ਪਸ਼ੁਆਂ ਵਿੱਚ ਯਾਕ ਮੁੱਖ ਹੈ ਜੋ ਦੁਧ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ ਬੋਝਿਆ ਢੋਣ ਦਾ ਵੀ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਗੁੱਝੀ ਗੱਲ, ਬਕਰੀਆਂ ਵੀ ਪਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੂਖੰਡ ਵਿੱਚ ਲੂਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਸੋਨਾ ਅਤੇ ਰੇਡਿਅਮਧਰਮੀ ਖਨਿਜੋਂ ਦੇ ਸੈਂਚੀਆਂ ਭੰਡਾਰ ਪ੍ਰਚੁਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ। ਊਬੜ ਖਾਬੜ ਪਠਾਰ ਵਿੱਚ ਰੇਲਮਾਰਗ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤਿਅੰਤ ਦੁਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਵਿਅਇਸਾਧਿਅ ਹੈ ਅਤ : ਪਹਾੜ ਸਬੰਧੀ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਰਾਜ ਮਾਰਗ (ਸੜਕਾਂ) ਹੀ ਮਰਨਾ-ਜੰਮਣਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਇਹ ਸਡ਼ਕਾਂ ਤਸਾਡਪਾਂ ਨਦੀ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਨਗਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੀਕਿੰਗ- ਲਾਸਾ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਲਾਸਾ ਕਾਠਮੰਡੂ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਕਾਰਜ ਸਾਰਾ ਹੋਣ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹੋ ਜੋਣ ਉੱਤੇ ਇਸਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੰਧ ਗੁਆਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਚੀਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਹੀਤਿੱਬਤਤ ਦੇ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਰਤ ਦੇਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਲੂਣ, ਚਮੜੇ ਅਤੇ ਉਂਨ ਆਦਿ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਵਲੋਂ ਚਾਹ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਬਸਤਰ ਅਤੇ ਖਾਦਿਅ ਸਾਮਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਤਿੱਬਤਤ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਜਿਆਂਗ ਨੂੰ ਮਿਲਾਨੇਵਾਲੀ ਸੜਕ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਜੋ ਲੱਦਾਖ ਵਲੋਂ ਹੋਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਸਾਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਲਾਸਾ - ਪੀਕਿੰਗ ਹਵਾਈ ਫੌਜ ਵੀ ਅਰੰਭ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਂਸ਼ਤ : ਮੰਗੋਲ ਜਾਤੀ ਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਾ ਘਨਤਵ ਅਤਿਅੰਤ ਵਿਰਲ ਹੈ।

ਇਤਹਾਸ

ਵਿਚਕਾਰ ਏਸ਼ਿਆ ਦੀ ਉੱਚ ਪਹਾੜ ਸ਼ਰੇਣੀਆਂ, ਕੁਨਲੁਨ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ 16000 ਫੁੱਟ ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਇਸ ਰਾਜ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਲੱਗਭੱਗ 7 ਵੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 8ਵੀਆਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਲੋਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਚਾਰ ਪ੍ਰਾਂਰਭ ਹੋਇਆ। 1013 ਈ0 ਵਿੱਚ ਨੇਪਾਲ ਵਲੋਂ ਧਰਮਪਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੋਧੀ ਵਿਦਵਾਨਤਿੱਬਤਤ ਗਏ। 1042 ਈ0 ਵਿੱਚ ਦੀਪੰਕਰ ਸ਼ਰੀਗਿਆਨ ਅਤੀਸ਼ਾਤਿੱਬਤਤ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਾਕਿਅਵੰਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਣਕਾਲ 1207 ਈ0 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਂਰਭ ਹੋਇਆ। ਮੰਗੋਲਾਂ ਦਾ ਅੰਤ 1720 ਈ0 ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦੇ ਮਾਂਚੂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੁਆਰਾ ਹੋਇਆ। ਤਤਕਾਲੀਨ ਸਾੰਮ੍ਰਿਾਜਵਾਦੀ ਅੰਗਰੇਂਜੋਂ ਨੇ, ਜੋ ਦੱਖਣ ਪੂਰਵ ਏਸ਼ਿਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਸਥਾਪਤ ਕਰਣ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਇੱਥੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸੱਤਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰਣੀ ਚਾਹੀ, ਉੱਤੇ 1788- 1792 ਈ0 ਦੇ ਗੁਰਖੋਂ ਦੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਜਮ ਸਕੇ। ਨਤੀਜਾ ਸਵਰੂਪ 19 ਵੀਆਂ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤੱਕਤਿੱਬਤਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਜਾਦ ਸੱਤਾ ਸਥਿਰ ਰੱਖੀ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲੱਦਾਖ ਉੱਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਨੇ ਅਤੇ ਸਿੱਕੀਮ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਂਜੋਂ ਨੇ ਆਧਿਪਤਿਅ ਜਮਾਂ ਲਿਆ। ਅੰਗਰੇਂਜੋਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਪਾਰਕ ਚੌਕੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਕਈ ਅਸਫਲ ਜਤਨ ਕੀਤਾ। ਈਤੀਹਾਸਕੇ ਮੁਤਾਬਕਤਿੱਬਤਤ ਨੇ ਦਕਸ਼ਿਣ ਵਿੱਚ ਨੇਪਾਲ ਵਲੋਂ ਭਿ ਕਹਿ ਵਾਰ ਲੜਾਈ ਕਰਣਾ ਪਡਾ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਨੇ ਇਸਨ੍ਹੂੰ ਹਰਾਇਆ । ਨੇਪਾਲ ਅਤੇਤਿੱਬਤਤ ਕਿ ਸੰਧਿ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕਤਿੱਬਤਤ ਨੇ ਹਰ ਸਾਲ ਨੇਪਾਲ ਨੂੰ ੫੦੦੦ ਨੇਪਾਲਿ ਰੁਪਏ ਹਰਜਾਨਾ ਭਰਨਾ ਪਡਾ । ਇਸਤੋਂ ਆਜਿਤ ਹੋਕੇ ਨੇਪਾਲ ਵਲੋਂ ਲੜਾਈ ਕਰਣ ਲਈ ਚਿਨ ਵਲੋਂ ਮੱਦਤ ਮਾਗਿ ਚਿਨ ਦੇ ਮੱਦਤ ਵਲੋਂ ਉਸਨੇ ਨੇਪਾਲ ਵਲੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਤਾਂ ਪਾਇ ਲੇਕਿਨ ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ 1906- 7 ਈ0 ਵਿੱਚਤਿੱਬਤਤ ਉੱਤੇ ਚੀਨਣ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਬਣਾਇਆ , ਅਤੇ ਯਾਟੁੰਗ ਗਿਆਡਸੇ ਅਤੇ ਗਰਟੋਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਚੌਕੀਆਂ ਸਥਾਪਤ ਦੀ 1912 ਈ0 ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਵਲੋਂ ਮਾਂਚੂ ਸ਼ਾਸਨ ਅੰਤ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲਤਿੱਬਤਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਪੁੰਨ : ਆਜਾਦ ਰਾਸ਼ਟਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਨ 1913- 14 ਵਿੱਚ ਚੀਨ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਆਂ ਦੀ ਬੈਠਕ ਸ਼ਿਮਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਠਾਰੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਭੱਜਿਆ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ :

1. ਪੂਰਵੀ ਭਾਗ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਰਤਮਾਨ ਚੀਨ ਦੇ ਸਿੰਘਾਈ ਅਤੇ ਸਿਕਾਂਗ ਪ੍ਰਾਂਤ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ (Inner Tibet) ਅੰਤਾਰਵਰਤੀਤਿੱਬਤਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।
2. ਪੱਛਮ ਵਾਲਾ ਭਾਗ ਜੋ ਬੋਧੀ ਧਮਾਨੁਯਾਈ ਸ਼ਾਸਕ ਲਾਮਾ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਇਸਨੂੰ ਬਾਹਰਲਾਤਿੱਬਤਤ (Outer Tibet) ਕਿਹਾ ਗਿਆ।

ਸੰਨ 1933 ਈ0 ਵਿੱਚ 13 ਉਹ ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਲੋਂ ਬਾਹਰਲਾਤਿੱਬਤਤ ਵੀ ਹੌਲੀ- ਹੌਲੀ ਚੀਨੀ ਧੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਲਗਾ। ਚੀਨੀ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਲਾਲਿਤ ਪਾਲਿਆ ਹੋਇਆ 14 ਉਹ ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ ਨੇ 1940 ਈ0 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਸਨ ਭਾਰ ਸੰਭਾਲਿਆ। 1950 ਈ0 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਾਰਵਭੌਮ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਏ ਤਾਂ ਪੰਛੇਣ ਲਾਮਾ ਦੇ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਦੋਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਨੌਬਤ ਤੱਕ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਚੀਨ ਨੂੰ ਹਮਲਾ ਕਰਣ ਦਾ ਬਹਾਨਿਆ ਮਿਲ ਗਿਆ। 1951 ਦੀ ਸੁਲਾਹ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਾੰਮਿਅਵਾਦੀ ਚੀਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਜਾਦ ਰਾਜ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਲੋਂ ਭੂਮਿਸੁਧਾਰ ਕਨੂੰਨ ਅਤੇ ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਸਤੱਕਖੇਪ ਅਤੇ ਕਟੌਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਦੀ ਅੱਗ ਸੁਲਗਣ ਲੱਗੀ ਜੋ ਕਰਮਸ਼ : 1956 ਅਤੇ 1959 ਈਃ ਵਿੱਚ ਜੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਭੜਕ ਉੱਠੀ। ਪਰਤੁੰ ਬਲਪ੍ਰਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਚੀਨ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਦਬਿਆ ਦਿੱਤਾ। ਅਤਿਆਚਾਰਾਂ, ਹਤਿਆਵਾਂਆਦਿ ਵਲੋਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬਚਕੇ ਦਲਾਈ ਲਾਮਾ ਨੇਪਾਲ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ। ਅਭਿ ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠਕੇ ਚਿਨ ਵਲੋਂਤਿੱਬਤਤ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨੇਕਿ ਕੋਸਿਸ ਕਰ‍ਅਹੇ ਹੈ । ਹੁਣ ਸਰਵਤੋਭਾਵੇਨ ਚੀਨ ਦੇ ਅਨੁਗਤ ਪੰਛੇਣ ਲਾਮਾ ਇੱਥੇ ਦੇ ਨਾਮਮਾਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾ ਹੈ।