ਅੌਚਤਿਯ ਸੰਪ੍ਰਦਾੲਿ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search

ਰਸ ਜੇਕਰ ਕਾਵਿ ਦਾ ਧਰਮ ਰਮਣੀਕ ਤੱਤ ਹੈ ਤਾਂ ਔਚਿੱਤ ਰਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਰੂਪ ਤੱਤ ਹੈ। ਔਚਿੱਤ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣਾ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿੰਨੀ ਅਣਔਚਿੱਤਤਾ ਨਾਲ ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਭੰਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਔਚਿੱਤ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬੜਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਛੋਟੇ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਰਣ, ਪਦ, ਪਦਅੰਸ਼, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਪ੍ਰਤਿਐ, ਸਮਾਸ ਸੱਭੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਔਚਿੱਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਹੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਰਖ ਕੇ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਦਾਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਔਚਿੱਤ ਅਤੇ ਅਣਔਚਿੱਤ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਮੰਨ ਕੇ “ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ- ਇਹ ਨਹੀਂ ਠੀਕ ਹੈ” ਦਾ ਨਿਰਣੇ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਜਿਹੜੀ ਗੱਲ ਅਨੁਚਿਤ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਵੱਖਰੀਆਂ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹੋ ਗੱਲ ਉਚਿੱਤ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਾ ਲੱਗਣ ਕਰਕੇ ‘ਕਟੁਤਾ’ ਕਾਵਿ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ। ਪਰ ਵੀਰ ਆਦਿ ਕਠੋਰ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹੋ ਸਹਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੌੜੀ ਰੀਤੀ ਕੋਮਲ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਤਿਆਗਯੋਗ ਹੈ ਪਰ ਰੌਦ੍ਰ ਵਰਗੇ ਕਠੋਰ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚੋ ਉਹੋ ਉਚਿੱਤ ਹੈ। ਭੇਸ, ਆਕਾਰ, ਸੁਭਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਔਚਿੱਤ ਰਸ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਣਔਚਿੱਤ ਹੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਹਾਸ-ਰਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਔਚਿੱਤ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੱਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਚਾਰੀਆ ਕਸ਼ੇਮੇਂਦਰ ਹਨ ਪਰ ਭਰਤ,ਭਾਮਹ ਅਤੇ ਢੰਡੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਆਚਾਰੀਆ ਨੇ ਔਚਿੱਤ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭਰਤ ਦੇ ਨਾਟਯ ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਅਨੁਕਰਨ ਵਿੱਚ, ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਰਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੀਲ ਵਿੱਚ, ਭੇਸ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਜਗ੍ਹਾ ਹੀ ਔਚਿੱਤ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਖਿੰਡਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਔਚਿੱਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਇਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਵਰਤੋਂ ਆਚਾਰੀਆਂ ਰੁਦ੍ਰਟ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਚਾਰੀਆ ਕਸ਼ੇਮੇਂਦਰ ਔਚਿੱਤ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੱਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਔਚਿੱਤ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਕਾਵਿ ਦਾ ਜੀਵਨ ਤੱਤ ਤਾਂ ਮੰਨਦੇਹਨ ਭਲੇ ਹੀ ਉਹ ਕਾਵਿ ਰਸ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇ। ਔਚਿੱਤ ਤੱਤ ਦੀ ਸਵੀਕਿਰਤੀ ਤਾਂ ਪਹਿਲੇ ਆਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਉਹ ਕਾਵਿ ਅਨੇਕ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਤੱਤ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਮੁੱਖ ਨਹੀਂ। ਕਸ਼ੇਮੇਂਦਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪੱਦਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਔਚਿੱਤ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਆਚਾਰੀਆ ਕਸ਼ੇਮੇਂਦਰ ਨੂੰ ਹੈ। ਵਿਚਾਰ:- ਔਚਿਤਯ ਸੰਬੰਧੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਰਤੀ ਆਚਾਰੀਆ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜੋ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:- ਭਰਤ ਮੁਨੀ:- ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਆਚਾਰੀਆ ਭਰਤਮੁਨੀ ਹਨ। ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ’ ਦਾ ਮੁੱਖ ਲਕਸ਼ ਨਾਟਕ ਦੇ ਸਰੂਪ ਅਭਿਨੈ ਆਦਿ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸੁਹਜ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਭਿਨੈ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਨਾਟਕੀ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਸ਼ਾ, ਭੇਸ ਆਦਿ ਦੇ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਅਨੁਰੂਪ, ਉਸਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਭੇਸ, ਚਰਿੱਤਰ ਆਦਿ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਭੇਸ਼ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭੇਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਣਾ, ਫਿਰਨਾ, ਚੱਲਣ-ਫਿਰਨ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਪਾਠਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਠਯ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਅਭਿਨੈ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭੇਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇ ਭੇਸ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ੋਭਾ ਜਨਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਤੜਾਗੀ ਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਮਾਖੌਲ ਹੀ ਉਡੇਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਭਰਤ ਨੇ ਨਾਟ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਔਚਿੱਤ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਉਲੇਖ ਨਾ ਕਰਨ ਤੇ ਵੀ “ਔਚਿੱਤ” ਤੱਤ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੱਤ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਇਸ ਤੰਦ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਤੱਤ ਦੀ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਭਾਮਹ:- ਭਰਤਮੁਨੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਦੂਜੇ ਆਚਾਰੀਆਂ ਭਾਮਹ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਉੱਘੀ ਪੁਸਤਕ “ਕਾਵਿ ਆਲੰਕਾਰ” ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਰਤ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਰਿਛੇਦ ਵਿੱਚ ਦੋਸਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਖ਼ਾਸ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਔਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ। ਦੰਡੀ:- ਭਾਮਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਚਾਰੀਆ ਦੰਡੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਦੰਡੀ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਕਾਵਿ ਆਦਰਸ਼’ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੇ “ਸ਼ਹਿਰਦਾਂ ਨੂੰ ਉਦਵੇਗ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਪਮਾਨ ਉਪਮੇਯ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਵਚਨਾਂ ਦਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਉਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੀ ਬਨਿਸਬਤ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਹੀਣਾ ਜਾਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।“ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਣਔਚਿੱਤ ਨਾਹ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗੁਣ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਔਚਿੱਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੰਡੀ ਨੇ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਔਚਿੱਤ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰਟ:- ਆਚਾਰੀਆ ਰੁਦ੍ਰਟ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਚਾਰੀਆ ਹੋਏ ਹਨ ਔਚਿੱਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਆਚਾਰੀਆ ਰੁਦ੍ਰਟ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਉਹਲੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਕਾਵਿਆਲੰਕਾਰ’ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਨਾਲ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਹੀ ਵਿਵੇਚਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਔਚਿੱਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਰਸ ਦੇ ਨਾਲ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਰੁਦ੍ਰਟ ਨੇ ਬੜੀ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤ ਰਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹੋਣ। ਇਸ ਨਾਲ ਔਚਿੱਤ ਸੰਬੰਧੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਕਾਵਿਆਲੰਕਾਰ’ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਰੁਦ੍ਰਟ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਇੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਔਚਿੱਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਕਸੌਟੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਅਨੁਚਿਤ ਸਥਾਨ ਤੇ ਇਹ ਵੇਖੀਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਗੁਣ ਨਾਲ- ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚਲਦੇ ਪਰ ਆਚਾਰੀਆ ਕਸ਼ੇਸੇਂਦ ਇਸ ਕਸੌਦੀ ਦੇ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰੇ ਹਨ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਿਹਤ ਵਿੱਚ ਏਨਾ ਬਹੁ-ਭਾਂਤੀ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਲੇਖਕ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ‘ਕਵਿਕੰਠਾਭਰਣ* ਅਤੇ ‘ਐਚਿੱਤਯ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ* ਵਰਗੇ ਸਿਧਾਂਤ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਆਪ ਆਚਾਰੀਆ ਦੀ ਸ੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਲੇ ਹਨ। ‘ਕਾਵਿਕੰਠਾਭਰਨ* ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਬਣਨ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਤਾਂ ‘ ਔਚਿੱਤ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ* ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਮੀਖਿਆ ਮਾਰਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਔਚਿੱਤ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ* ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਔਚਿੱਤ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਲੰਕਾਰ, ਰਸ, ਗੁਣ ਆਦਿ ਕੋਈ ਮੱਹਤਵ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਉਹ ਤਾਂ ਹੀ ਕਾਵਿ ਵਿਧਾਇਕ ਤੱਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਤੱਤ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਆਚਾਰੀਆ ਕਸ਼ੇਮੇਂਦਰ ਦੀ ਹੀ ਦੇਣ ਹੈ।

ਆਚਾਰੀਆ ਕਸ਼ੇਮੇਂਦਰ ਨੇ ਤਪ ਦੇ ਕਰੀਬ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਰ ‘ਔਚਿੱਤ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ* ਆਚਾਰੀਆ ਕਸ਼ੇਮੇਂਦਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮੱਹਤਵਪੂਰਨ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਔਚਿੱਤ ਦੀ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਉਹ ਔਚਿੱਤ ਤੇ ਕੀਤੀ ਇਸ ਸਮੀਖਿਆ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਮਝਦੇ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ‘ਚਰਚਾ* ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਆਚਾਰੀਆ ਕਸ਼ੇਮੇਂਦਰ ਦਾ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇਣ ਦਾ ਢੰਗ ਵੀ ਬੜਾ ਸੁਹਣਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਚਿੱਤ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਨਾਲ- ਨਾਲ ਅਣਔਚਿੱਤ ਦੇ ਉਦਾਹਰਮ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਤੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਪਣੇ ਮੰਤਵ ਨੂੰ ਸੱਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਆਚਾਰੀਆ ਨੇ ਅਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਿ ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਲੀ ਦਾਸ, ਵਿਅਸ, ਰਾਜਸ਼ੇਖਰ ਅਦਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਕੱਢੇ ਹਨ। ਪਰ ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਅਪਣੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚਲੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਸ਼ੇਮੇਂਦ੍ਰ ਦੀ ਖੁਲਦਿਲੀ ਅਤੇ ਕਲਾ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਆਚਾਰੀਆ ਕਸ਼ੇਮੇਂਦਰ ਦਾ ਸ਼ੈਲੀ ਬੜੀ ਸਰਲ ਹੈ। ਜੋ ਗੱਲ ਅਪ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸੰਕੋਚ ਦੇ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਡਤਾਈ ਵਿਖਾਉਣ ਦੀ ਆਪ ਵੱਲੋਂ ਕੋਸ਼ਿਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਸਮੇਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਔਖਿਆਈ ਨਹੀਂ ਅਉਣ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੇ ਕੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਸਿੱਧ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਅਲੋਚਨਾ ਵਿੱਚ ਐਚਿੱਤ L ਪੱਛਮੀ ਆਲੋਚਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਹੀ ਐਚਿੱਤ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਰਸਤੂ, ਲਾਂਜਾਇਨਮ, ਹੋਰੇਮ ਅਤੇ ਪੋਪ ਦੇ ਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਲਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਰਸਤੂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿੱਚ ‘ਪੋਇਟਿਕਸ* ਅਤੇ ‘ਰਟੋਰਿਕ* ਦੋ ਪੁਸਤਕਾਂ ਬੜੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਹੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਔਚਿੱਤ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੋਇਟਿਕਸ ਵਿੱਚ ਘਟਨਾ-ਔਚਤ ਆਇਆ ਅਲੰਕਾਰ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ੋਭਾ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਦ੍ਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਆਪਕ ਤੱਤ ਔਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ। ਆਨੰਦਵਰਧਨ L ਔਚਿੱਤ ਸਿੰਧਾਂਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਆਚਾਰਿਆ ਰਦ੍ਰਟ ਤੋ ਬਾਅਦ ਮੁੱਖ ਆਚਾਰੀਆ ਆਨੰਦਵਰਪਨ ਦਾਂ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਆਨੰਦਵਰਧਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਧ੍ਵਨਿਆ ਲੋਕ’ ਵਿੱਚ ਔਚਿੱਤ ਤੱਤ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਸਮੀਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਨੰਦਵਰਧਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਦੇ ਆਚਾਰੀਆ ਨੇ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੇ ਕੁਝ ਇੱਕ ਅੰਗਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਔਚਿੱਤ ਤੱਤ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਆਨੰਦਵਰਧਨ ਨੇ ਕਾਵਿ – ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾ ਦੇ ਨਾਲ ਔਚਿੱਤ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੇ ਵਿਯਾਪਕ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਚਾਰੀਆ ਕਸ਼ੇਸੇਂਦ ਨੇ ਆਨੰਦ – ਵਰਧਨ ਦੇ ਵਿਵੇਚਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਕੇ ‘ਔਚਿਤਯ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ’ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਇਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪੂਰਨ – ਭਾਂਤ ਵਿਸਤਾਰਮਈ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਨੰਦਵਰਧਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਧ੍ਵਨਿਆਲੋਕ’ ਵਿੱਚ ਅਲੰਕਾਰ – ਔਚਿੱਤ ਗੁਣ – ਔਚਿੱਤ, ਸੰਘਟਨਾ – ਔਚਿੱਤ, ਪ੍ਰਬੰਧ – ਔਚਿੱਤ, ਰਸ – ਔਚਿੱਤ ਅਤੇ ਰੀਤੀ–ਔਚਿੱਤ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਵੇਚਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕੁੰਤਕ :- ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਚਾਰੀਆ ਕੁੰਤਕ ਦਾ ਸਥਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੁੰਤਕ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਸਿੰਧਾਂਤ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤਕ ਹਨ। ਆਪਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕ “ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਜੀਵਿਤ ” ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ ਹੀ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ੈਲੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਂਹੀ ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ ਦਾ ਵਿਚਿੱਤਰਤਾਪੂਰ ਕਥਨ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਰੂਪ ਪਦਾਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁੰਤਕ ਦੇ ਮੱਤ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਤਾਂ ਵਕ੍ਰਤਾ ਹੈ ਪਰ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਔਚਿੱਤ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕੀ ‘ ਪਦ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦਾ ਰਹੱਸ ਹੈ। ਪਦ ਦਾ ਔਚਿੱਤ। ਉੱਚਿਂਤ ਕਥਨ ਹੀ ਵਕ੍ਰਤਾ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਕਹਿਣ ਯੋਗ ਅਰਥ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਔਚਿੱਤ ਦੇ ਅਭਾਵ ਨਾਲ ਕਾਵਿ ਪਾਰਖੂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।” ਕਸ਼ੇਮੇਂਦਰ :- ਕਸ਼ੇਮੇਂਦਰ ਕਸਮੀਰ ਨਿਵਾਸੀ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੇਮਦ੍ਰ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੜਾ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਬਹੁਭਾਂਤੀ ਅਨੁਭਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੈ ਬਣਾਇਆ। ਭਾਵੇਂ ਆਚਾਰੀਆ ਕਸ਼ੇਮੇਦ੍ਰ ਵੈਸ਼ਣਵ ਸਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਬੋਧਾਨਵ ਦਾਨ ਕਲਪਲਤਿਕਾ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸ਼ਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਦਸ਼ਾਵਤਾਰ ਚਰਿਤ ’ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋ ਪਹਿਲੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਮੰਨ ਕੇ ਦਸ ਅਵਤਾਰਾਂ ਵਿਚ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ। ਆਚਾਰੀਆ ਕਸ਼ੇਮੇਂਦ੍ਰ ਦੀਆਂ ਜਿੱਥੇਂ ਤੱਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਂਤ – ਭਾਂਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਅਨੇਕਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 34 ਤੱਕ ਪੁੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋ 19 ਰਚਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ 15 ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚੋ ਉੱਲੇਖ ਮਿਲਦਾ ਹੇ। 1. ਪਦਾਤਮਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੱਡੇ ਕਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਰਖਪਾਂਤਰ ਹਨ। 2. ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਰਚਨਾਵਾਂ 3. ਰੀਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਰਚਨਾਵਾਂ 4. ਫੁਟਕਲ ਰਚਨਾਵਾਂ 5. ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਈਆ ਰਚਨਾਵਾਂ।

ਆਚਾਰੀਆ ਕਸ਼ੇਮੇਦ੍ਰ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਕਵਿ ਹਨ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਇਕੋ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਆਚਾਰੀਆ ਹੀ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਰੂਪਕ–ਔਚਿੱਤ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਨ ਔਚਿੱਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੈ–ਔਚਿੱਤ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਔਚਿੱਤ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਘਟਨਾ–ਔਚਿੱਤ ਨਾਟਕ ਦੀ ਕਥਾ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਰਸਤੂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਟਕ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਾਸਤਵਿਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹਿਦਾ ਹੈ, ਕਾਲਪਨਿਕ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਕ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਸਮੇਂ ਅਸਤਿਤ ਨਾ ਜਾਪੇ। ਅਰਸਤੂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ “ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿਖਾਏ ਜਾਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਚਿੱਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਚਿੱਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਖਾਊਣ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਟਕਾਰ ਨੂੰ ਮਨਚਾਹੀ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਸਤੂ ਜਗਤ ਨਾਲ ਅਸੰਬੰਧਿਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਬਿਲਕੁਲ ਮਨਾਹੀ ਹੈ।

	ਪਦ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕਈ ਢੰਗ ਹਨ। ਸਾਰ–ਗੱਦ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਤਰ ਢੰਗ ਰੂਪਕ ਦੀ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਰਖਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰੂਪਕ ਉਚਿਤ ਹੋਣੇ। ਕਿਉਂਕੀ ਔਚਿੱਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰੂਪਕ ਗੱਦ ਦਾ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾ ਹੈ ਕੇ ਦੂਸ਼ਣ ਹੀ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕੀ, ‘ਵਰਣਨ-ਯੋਗ ਵਸਤੂ ਦਾ ਉਤਕਰਸ਼ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰੂਪਕ ਵਿੱਚ ਉਪਮਾਨ ਉਪਮੇਯ ਦਾ ਅਭੇਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਪਮਾਨ ਉਪਮੇਯ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਸਮਾਨ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਨ ਧਰਮ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ,ਵਰਨਾ ਰੂਪਕ ਅਣਔਚਿੱਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕਰਨ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਅਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦਾ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਉਪਯੁਕਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ–ਔਚਿੱਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

 ਲਾਂਜਾਇਨਮ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਔਚਿੱਤ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਚਿੱਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਚਿੱਤ ਅਤੇ ਸ਼ੋਭਾਨੀਕ ਪਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼੍ਰੋਤਿਆ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਤੇ ਖਿੱਚ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਅਸਿੱਟ ਛਾਪ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਵਿ ਜਾਂ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨੀ ਵਧੇਰੇ ਸਜੀਵਤਾ ਹੋਵੇਗੀ ਉਹ ਉੱਨਾ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਪਾਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰੋਤੀਆ ਨੂੰ ਚਮਤਕਰਿਤ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਔਚਿੱਤ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਦਾ ਕੋਈ ਪਾਰ ਨਹੀਂ। ਸੁਹਣੇ ਅਤੇ ਉਚਿੱਤ ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ ਦਾ ਅਸਲੀ ਸ਼ੀਮਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਚਿੱਤ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਚਿਤ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕਵੀ ਨੂੰ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਖਬਰਦਾਰ ਰਹਿਣ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕੀ ਉੱਦਾਤ ਅਤੇ ਵਡਿਆਈ ਯੁਕਤ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਧੱਤ ਵਿਸ਼ਿਆ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਏ। ਜੇ ਉੱਦਾਤ ਪਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਿਗੁਣੇ ਉਧੱਤਤਾਹੀਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਵਰਵਣ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਏਗੀ ਤਾਂ ਉਹ ਹਾਸੇ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਂਜਾਇਨਸ ਕਾਵਿ ਔਚਿੱਤ ਦੇ ਪ੍ਰਬਲ ਪੱਖਪਾਤੀ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ – ਔਚਿੱਤ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਸਕਤੀ, ਪ੍ਰਭਾਵ, ਮੱਹਤਾ ਅਤੇ ਉੱਦਾ ਤੱਤਾ ਨੂੰ ਉਪ ਜਾਉਂਦਾ ਹੈ। 

ਔਚਿਤਯ ਦੇ ਭੇਦ :- ਕਸ਼ੇਮੇਂਦ੍ਰ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥਾ ‘ਔਚਿਤਯ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ’ ਵਿੱਚ ਉਚਿਤਤਾ ਜਾਂ ਔਚਿੱਤ ਦੇ ਸਕੰਲਪ ਦੇ 27 ਭੇਦ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹਨ। 1.ਪਦ 8.ਕਾਰਕ 15.ਦੇਸ਼ 22.ਸਾਰ- ਸੰਗ੍ਰਹਿ 2.ਵਾਕ 9.ਲਿੰਗ 16.ਕੁੱਲ 23.ਪ੍ਰਤਿਭਾ 3.ਪ੍ਰਬੰਧਅਰਥ 10.ਵਚਨ 17.ਵਰਤ 24.ਅਵਸਥਾ 4.ਗੁਣ 11.ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਨ 18.ਤੱਤਵ 25.ਵਿਚਾਰ 5.ਅਲੰਕਾਰ 12.ਉਪਸਰਗ 19.ਸੱਤਵ 26.ਨਾਮ 6.ਰਸ 13.ਨਿਧਾਤ 20.ਅਭਿਪ੍ਰਾਏ 27.ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ


ਔਚਿੱਤ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਸ਼ਰੇਣੀਆਂ

1. ਸ਼ਬਦ-ਵਿਗਿਆਨ 2. ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸ਼ਤ੍ਰੀ 3. ਚਰਿਤ੍ਰ-ਚਿਤਰਨ 4. ਪਰਿਸਥਿਤੀ-ਵਰਣਨ

ਪਦ,ਵਾਕ, ਕ੍ਰਿਆ, ਪ੍ਰੰਬਧ-ਅਰਖ, ਗੁਣ ਵ੍ਰਤ, ਸੱਤਵ, ਅਭਿਪ੍ਰਾਏ, ਕਾਲ, ਦੋਸ਼, ਕੁੱਲ, ਅਵਸਥਾ ਕਾਰਕ,ਲਿੰਗ,ਵਚਨ ਅਲੰਕਾਰ, ਰਸ ਸਾਰ- ਸੁਭਾ, ਪ੍ਰਤਿਭਾ, ਵਿਚਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ, ਉਪਸਰਗ, ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਤੱਤਵ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਿਪਾਤ ,ਨਾਮ

ਔਚਿੱਤ ਦੇ ਕੁੱਝ ਉਦਾਹਰਣ L

1H 123ਪਦ ਸੰਬੰਧੀ ਔਚਿੱਤ L ‘‘ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲੀ ਸੁੰਦਰੀ ਦੇ ਮੱਥੇ ਤੇ ਕਸਤੂਰੀ ਦਾ ਕਾਲਾ ਟਿੱਕਾ ਅਤੇ ਸਾਂਵਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਸੁੰਦਰੀ ਦੇ ਮੱਥੇ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਚੰਦਨ ਦਾ ਲਾਇਆ ਹੋਇਆ ਟਿੱਕਾ ਇਸਦੇ ਸੁੱਹਪਣ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਚੰਨ ਲਾ ਦੇਂਦਾ ਹਾ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਵੀ ਉਚਿੱਤ ਪਦ ਸੰਪੂਰਨ ਉਕਤੀ ਅਰਥਾਤ ਕਾਵਿ ਰੂਪੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।” L ਵ੍ਰਿ L ਟਿੱਕੇ ਵਾਂਗ ਇੱਕੇ ਹੀ ਉਚਿੱਤ ਪਦ ਸਹਿਤ ਉਕਤੀ ਬਾਕੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਦੁਤੀ ਮਿਠਾਸ ਭਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਪਦ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਦੇ ਔਚਿੱਤ ਦੇ ਕਾਰਣ ਚਮਤਕਾਰ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ‘ਭੋਲੀ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਇਹ ਕਾਵਿ-ਬੰਦ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਵਰਗੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਕਾਲੇ ਟਿੱਕੇ ਅਤੇ ਸਾਂਵਲੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਚੰਦਨ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਟਿੱਕੇ ਵਾਂਗ ਸਾਰੇ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਲੌਕਿਕ ਚਮਤਕਾਰ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦੈਂਦਾ ਹੈ। 2. ਗੁਣ ਸੰਬੰਧੀ ਔਚਿੱਤ L ਬਾਣ ਭੱਟ ਦੇ ਲੀਖੇ ਨਿਮਨ ਲਿਖਿਤ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ L ‘‘ਫੁੱਲਾਂ ਜਾਂ ਮੋਤੀਆਂ ਦਾ ਹਾਰ, ਭਿੱਜੇ ਕਪੱੜੇ,ਕਮਲਣੀ ਦੇ ਧੱਤੇ, ਤਰੇਲ ਵਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਅਤੇ ਠੰਢਾ ਚੰਦਨ ਅਦਿ ਜਿਸ (ਕਾਮ ਅੱਗ) ਲਈ ਬਾਲਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ, ਉਹ ਅੱਗ ਕਿਵੇਂ ਬੁੱਝ ਸਕਦੀ ਹੈ<” ਇੱਥੇ ਬਿਰਤੋਂ ਕੁੱਠੀ ਕਾਦੰਬਰੀ ਦੀ ਬਿਰਤੋਂ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਕੋਮਲ ਭਾਵਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਲਈ ਯਾਧਰਯ ਸੁਕੁਮਾਰਤਾ ਅਦਿ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਰੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਆਨੰਦਦਾਇਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਰਮੁਖੀ ਨਾਰ ਅਪਣੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। 3. ਸੱਤਵ ਔਚਿੱਤ L ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੈ-ਵਸਤੂ ਦੇ ਅੰਤਰਬਲ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਬਾਣੀ ਵਿਵੇਕੀ ਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਉਦਾਰ ਚਰਿਤ੍ਰ ਵਾਂਗ ਚਮਤਕਾਰ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਆਚਾਰੀਆ ਕਸ਼ੇਮੇਂਦ੍ਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ L ‘‘ਮਹਾਨ ਆਦਮੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਕੇ ਤੇ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਕਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਅਭਿਮਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਘਾਟੇ ਨਾਲ ਦੀਨਤਾ ਹੀ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੂਪਤਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ। ਵੇਖੋ ਨਾ ਸੈਂਕੜੇ ਨਦੀਆ ਦੇ ਮਸਤੀ ਭਰੇ ਵਹਿਣ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰੀਆ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਨਾ ਤਾਂ ਸਮੂੰਦਰ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਬਡਵਾ ਅਗਨੀ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਜਵਾਲਾ ਨਾਲ ਸੜਨ ਤੇ ਸੀ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।”

ਇੱਥੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਸੱਤਵ ਸ਼ਾਲੀ ਸਮੂੰਦਰ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਭਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਜਾਂ ਬਡਵਾ ਅਗਨੀ ਰਾਹੀ ਸੁਕਾਏ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਵੀ ਨਾ ਮਾਣ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਦੀਨਤਾ ਹੀ ਵਿਖਾੳਉਂਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਆਦਮੀਆ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਤੇ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਕਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ” ਅਜਿਹਾ ਜੋ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਇਸ ਨਾਲ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੀ ਧੀਰਜ ਵਾਲੀ ਗੰਭੀਰ ਸਾਂਤਵਿਕ ਬਿਰਤੀ ਦਾ ਔਚਿੱਤ ਵਿਅਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 4. ਕੂਲਅਔਚਿੱਤ :-

   ਪੁਰਸਾਂ ਵਾਂਗ ਕਾਵਿ ਦਾ ਮਦੇ ਦੇ ਯੋਗ ਔਚਿੱਤ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ੇ ਰਸਿਕ ਜਨਾਂ ਲਈ ਵਡਿਆਈ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।


 ਮਹਾ ਕਵੀ ਕਾਲੀਦਾਸ ਦੇ ਨਿਮਨ ਲਿਖਿਤ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ :-

“ ਹੁਣ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਾਸਨਾ ਆਦਿ ਤੋਂ ਚਿੱਤ ਹਟਾ ਕੇ ਰਾਜ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ–ਸਰੂਪ ਛੱਤਰ, ਚੌਰ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਪੂਰਵਕ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸੌਂਪਕੇ ਖੁਦ ਆਪਣੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨਾਲ ਬਨਪ੍ਰਸਥ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਬਣ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਿਆ ਦਾ ਬਿਰਧ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕਰਨ ਦਾ ਨੇਮ ਹੈ।” ਇੱਥੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਨੇ ਬਿਰਧ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਘੂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਬਣ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਕਸ਼ ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਕੇ ਇਸੇ ਕੁਲਦੇ ਨੇਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ’ ਅਜਿਹਾ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਇਕਸ਼ਵਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸਾਰਿਆਂ ਕਾਲਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆ ਦੇ ਆਚਾਰ ਦੇ ਔਚਿੱਤ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਦੇ ਆਧਾਰਿਤ ‘ਤੇ ਅਸੀਂ ਆਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਵੇ ਔਚਿਤਯ ਬਾਰੇ ਵੱਖ–ਵੱਖ ਭਾਰਤੀ ਆਲੋਚਕਾਂ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਪਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਚਾਰੀਆ ਕਸ਼ੇਯੇਂਦ੍ਰ ਨੂੰ ਹੀ ਇਸ ਸੰਪਰਦਾਇ ਦਾ ਵਿਚਾਰਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰ (ਸ਼ਬਦ ਵਿਗਿਆਨ, ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ, ਚਰਿਤ੍ਰ–ਚਿਤਰਨ, ਪਰਿਸਥਿਤੀ) ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।