ਡਾਈਨੋਸੌਰ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
ਇਸ ਉੱਤੇ ਜਾਓ: ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ, ਖੋਜ
ਡਾਈਨੋਸੌਰ
ਪਥਰਾਟ ਦੌਰ: ਕਾਰਨਿਅਨ ਤੋਂ ਵਰਤਮਾਨ
ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੰਗ੍ਰੈਹਿਤ ਡਾਈਨੋਸੌਰਾਂ ਦੀ ਦੋ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰ
ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੰਗ੍ਰੈਹਿਤ ਡਾਈਨੋਸੌਰਾਂ ਦੀ ਦੋ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰ
ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਰਗੀਕਰਨ
ਜਗਤ: ਜੰਤੂ
ਸੰਘ: ਕਸ਼ੇਰੁਕੀ
ਉਪਸੰਘ: ਰੱਜੁਕੀ
ਜਮਾਤ: ਸਰੀਸ੍ਰਪ
ਉਪਵਰਗ: ਡਾਇਆਪਸਿਡ
ਇਨਫਰਾ-ਵਰਗ: ਆਰਕੋਸਾਰੋਮੋਰਫਾ
ਸੁਪਰਓਰਡਰ: ਡਾਈਨੋਸੌਰੀਆ
ਓਵਨ, 1842

ਡਾਈਨੋਸੌਰ (ਯੂਨਾਨੀ: δεινόσαυρος, deinosauros) ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ 'ਵੱਡੀ ਛਿਪਕਲੀ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਲਗਭਗ 16 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਤੱਕ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਲੀ ਕਸ਼ੇਰੁਕੀ ਜੀਵ ਸਨ।

ਇਹ ਟਰਾਈਏਸਿਕ ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤ (ਲਗਭਗ 23 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਰੀਟੇਸ਼ਿਅਸ ਕਾਲ (ਲਗਭਗ 6.5 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ), ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਅਸਤੀਤਵ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਕਰੀਟੇਸ਼ਿਅਸ-ਤ੍ਰਤੀਇਕ ਵਿਲੁਪਤੀ ਘਟਨਾ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਵਿਲੁਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਅਭਿਲੇਖ ਇੰਗਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਜੁਰਾਸਿਕ ਕਾਲ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਥੇਰੋਪੋਡ ਡਾਈਨੋਸੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਵਿਗਿਆਨੀ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਡਾਈਨੋਸੌਰਾਂ ਦੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਜਿੰਦਾ ਵੰਸ਼ਜ ਮੰਣਦੇ ਹਨ।

ਡਾਈਨੋਸੌਰ ਪਸ਼ੁਆਂ ਦੇ ਵਿਵਿਧ ਸਮੂਹ ਸਨ। ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਡਾਈਨੋਸੌਰ ਦੇ ਹੁਣ ਤੱਕ 500 ਵੱਖਰਾ ਵੰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ 1000 ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਹਿੰਦ ਖੂਹੰਦ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹਰ ਮਹਾਂਦੀਪ ਉੱਤੇ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਡਾਈਨੋਸੌਰ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਤਾਂ ਕੁੱਝ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਸਨ। ਕੁੱਝ ਦਿਪਾਦ ਅਤੇ ਕੁੱਝ ਚੌਪਾਏ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁੱਝ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਪਾਦ ਜਾਂ ਚਤੁਰਪਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਮੁਦਰਾ ਨੂੰ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਕਰ ਸੱਕਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਕੰਕਾਲੀਏ ਸੰਰਚਨਾ ਵੱਖਰਾ ਸੰਸ਼ੋਧਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਨਮੇ ਅਸਥੀ ਕਵਚ, ਸੀਂਗ ਜਾਂ ਕਲਗੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਡਾਈਨੋਸੌਰਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਰੂਪ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁੱਝ ਡਾਇਨਾਸੋਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਤਾਂ ਕੁੱਝ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਨ। ਡਾਈਨੋਸੌਰ ਦੇ ਕੁੱਝ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਮੂਹ ਆਂਡੇ ਦੇਣ ਲਈ ਘੋਂਸਲੇ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਅੰਡਜ ਸਨ।

ਡਾਈਨੋਸੌਰ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ 1842 ਵਿੱਚ ਸਰ ਰਿਚਰਡ ਓਵੇਨ ਨੇ ਗੜਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਰੀਕ ਸ਼ਬਦ δεινός (ਡੀਨੋਸ) ਭਿਆਨਕ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਚਮਤਕਾਰਿ+σαῦρος (ਸਾਰਾਸ) ਛਿਪਕਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੱਕ, ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਮੁਦਾਏ ਡਾਈਨੋਸੌਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਲਸੀ, ਬੇਸਮਝ ਅਤੇ ਸੀਤ ਰਕਤ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਮੰਣਦੇ ਸਨ, ਪਰ 1970 ਦੇ ਦਸ਼ਕ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੋਏ ਸਾਰਾ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉੱਚੀ ਉਪਾਪਚਏ ਦਰ ਵਾਲੇ ਸਰਗਰਮ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸਨ।

ਉਂਨੀਸਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਡਾਈਨੋਸੌਰ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਮਿਲਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੋਂ ਡਾਈਨੋਸੌਰ ਦੇ ਟੰਗੇ ਪਿੰਜਰ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਸੰਗਰਹਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖਿੱਚ ਬੰਨ ਗਏ ਹਨ। ਡਾਈਨੋਸੌਰ ਦੁਨਿਆਂਭਰ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਬੰਨ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਅਤਾ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਕੁੱਝ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਵਿਕਣੇ ਵਾਲੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਡਾਈਨੋਸੌਰ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਜੁਰਾਸਿਕ ਪਾਰਕ ਵਰਗੀ ਫਿਲਮਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜੁੜੀ ਨਵੀਂ ਕਾਢਾਂ ਨੂੰ ਨੇਮੀ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਮੀਡਿਆ ਦੁਆਰਾ ਕਵਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Wikimedia Commons

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]