ਅਰਹਰ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਅਰਹਰ
Guandu.jpg
ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਰਗੀਕਰਨ
ਜਗਤ: Plantae
(unranked): Angiosperms
(unranked): Eudicots
(unranked): Rosids
ਤਬਕਾ: Fabales
ਪਰਿਵਾਰ: Fabaceae
ਜਿਣਸ: Cajanus
ਪ੍ਰਜਾਤੀ: C. cajan
Binomial name
Cajanus cajan
(L.) Millsp.

ਅਰਹਰ (Eng: Arhar) ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਫੈਬੇਏਏ ਦੀ ਇੱਕ ਬਹੁਮੰਤੋਨੀ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ। ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 3500 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸਣ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਇਸ ਦੇ ਬੀਜ ਏਸ਼ੀਆ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਅਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਇਕ ਆਮ ਅਨਾਜ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੱਖਣ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ' ਤੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਹੈ।

ਆਮ ਨਾਮ[ਸੋਧੋ]

ਅਰਹਰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਤੱਥਾਂ, ਬਿਨਾ ਅੱਖ ਵਾਲਾ ਮਟਰ, ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਹਰੇ ਮਟਰ, ਜਮਾਈਕਾ ਵਿਚ ਬੰਦੂ ਮੋਟਾ, ਲਾਲ ਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਗੰਡੁਲ ਬੀਨ, ਆਦਿ ਕਈ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੂਲ[ਸੋਧੋ]

ਅਰਹਰ ਇਕ ਬਹੁਮੰਤੋਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਦਰਖ਼ਤ ਵਿਚ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕਜਨੁਸ ਕਜਨ - MHNT 

ਅਰਹਰ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 3,500 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਮੂਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਭਾਰਤ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਜੰਗਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ (ਕਜਨਿਸ ਗੈਜ਼ਾਨੋਫੋਲਿਆ) ਖੰਡੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤਕਰੀਬਨ 3400 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ (14 ਵੀਂ ਸਦੀ ਬੀ.ਸੀ.) ਨਾਲ ਅਰਹਰ ਦੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਪਰਾਚੀਨ (ਕਰਨਾਟਕ (ਸੰਗਾਨਕੱਲੂ) ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਇਲਾਕਿਆਂ (ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਤੁਲਜਪੁਰ ਗੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਉੜੀਸਾ ਦੇ ਗੋਪਾਲਪੁਰ) ਵਿੱਚ ਨੀੋਲਿਥਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤੀ ਸੂਬਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕੇਰਲ , ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਟਾਮਾਰਾ ਪੇਅਰੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਇਹ ਪੂਰਬੀ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਗਏ ਉੱਥੇ, ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਈ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਕਾਂਗੋ ਪੀਟਾ ਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਗੁਲਾਮਾਂ ਦੀ ਵਪਾਰ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਸ਼ਾਇਦ 17 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਮਰੀਕੀ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਆਇਆ।

ਕਾਸ਼ਤ [ਸੋਧੋ]

ਅੱਜ, ਅਰਹਰ ਨੂੰ ਬੁੱਢਾ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖੰਡੀ ਅਤੇ ਸੈਮੀਟ੍ਰੋਪਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁੱਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਰਹਰ ਇੱਕ ਬਹੁਮੰਤਲ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫਸਲ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਬੀਜ ਪੈਦਾਵਾਰ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਘੱਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ) ਜਾਂ ਬੀਜ ਉਤਪਾਦਨ ਲਈ ਸਾਲਾਨਾ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਧੇਰੇ ਯੋਗ ਹੈ।

ਸੇਮਰੀਡ ਟਰੋਪਿਕਸ ਵਿੱਚ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਵਰਤੀ ਹੋਈ ਖੇਤੀ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਅਰਹਰ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਕਮਤਲੀ ਫਸਲ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ, ਪੂਰਬੀ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਮੱਧ ਅਮਰੀਕਾ, ਇਸ ਆਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਕਬੂਤਰ ਮਟਰ-ਉਤਪਾਦਕ ਖੇਤਰ ਹਨ। ਅਰਹਰ 25 ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੰਡੀ ਅਤੇ ਉਪ-ਉਪਚਾਰਿਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਬੀਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਇਕਮਾਤਰ ਫਸਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਂ ਅਨਾਜ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੂਨੀ (ਜੂਨੀਬੋਲੋਲਰ), ਮੋਤੀ ਬਾਜਰੇ (ਪੈਨਸੇਟਮ ਗੋਲਕੁੰਮ), ਜਾਂ ਮੱਕੀ (ਜ਼ਿਆ ਮੇਸ), ਜਾਂ ਹੋਰ ਫਲ਼ੀਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੂੰਗਫਲੀ (ਅਚਾਰੀਆ ਹਾਈਪੋਗਾਏ)। Rhizobia ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਮਿਓਸਾਇਸ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣ ਦਾ ਇੱਕ ਫੁੱਲ ਹੋਣ ਵਜੋਂ, ਅਰਹਰ ਸਿੰਮੀਅਟਿਕਸ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਨਿਰਧਾਰਨ ਦੁਆਰਾ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਸਰੋਤ-ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੀਮਿਤ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਮੀਡੀਅਮ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ (5-11 ਮਹੀਨਿਆਂ) ਲੈਂਟਰਰੇਸ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਰਹਰ (3-4 ਮਹੀਨੇ) ਬਹੁ-ਫ਼ਸਲਾਂ ਲਈ ਢੁਕਵੀਆਂ ਹਨ. ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਖਾਦਾਂ, ਫਾਲਤੂਗਣ, ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਘੱਟ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੀ ਇੰਪੁੱਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੌਜੂਦਾ ਉਪਜ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਔਸਤ = 700 ਕਿ.ਗ੍ਰਾ. / ਹੈ. ਫਸਲ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਲਈ ਹੁਣ ਜਿਆਦਾ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਾਹੇਵੰਦ ਭਾਅ ਤੇ ਬਹੁਤ ਮੰਗ ਹੈ।

ਅਰਹਰ ਬਹੁਤ ਸੋਕੇ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧਕ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ 650 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਬਾਰਸ਼ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੀਨੀਆ ਦੇ ਸੋਕੇ-ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਫਸਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੱਕੀ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ, ਇਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੌਪ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਸੈਮੀ-ਆਰਡੀਡ ਟ੍ਰੌਪਿਕਸ (ਆਈ ਸੀ ਆਰ ਆਈ ਐੱਫ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਇਕ ਸੋਕਾ ਰੋਧਕ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਕਬੂਤਰ ਮਟਰ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਫਸਲ ਸਫਲ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਾਂ ਨੇ ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਵਪਾਰਕਕਰਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਥਾਨਕ ਬੀਜ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਐਗਰੋ-ਡੀਲਰ ਨੈਟਵਰਕ ਦੇ ਵਿਤਰਣ ਅਤੇ ਮਾਰਕੀਟਿੰਗ ਲਈ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਨਿਰਮਾਣਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੋਲਸੇਲਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਸਮੇਤ ਇਸ ਕੰਮ ਨੇ ਨੈਰੋਬੀ ਅਤੇ ਮੋਮਬਾਸਾ ਵਿਚ ਸਥਾਨਕ ਉਤਪਾਦਕ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿਚ 20-25% ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਅਰਹਰ ਦੀ ਵਪਾਰਕ ਮੁਹਿੰਮ ਹੁਣ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪਾਦਕ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਖਰੀਦਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਬਣਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਖੋਲ੍ਹ ਰਹੇ ਹਨ।

ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਅਰਹਰ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਅਨੁਮਾਨਿਤ 4.98 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ 2 ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 77% ਵਧੇ ਹਨ. ਅਫਰੀਕਾ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸੈਕੰਡਰੀ ਕੇਂਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 21% ਵਿਸ਼ਵ ਉਤਪਾਦਨ 1.05 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਹੈ। ਅਫ਼ਰੀਕਾ, ਮਲਾਵੀ, ਤਨਜਾਨੀਆ, ਕੀਨੀਆ, ਮੋਜ਼ਾਂਬਿਕ ਅਤੇ ਯੂਗਾਂਡਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਤਪਾਦਕ ਹਨ। ਇਹ ਦਿਨ ਪੱਛਮੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾਈਜੀਰੀਆ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਫੀਡ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਵਧਿਆ ਹੈ। ਪੱਤੇ, ਪੌਦੇ, ਬੀਜ ਅਤੇ ਬੀਜ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦੇਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਉਪਯੋਗ / ਵਰਤੋਂ [ਸੋਧੋ]

ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਲੇਸਿਲ ਸੂਪ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਟੁਕੜੇ ਦੇ ਮਟਰ ਨੂੰ ਵੰਡੋ

ਅਰਹਰ ਦੀ ਫਸਲ ਫਸਲ (ਸੁਕਾਏ ਹੋਏ ਮਟਰ, ਆਟਾ, ਜਾਂ ਹਰੇ ਸਬਜ਼ੀ ਮਟਰ) ਅਤੇ ਇਕ ਫੋਰਜ / ਕਵਰ ਫਸਲ ਹਨ। ਅਨਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਅਰਹਰ ਚੰਗੀ ਸੰਤੁਲਿਤ ਮਨੁੱਖੀ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ. ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ ਮਟਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਫਲਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਪਕਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਰੇ ਜਾਂ ਸੁੱਕਾ ਮਟਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਸੁਆਦ। ਸਫਾਈ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੁਕਾਇਆ ਪਿਆਜ਼ ਮਟਰ ਦੀ ਪਾਚਕਤਾ ਵੀ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਕਾਏ ਹੋਏ ਸੁੱਕੇ ਮਟਰਾਂ ਵਿਚ ਘੱਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਵਿਚ, ਅਰਹਰ ਨੂੰ ਤਾਮਿਲ ਵਿਚ ਟਿੱਗਰੀ ਬੀਲ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਲਿਆਲਮ ਵਿਚ ਟੂਵਾਰ ਪਰੀਪ, ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਤੋਰ ਦਾਲ, ਤੇਲਗੂ ਵਿਚ ਕਾਂਸ਼ੀ ਪੱਪੂ ਅਤੇ ਤਾਮਿਲ ਵਿਚ ਤੁਵਰਮ ਪਰੂਪੁਪ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਾਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਖ਼ੁਰਾਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਧਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ, ਤਾਜਾ ਨੌਜਵਾਨ ਪੌਦੇ ਖਾਣੇ ਵਿੱਚ ਸਬਜ਼ੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਂਬਰ ਈਥੀਓਪੀਆ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਸਿਰਫ ਫੋੜੇ, ਬਲਕਿ ਜਵਾਨ ਕਮਤਆਂ ਅਤੇ ਪੱਤੇ ਪਕਾਏ ਗਏ ਅਤੇ ਖਾਏ ਗਏ ਹਨ।

ਪੋਸ਼ਟਿਕ ਤੱਤ [ਸੋਧੋ]

ਫਰਮਾ:Nutrient contents of common foods

ਫਰਮਾ:Infobox nutritional value

ਫਰਮਾ:Infobox nutritional value

Pigeon peas contain high levels of protein and the important amino acids methionine, lysine, and tryptophan.[1]

Following table indicates completeness of nutritional profile of various amino acids within mature seeds of pigeon pea.

Essential Amino Acid Available mg/g of Protein Min. Required mg/g of Protein
Tryptophan 9.76 7
Threonine 32.34 27
Isoleucine 36.17 25
Leucine 71.3 55
Lysine 70.09 51
Methionine+Cystine 22.7 25
Phenylalanine+Tyrosine 110.4 47
Valine 43.1 32
Histidine 35.66 18

ਅਰਹਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਐਮੀਨੋ ਐਸਿਡ methionine, lysine, ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਈਟਰਫੌਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੀ ਸਾਰਣੀ ਅਰਹਰ ਦੀ ਕਾਢੀ ਬੀਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਨੇਕ ਐਸਿਡ ਦੇ ਪੋਸ਼ਕ ਪਦਾਰਥ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]