ਮੱਸਿਆ
ਮੱਸਿਆ ਜਾਂ ਅਮਾਵਸਿਆ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: Amavasya; ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: अमावस्या) ਅਰਥ ਹੈ ਨਵਾਂ ਚੰਨ। ਅਮਾਵਸਿਆ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ।
ਅਮਾਵਸਿਆ ਹਿੰਦੂ ਕੈਲੰਡਰ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਚੰਦ ਦੇ ਚੰਦਰ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਚੰਦਰ ਕੈਲੰਡਰ ਦੀ ਅਮੰਤਾ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਕੈਲੰਡਰ ਮਹੀਨਾ ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਨਾਲ ਕਈ ਹਿੰਦੂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਰਸਮਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਦੀਵਾਲੀ ਸਮੇਤ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਅਮਾਵਸਿਆ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸ਼ਬਦ ਉਤਪਤੀ
[ਸੋਧੋ]ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਅਮਾਵਸਿਆ ਵਿੱਚ "ਅਮਾ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਮਿਲਕੇ" ਸਾਰੇ "ਵਸਿਆ" ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਰਹਿਣਾ" ਜਾਂ "ਮਿਲ ਰਹਿਣਾ"।
ਅਮਾਵਸਯ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਮਾ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਇਕੱਠੇ" ਅਤੇ ਵਾਸਿਆ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ "ਰਹਿਣਾ" ਜਾਂ "ਸਹਿਵਾਸ", ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਇੱਕੋ ਗ੍ਰਹਿਣ ਰੇਖਾਂਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੇਲ।[1] ਇਸਨੂੰ "ਨੋ-ਚੰਨ ਦਿਵਸ" ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਨਾ + ਮਾ + ਅਸਯ ("ਨਹੀਂ" + "ਚੰਨ" + "ਉੱਥੇ") ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਪੜਾਅ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।[2]
ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ
[ਸੋਧੋ]ਹਿੰਦੂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ, ਅਮਾਵਸਯ ਦੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[3] ਲੋਕ ਇਸ ਦਿਨ ਵਰਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕਿ ਇਸ ਅਮਾਵਸਯ ਦੇ ਦਿਨ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਨਵਾਂ ਚੰਦ ਦਿਨ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਸੋਮਵਤੀ ਅਮਾਵਸਯ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਰਤ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਦੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।[4]
ਅਮਾਵਸਿਆ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਰਵਜਾਂ (ਪਿਤਰਾਂ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਲੋਕ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਡੁਬਕੀ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ (ਸ਼ਰਧਾ) ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਛੜੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਲਈ ਤਰਪਣਾ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾ (ਪਕਾਏ ਹੋਏ ਚੌਲ ਅਤੇ ਆਟੇ ਦੇ ਗੋਲੇ ਜੋ ਘਿਓ ਅਤੇ ਕਾਲੇ ਤਿਲ ਦੇ ਬੀਜ ਨਾਲ ਮਿਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ) ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਵਰਗੀਆਂ ਯਾਦਗਾਰੀ ਰਸਮਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।[5]
ਭਾਦਰਪਦ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕਾਲੇ ਪੰਦਰਵਾੜੇ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ) ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰੂ ਪੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਰਾਖਵਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਮਹਾਲਿਆ ਅਮਾਵਸਿਆ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਿਨ ਹਿੰਦੂ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੇਟਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਭੇਟਾਂ ਯਮ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਛੜੀਆਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।[6][7][8] ਕੁਸ਼ ਅਮਾਵਸਿਆ ਭਾਦਰਪਦ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਉਸੇ ਅਮਾਵਸਿਆ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁਸ਼ ਘਾਹ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੰਦੂ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।[9][10] ਦੱਖਣੀ ਰਾਜ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ ਆਦਿ ਅਮਾਵਸਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਤਾਮਿਲ ਮਹੀਨੇ ਆਦਿ (ਜੁਲਾਈ-ਅਗਸਤ) ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਥਾਈ ਅਮਾਵਸਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਥਾਈ (ਜਨਵਰੀ-ਫਰਵਰੀ) ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, 'ਤੇ ਰਸਮਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।[11]
ਤਿਉਹਾਰ
[ਸੋਧੋ]ਅਸ਼ਵਿਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਅਮਾਵਸਯ 'ਤੇ ਮਨਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪੂਜਾ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਿਨ ਹੈ।[12][13][14] ਦਿਵਾਲੀ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਹਿੰਦੂ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ ਜੋ ਹਨੇਰੇ 'ਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਜਾਂ ਬੁਰਾਈ 'ਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਸ਼ਵਿਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਅਮਾਵਸਯ 'ਤੇ ਮਨਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪੂਜਾ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਿਨ ਹੈ। ਇਹ ਦੌਲਤ ਦੀ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦੇਵਤਾ ਗਣੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਲੋਕ ਦੀਵੇ (ਦੀਵੇ) ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਟਾਕੇ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।[15][16]
ਸ਼ਨੀ ਦੇਵ ਜਯੰਤੀ ਜੇਠ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਅਮਾਵਸਯ ਨੂੰ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਵਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ਨੀ (ਸ਼ਨੀ) ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ।[17] ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ, ਮੋਮਈ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਦਸ਼ਮਾ ਵ੍ਰਤ, ਆਸ਼ਾੜ੍ਹ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਅਮਾਵਸਯ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਹਰਾਈ ਝਾਰਖੰਡ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਕਬਾਇਲੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵਾਢੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ।[18][19] ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਅਮਾਵਸਯ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਪਸ਼ੂਆਂ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਦਾਅਵਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।[20] ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਨਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੋਜਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸੋਹਰਾਈ ਕਲਾ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[21]
ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]- ↑ "What is Amāvaśyā?" (PDF). Sampratyaya Journal. December 2024. Retrieved 1 June 2025.
- ↑ "Why do we call new-moon day 'Amavasyā'?". Tamil and Vedas. 8 December 2021. Retrieved 1 June 2025.
- ↑ B. K. Chaturvedi (2002). Garuda Purana. Diamond Pocket Books. pp. 82–. ISBN 978-81-288-0155-6. Retrieved 13 November 2012.
- ↑ "Somvati Amavasya 2024: Date, Time and Puja Vidhi". India Today. 8 April 2024. Retrieved 1 June 2025.[permanent dead link]
- ↑ "SomvatiAmavasya: The Day to Honour Ancestors and Seek Liberation". The Times of India. 4 March 2019. Retrieved 1 June 2025.
- ↑ "Pitru-Paksha – a fortnight of venerating and honouring our ancestors". British Hindus. Retrieved 27 October 2025.
- ↑ "Significance of Pitru Paksha, Shraaddh and Tarpan". eSamskriti. Retrieved 27 October 2025.
- ↑ "What is Purnima Shradha". The Times of India. Retrieved 27 October 2025.
- ↑ "Kusha Grahani Amavasya". Hindu Blog. Retrieved 27 October 2025.
- ↑ "Bhadrapada Amavasya 2025 Date, Puja, Significance". India TV. Retrieved 27 October 2025.[permanent dead link]
- ↑ "Aadi Amavasai 2024: Importance and Rituals in Tamil Nadu". Tamil Nadu Tourism. Retrieved 27 October 2025.[permanent dead link]
- ↑ "Deepavali". Its Life. Retrieved 1 June 2025.
- ↑ Mead, Jean (February 2008). How and why Do Hindus Celebrate Divali?. Evans Brothers. ISBN 978-0-237-53412-7. Archived from the original on 11 November 2023. Retrieved 5 August 2022.
- ↑ Vasudha Narayanan; Deborah Heiligman (2008). Celebrate Diwali. National Geographic Society. p. 31. ISBN 978-1-4263-0291-6. Archived from the original on 2 January 2017. Retrieved 14 October 2016.
- ↑ "Happy Diwali: Deepavali, Kali Puja, Naraka Chaturdasi, Ramayana, The Legends Linked To Diwali". NDTV. Retrieved 1 June 2025.
- ↑ "Diwali 2025: Five Days of Lights, Legends and Rituals". Hinduism Today. 31 October 2024. Retrieved 29 October 2025.
- ↑ "Shani Jayanti 2025: Date, rituals, significance and top Shani Dev temples in India". The Indian Express. Retrieved 1 October 2025.
- ↑ "Dashama Vrata". Bharat Temples. Retrieved 27 October 2025.[permanent dead link]
- ↑ "Dashama Vrat 2025: Date, Puja Vidhi and Significance". The Times of India. 25 July 2025. Retrieved 27 October 2025.
- ↑ "Sohrai – A tribal festival celebrating cattle & nature". Village Square. 2 February 2023. Retrieved 29 October 2025.
- ↑ "Sohrai Festival". Ministry of Tourism – Utsav. Retrieved 29 October 2025.