ਐਂਤਨ ਚੈਖਵ
ਐਂਤਨ ਚੈਖਵ, ਰੂਸ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਤੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਸੀ। ਉਹਦਾ ਜਨਮ ਦੱਖਣੀ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ । ਕੰਮ ਉਹਦਾ ਡਾਕਟਰੀ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਛਪਣ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਡਾਕਟਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੇ ਡਰਾਮੇ ਲਿਖਣ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਉਹਦੀ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਬਹੁਤ ਫ਼ੈਦਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਹਨੇ ਹਕੀਕਤਪਸੰਦੀ ਦੀ ਇਕ ਨਵੀਂ ਪਿਰਤ ਰੂਸੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪਾਈ । ਪਹਿਲੇ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਰੂਸੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰੋਜ਼ ਮਰ੍ਰਾ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵੱਲ ਸੀ । ਇਨਸਾਨੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ , ਕਮੀਨਗੀਆਂ ਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਉਸਨੇ ਤਿੱਖੀ ਤਨਜ਼ ਕੀਤੀ । ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰੀ, ਪੜ੍ਹਾਕੂ, ਪਾਦਰੀ, ਉਸਤਾਦ, ਨਾਈ, ਮਜਿਸਟ੍ਰੇਟ, ਰੋਗੀ, ਪਾਗਲ , ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ, ਸਰਕਾਰੀ ਅਫ਼ਸਰ, ਸਾਰੇ ਤਬਕਿਆਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਸੋਚ ਤੇ ਬੇਵਕੂਫ਼ੀ ਇਵੇਂ ਰਿਕਾਰਡ ਹੋ ਗਈ ਏ ਜਿਵੇਂ ਕੈਮਰੇ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮੂਰਤ ਖਿੱਚ ਲਈ ਹੋਵੇ । ਚੈਖਵ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕੱਲ ਦੇ ਕਹਾਣੀ ਕਲਾ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਕਈ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਉਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈ ।
ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਡਾਕਟਰੀ ਮੇਰੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਬੀਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਮੇਰੀ ਮਹਿਬੂਬਾ।
ਸਮਗੱਰੀ |
[ਸੋਧ] ਜੀਵਨੀ
[ਸੋਧ] ਬਚਪਨ
ਐਂਤਨ ਚੈਖਵ 29 ਜਨਵਰੀ 1860 ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਕਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਡੇ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਟਾਗਨਰੋਗ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਜਿਥੇ ਉਹਦੇ ਪਿਓ ਪਾਵਲ ਚੈਖਵ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਇਕ ਗ਼ੁਲਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਦੀ ਮਨਿਆਰੀ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਗਿਰਜੇ ਦੇ ਸਾਜ਼ਿੰਦਿਆਂ ਦਾ ਮੁਖੀਆ ਤੇ ਪੱਕਾ ਆਰਥੋਡੋਕਸ ਈਸਾਈ ਸੀ।। ਯੋਜੀਨੀਆ, ਉਹਦੀ ਮਾਂ, ਜੀਹਦਾ ਪਿਓ ਕੱਪੜੇ ਵੇਚਦਾ ਸੀ ਤੇ ਜਿਹਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰਾ ਰੂਸ ਫਿਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਐਂਤਨ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਐਂਤਨ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ "ਗੁਣ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਕੋਲੋਂ ਲਏ ਤੇ ਰੂਹ ਅਪਣੀ ਮਾਂ ਕੋਲੋਂ"। ਤਾਗਨਰੋਗ ਦੇ ਜਮਨੇਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚੋਂ ਪੜ੍ਹਨ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਯੂਨਾਨੀ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ । 1876 ਵਿੱਚ ਉਦੇ ਪਿਓ ਨੂੰ ਮਕਾਨ ਬਗੈਰਾ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਨਾ ਮੋੜਨ ਤੇ ਕੰਗਾਲ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ । ਐਂਤਨ ਦਾ ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਮਾਸਕੋ ਨੱਸ ਗਿਆ ਪਰ ਉਹ ਉਥੇ ਈ ਰਿਹਾ, ਬੋਰਡਿੰਗ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਿਹਾ।। ਇਸ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਉਦੀ ਮਾਂ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਟੱਬਰ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਲਈ ਉਹਨੇ ਕਈ ਕੰਮ ਕੀਤੇ।। ਇਹਦੇ ਨਾਲ ਉਹਨੇ ਸਰਵਾਨਟਤੇਜ਼, ਟਰਜੀਨੋਫ਼ ਤੇ ਸ਼ੋਪਨਹਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ 1879 ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਮੁਕਾਉਣ ਤੇ ਉਹ ਮਾਸਕੋ ਆਇਆ ਤੇ ਇਕ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਗਿਆ।
ਆਪਣੇ ਟੱਬਰ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਲਈ ਤੇ ਨਾਲੇ ਅਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਚਲਾਣ ਲਈ ਐਂਤਨ ਨੇ ਆਮ ਰੂਸੀ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਉਹਦਾ ਲਹਿਜਾ ਬੜਾ ਸਖ਼ਤ ਸੀ। ਪਰ ਵੇਲਾ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਉਹਦੇ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਾਉ ਆਂਦਾ ਗਿਆ। 1884 ਵਿੱਚ ਚੈਖਵ ਡਾਕਟਰ ਬਣ ਗਿਆ ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਉਹਨੇ ਕੋਈ ਪੈਸੇ ਨਾਂ ਕਮਾਏ। ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦਾ ਦਵਾ ਦਾਰੂ ਮੁਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ । 1884 ਵਿੱਚ ਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੂਨ ਦੀ ਉਲਟੀ ਆਈ ਪਰ ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਟੱਬਰ ਤੇ ਸੰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣੇ ਟੀ ਬੀ ਦੇ ਰੋਗ ਬਾਰੇ ਨਾ ਦੱਸਿਆ। 1886 ਵਿੱਚ ਸੇਂਟ ਪੀਟਰਜ਼ਬਰਗ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣੇ ਵਾਲੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੋਵਏ ਵਰੀਮੀਆ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਦਮਤਰੀ ਗਰੀਗੋਰੀਏਵਿਚ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਮੰਨੇ ਪਰਮੰਨੇ ਲਿਖਾਰੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਸ਼ਵਰੇ ਦਿੱਤੇ। 1887 ਵਿੱਚ ਉਹਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ (At Dusk) ਨੇ ਪੁਸ਼ਕਿਨ ਇਨਾਮ ਜਿੱਤਿਆ।
ਉਸੇ ਵਰੇ ਥਕੇਵੇਂ ਤੇ ਚੋਖੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਕੁਝ ਰਾਹਤ ਦੇ ਲਈ ਐਂਤਨ ਯੂਕਰੇਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਨਿਕਲਿਆ।ਸਟੈਪੀ ਦੇ ਰੂਪ ਨੇ ਉਹਦੇ ਅੰਦਰ ਨਵੀਂ ਸੋਚ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ।। ਤੇ ਇਥੋਂ ਵਾਪਸ ਆਕੇ ਉਹਨੇ ਨਾਵਲੀ ਅਕਾਰ ਦੀ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ "ਸਟੈਪੀ " "ਕੁਛ ਵੱਖਰੀ ਤੇ ਨਿਵੇਕਲੀ" ਸੈਲੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਆਪਣੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤੁਰਦੀ ਹੈ । ਇਕ ਟਾਂਗੇ ਰਾਹੀਂ ਸਟੈਪੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਚੈਖੋਵ ਨੇ ਇਕ ਮੁੰਡੇ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚਿਤਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਰੋਟੀ ਰੋਜੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਪਾਦਰੀ ਤੇ ਇਕ ਵਪਾਰੀ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । "ਸਟੈਪੀ" ਨਾਲ ਉਹਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਉੱਚਾ ਮੁੱਲ ਪਿਆ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਕਿਸੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਬਜਾਏ ਇਕ ਸਾਹਿਤਕ ਰਸਾਲੇ ਵਿੱਚ ਛਪੀ। 1887 ਦੀ ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ ਕੋਰਸ਼ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਥੀਏਟਰ ਵਾਲੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਡਰਾਮਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਡਰਾਮਾ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਚਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਖੂਬ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਖੱਟੀ । 1889 ਵਿੱਚ ਐਂਤਨ ਦੇ ਭਰਾ ਨਿਕੋਲਾਈ ਦੀ ਟੀ ਬੀ ਹੱਥੋਂ ਮੌਤ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ( a dreary story ) ਨਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖੀ।ਇਹ ਇਕ ਐਸੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਅਪਣੀ ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕੋਈ ਮਕਸਦ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਮੀਖ਼ਾਈਲ ਚੈਖਵ ਜਿਹੜਾ ਕਨੂੰਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਵਿੱਚ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਲੋ ਦੱਸੀ।। ਉਹ ਅਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਜੇਲਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇੱਕਤਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਐਂਤਨ ਚੈਖਵ ਵੀ ਅਪਣੀ ਜਿੰਦੜੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮਕਸਦ ਲਈ ਜੇਲਾਂ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ।
[ਸੋਧ] ਸਖਾਲਿਨ
1890 ਵਿੱਚ ਚੈਖਵ ਨੇ ਟਰੇਨ ,ਟਾਂਗੇ ਤੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਇਕ ਔਖਾ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਜਪਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਜਜ਼ੀਰੇ ਸਖਾਲਿਨ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਿਥੇ ਉਹਨੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਲਾ ਕੇ ਉਥੋਂ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਤੇ ਮੁਜਰਮਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਟੋਮਸਕ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਅਪਣੀ ਪਾਨ ਨੂੰ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਏ "ਟੋਮਸਕ ਇਕ ਸੁਸਤ ਨਗਰੀ ਏ। ਉਹ ਸ਼ਰਾਬੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਲੋਕ ਜਿਹੜੇ ਮੈਨੂੰ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਆਉਂਦੇ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਲਗਦਾ ਏ ਜੇ ਇਹ ਬੜੇ ਸੁਸਤ ਨੇ "। ਚੈਖਵ ਦਾ ਮਖ਼ੌਲੀਆ ਬੁੱਤ
ਟੋਮਸਕ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਚੈਖਵ ਦਾ ਇਕ ਮਖ਼ੌਲੀਆ ਬੁੱਤ ਬਣਾ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ।
ਜੋ ਕੁਝ ਉਹਨੇ ਉਥੇ ਵੇਖਿਆ ਉਹਦਾ ਉਹਨੂੰ ਬੜਾ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ: ਮਾਰਕੁੱਟ , ਸਮਾਨ ਦੀ ਚੋਰੀ, ਸਵਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਜ਼ਨਾਹ । ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ , " ਕੁਝ ਐਹੋ ਜੇ ਵੇਲੇ ਵੀ ਸਨ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਉਹਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਬੁਰੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ"। ਮੁਜਰਮਾਂ ਦੀ ਇਸ ਬਸਤੀ ਵਿੱਚ ਬਾਲਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਉਹ ਬੜਾ ਦੁਖੀ ਸੀ।
[ਸੋਧ] ਮਲੀਖ਼ੋਫ਼ੋ
1892 ਵਿੱਚ ਮਾਸਕੋ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ 65 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੇ ਪੈਂਡੇ ਤੇ ਮਲੀਖ਼ੋਫ਼ੋ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਮਲ ਲਈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਟੱਬਰ ਨਾਲ 1899 ਤੱਕ ਉਥੇ ਰਿਹਾ। ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਹਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਪੱਖ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜੀ। ਉਹਨੇ ਤਿੰਨ ਸਕੂਾਏ ਤੇ ਟੀ ਬੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਮੀਲਾਂ ਤੱਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਵਾ ਦਾਰੂ ਦਿੱਤਾ।
[ਸੋਧ] ਯਾਲਟਾ
1898 ਵਿੱਚ ਚੈਖਵ ਯਾਲਟਾ ਆਇਆ ਤੇ ਇਥੇ ਕਾਰ ਬਣਾ ਲਿਆ। 25 ਮਈ 1901 ਨੂੰ ਉਹਨੇ ਓਲਗਾ ਨਪਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ।
[ਸੋਧ] ਮੌਤ
15 ਜੁਲਾਈ 1904 ਨੂੰ ਬਾਦਨਵੀਲਰ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ।
[ਸੋਧ] ਵਿਰਾਸਤ
ਰੂਸ ਦੇ ਇਸ ਲਾਡਲੇ ਕਥਾਕਾਰ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਉਕਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਚੈਖਵ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਬਾਦੇਨ ਵੇਇਲਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ , ਜਿਸਨੂੰ ਅੱਜ ਚੈਖਵ ਗਰਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਹਜਾਰਾਂ - ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਤੋਂ ਚੈਖਵ ਦਾ ਅੰਤਮ ਘਰ ਅਤੇ ਸਿਮਰਤੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੇਖਣ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ।
ਚੈਖ਼ਵ ਨਾਲ ਆਧੁਨਿਕ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਗੌਰਵਸ਼ਾਲੀ ਅਧਿਆਏ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਕਹਾਣੀ ਚੈਖਵ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬੇਸ਼ੱਕ ਇੱਕ ਲੋਕ ਪਿਆਰੀ ਵਿਧਾ ਵੀ , ਲੇਕਿਨ ਉਸਦੀ ਬਣਾਵਟ ਵਿੱਚ ਅਤੀਨਾਟਕੀਪਣਾ , ਰੁਮਾਂਸ , ਭਾਵੁਕਤਾ , ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕਤਾ , ਸੰਜੋਗਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਲਾ ਅਤੇ ਅਤੀਮਾਨਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਦਖਲ ਸੀ , ਇਸ ਲਈ ਰਹੱਸ - ਰੁਮਾਂਚ , ਅਤੇ ਪਠਨੀਅਤਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਮਨੋਰੰਜਨ ਤਾਂ ਕਰਦੀ ਸੀ , ਗਿਆਨ ਨੇਤਰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਸੀ । ਕ਼ਿੱਸਾ ਹੀ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਸੀ , ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਹਸਾਂ ਨੂੰ ਭੇਦਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਸੀ । ਗੁਦਗੁਦਾਉਂਦੀ , ਬਹਿਲਾਉਂਦੀ ਜਾਂ ਰੁਆਉਂਦੀ ਤਾਂ ਸੀ , ਸਮਝਦਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਸੀ । ਉਸਦਾ ਸਰੋਕਾਰ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਗੁੱਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣਾ ਨਹੀਂ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਲਾਇਨ ਸੀ । ਉਸਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਮੁਗਧਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਿਕ ਸੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਝਟਕਾ ਮਾਰਨੇ ਵਾਲੇ । ਖੈਰ , ਚੈਖਵ ਪੂਰਵ ਸਾਰੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਉਕਤ ਟਿੱਪਣੀ ਨਾਲ ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ , ਲੇਕਿਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਖੋਜੀ ਵਿਧਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਵਾਇਆ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਮਨ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਉਥੱਲ - ਪੁਥਲ ਨੂੰ ਪਰਵੇਸ਼ ਦਿਲਵਾਇਆ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੈਖਵ ਦਾ ਨਾਮ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰੂਪ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ । ਚੈਖਵ ਪੇਸ਼ੇ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਤਿਅੰਤ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ , ਥੋੜੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੰਕੋਚੀ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵ ਵਿਰਾਟ ਸੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਅਨੇਕ ਅਛੂਹੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਹਿਨ ਅਤੇ ਅੰਤਰੰਗ ਜਾਣ ਪਹਿਚਾਣ ਸੀ , ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਡਾਕਟਰ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ , ਸਾਡੀਆਂ ਪਰਵਾਰਿਕ - ਨਿਜੀ ਅਤੇ ਅਵਚੇਤਨ ਦੀਆਂ ਵਿਸੰਗਤੀਆਂ -ਵਿਡੰਬਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਿਕਟਤਮ ਜਾਣੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਅਸੀਂ ਡਾਕਟਰ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਛਿਪਾਂਦੇ , ਲੇਕਿਨ ਡਾਕਟਰ ਸਾਡੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੀਨੇ ਵਿੱਚ ਲੁੱਕਾ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ , ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਤੋਂ ਖ਼ਰਚ , ਵਿਦਰੂਪ ਅਤੇ ਵਿਡੰਬਨਾ ਦੀ ਭੇਦਕ ਨਜ਼ਰ ਉਪਜਦੀ ਹੈ , ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਲੱਗਭੱਗ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸ਼ਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਚੈਖਵ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਕਸ਼ਿਪ੍ਰਤਾ ਨਹੀਂ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਤਰ ਚਿਤਰਣ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ , ਉਹ ਕਿਤੇ ਵੀ , ਕੋਈ ਵੀ ਕਥਾਨਕ ਚੁਣ ਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕੀਅਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ , ਅਪਿਤੁ ਕਹਾਣੀ ਲਈ ਕਥਾਨਕ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਚੁਣਦੇ ਹਨ , ਜੋ ਭਰਪੂਰ ਨਾਟਕੀ ਹੋਵੇ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹਾਣੀਆ ‘ਗਿਰਗਟ’ ਅਤੇ ‘ਇੱਕ ਕਲਰਕ ਦੀ ਮੌਤ’ ਇਸ ਸਚਾਈ ਦੀਆਂ ਗਵਾਹ ਹਨ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਰਫ਼ ਤੋਂ ਕੋਈ ਨਾਟਕੀਅਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਹੈ , ਬਲਕਿ ਪੂਰੀ ਸਥਿਤੀ ਹੀ ਇੰਨੀ ਨਾਟਕੀ ਹੈ ਕਿ ਠੀਕ ਨਜ਼ਰ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਸਧਾਵ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸਿੱਧਾ - ਸਾਦਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀਕਰਣ ਵੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ । ਇੱਥੇ ਚੈਖਵ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਨਾਲ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਚੌਂਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ । ਚੈਖਵ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕੁੱਝ ਵੀ ਫਾਲਤੂ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਜੇਕਰ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਰ ਤੇ ਬੰਦੂਕ ਟੰਗੀ ਵਿਖਾਈ ਗਈ ਹੈ , ਤਾਂ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅੰਤਮ ਭਾਗ ਤੱਕ ਉਸਨੂੰ ਜਰੂਰ ਚੱਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ । ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ , ਜੋ ਚੈਖਵ ਦਾ ਬਾਅਦ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਅਤੇ ਅੱਜ ਚੈਖਵ ਦੇ ਜਾਣ ਦੇ ਸੌ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇਗਾ , ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਚੈਖਵ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ । ਤੋਲਸਤੋਏ , ਗੋਰਕੀ , ਦੋਸਤੋਏਵਸਕੀ ਅਤੇ ਚੈਖਵ ਸੋਵੀਅਤ ਕਥਾ ਦੇ ਸਿਖਰ ਪੁਰਖ ਹਨ , ਅਸੀਂ ਕਰਾਂਤੀਪੂਰਵ ਸੋਵਿਅਤ ਸੰਘ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ , ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ , ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤੋਲਸਤੋਏ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗੋਰਕੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ , ਚੈਖਵ ਤੋਲਸਤੋਏ ਤੋਂ ਬੱਤੀ ਸਾਲ ਛੋਟੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗੋਰਕੀ ਤੋਂ ਅੱਠ ਸਾਲ ਵੱਡੇ । ਅਜਿਹਾ ਅਤੇ ਇੰਨਾ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਸਮਾਂ ਰੂਸ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ । ਦੁੱਖ , ਵਾਂਕਾ , ਦੁਲਹਨ , ਵਾਰਡ ਨੰਬਰ ਛੇ ਆਦਿ ਚੈਖਵ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਵੇਗਾ । ਚੈਖਵ ਨੇ ਡਰਾਮਾ ਵੀ ਲਿਖੇ , ‘ਦੁਸ਼ਮਣ’ ਅਤੇ ‘ ਸ਼ਾਹਦਾਨੇ ਦਾ ਬਗ਼ੀਚਾ’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਡਰਾਮੇ ਹਨ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਵੀ ਰੰਗ ਮੰਚ ਦੀ ਇੱਕ ਐਕਟਰੈਸ ਓਲਗਾ ਲਯੋਨਾਦਰੇਵਨਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ । ਬਾਦੇਲਵੇਇਲਰ ਵਿੱਚ ਚੈਖਵ ਦਾ ਸਮਾਰਕ ਸੀ , ਜਿੱਥੇ ਚੈਖਵ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਆਵਕਸ਼ ਮੂਰਤੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ । ਜਰਮਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਗੁਪਤ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਇਸ ਕਾਂਸੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ । ਇਸਦੇ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਸਮਾਰਕ ਦਾ ਪੁਨਰਨਿਰਮਾਣ ਹੋ ਸਕਿਆ । ਹੁਣ ਸੋਚਣ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲੀ ਸਮਰਾਟ ਕੌਣ ਹੈ ? ਉਹ ਜੋ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਖੜਵਾਉਂਦਾ ਅਤੇ ਗਲਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ? ਜਾਂ ਉਹ , ਜਿਸਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਲੱਖਾਂ - ਕਰੋਡ਼ਾਂ ਲੋਕ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਕੇ ਬੈਠਾ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ - ਗੁਰੂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਨੇਕ ਕਹਾਣੀਆਂ , ਜਿਵੇਂ ‘ਵਾਰਡ ਨੰਬਰ ਛੇ’ , ‘ਗਿਰਗਟ’ , ‘ਇੱਕ ਕਲਰਕ ਦੀ ਮੌਤ’ , ‘ਦੁਲਹਨ’ , ‘ਵਾਂਕਾ’ , ‘ਦੁੱਖ ’ ਆਦਿ ਸੰਸਾਰ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਕਲਾਸਿਕਲ ਅਮਾਨਤ ਹਨ । ਇੱਕ ਲੰਬੇ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਕਲਾਸਿਕ ਰੂਸੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੋਵੀਅਤ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਤੋਲਸਤੋਏ , ਗੋਰਕੀ , ਦੋਸਤੋਏਵਸਕੀ ਅਤੇ ਚੈਖਵ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਤੋਂ ਪਛਾਣਦੇ ਰਹੇ । ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਮਾਂ ਰੂਸ ਨੇ ਫਿਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ । ‘ਦੁੱਖ ’ ਚੈਖਵ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਚਰਚਿਤ - ਬਹੁਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਕਹਾਣੀ ਹੈ । ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਚੀਜ ਹੈ ਪਾਤਰਵਰਨਣ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ । ਇਸ ਨਾਲ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਦੀ ਪੱਖਪੂਰਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ‘ਦੁੱਖ ’ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਕੋਚਵਾਨ ਲੋਨਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ , ਜਿਸਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਜਵਾਨ ਬੇਟੇ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ , ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਤੋਂ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਹਲਕਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਲੇਕਿਨ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਦੀ ਫ਼ੁਰਸਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਉਹ ਬੇਟੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਗ਼ਮ ਆਪਣੀ ਘੋੜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਵੰਡਣ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਸਾਫ਼ ਹੈ ਇਹ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਿਕ ਸਥਿਤੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਚੈਖਵ ਨੇ ਕੋਚਵਾਨ ਲੋਨਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਵਿਡੰਬਨਾ ਨੂੰ ਚਿਤਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਪਤੇ ਅਨੇਕ ਇਨਸਾਨ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹਨ , ਜੋ ਆਪਣਾ ਦਿੱਖ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵੀ ਨਾਲ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੇ । ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਇੱਕ ਅਤਿਅੰਤ ਭਾਵੁਕਤਾ ਭਰੀ , ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਲਿਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ । ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਲੇਖਕ ਵੀ ਆਪਣੀ ਤਰਫ਼ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ - ਬਹੁਤ ਹਾਏ - ਹਾਏ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ , ਲੇਕਿਨ ਫਿਰ ਇਹ ਚੈਖਵ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਨਹੀਂ । ਚੈਖਵ ਓਨਾ ਹੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਿ ਬੋਲੇ ਬਗ਼ੈਰ ਕੰਮ ਹੀ ਨਾ ਚਲੇ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ , ਦ੍ਰਿਸ਼ , ਡਿਟੇਲਸ ਜਾਂ ਟੀਕਾ ਫਾਲਤੂ ਜਾਂ ਗ਼ੈਰਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ । ਚੈਖਵ ਦੀ ਕਲਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਪਰਿਵੇਸ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ , ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਪ੍ਰੇਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ । ਉੱਥੇ ਕਥਨ ਦੀਆਂ ਭੰਗਿਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਾਟਕੀਅਤਾ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ।ਨਾਟਕੀਅਤਾ ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅੰਤਰਨਿਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਜਿਸਦਾ ਚੈਖਵ ਨੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਕੋਚਵਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ । ਸਾਊ ਬੱਚੀਆਂ , ਭੋਲੀ ਨੌਕਰਾਨੀਆਂ , ਸਤਾਏ ਹੋਏ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਠਗੇ ਗਏ ਮਾਯੂਸ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ । ਚੈਖਵ ਦੀ ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਮਮਤਾ ਸਹਿਜ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਤਰਫ਼ ਝੁਕਦੀ ਹੈ । ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਹੀਸਾਂ - ਅਇਯਾਸ਼ਾਂ , ਪਰਜੀਵੀਆਂ ਅਤੇ ਘਮੰਡੀਆਂ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ , ਤਾਂ ਅਕਸਰ ਆਪਣੀ ਤਰਫ਼ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ ਬਿਨਾਂ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ‘ਅਸਲੀ ਰੰਗ’ ਤੋਂ ਵਾਕਫ਼ ਕਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ । ਲੇਖਕੀ ਦਖਲ , ਚੇਤਨਾ , ਨੀਤੀਵਾਕ , ਉਪਦੇਸ਼ , ਪ੍ਰਵਚਨ , ਸੂਕਤੀਕਥਨ ਇਹ ਸਭ ਚੈਖਵ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਚੀਜ ਨਹੀਂ ਸਨ । ‘ਦੁੱਖ ' ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਬੇਟੇ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਦੁੱਖ ਇੱਕ ਦੁੱਖ ਹੈ । ਇਹ ਦੁੱਖ ਕਿਸੇ ਦੇ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਿਆ - ਇਹ ਦੂਜਾ ਦੁੱਖ ਹੈ , ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਇੱਕ ਤੀਜਾ ਦੁੱਖ ਵੀ ਹੈ । ਤੀਜਾ ਦੁੱਖ ਹੈ ਯੋਨਾ ਦਾ ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਨ ਦਾ ਠੀਕ ਤਰੀਕ਼ਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ , ਵਰਨਾ ਲੋਕ ਜਰੂਰ ਸੁਣਦੇ , ਸਮਝਦੇ , ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਜੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹਲਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ । ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਹੈ । ਕਿਸੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਗੱਲ ਦਾ ਆਉਣਾ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਹੈ । ਪ੍ਰਕਾਰਾਂਤਰ ਨੂੰ ਇਹ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਬਣਾਉਟੀ ਬਣਾਵਟ ਪਰ ਹੀ ਇੱਕ ਟਿੱਪਣੀ ਹੈ । ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਹੰਝੂ ਰੋਂਦੇ ਇੱਕ ਮਾਸੂਮ ਦਿਲ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ । ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਵਰਮਾ ਨੇ ‘ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੀਖ’ ਕਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ । ਚੀਖ ਜਿਸਦਾ ਸਰੋਤ ਵਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ , ਚੀਖ ਜੋ ਭਰੇ ਢਿੱਡ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਮੇਰੀਆਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਤਮਾਮ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਅਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਖੁਭ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ।
