ਕਲਪਨਾ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
 ਓਲਿਨ ਲੇਵੀ ਵਾਰਨਰ, ਕਲਪਨਾ (1896) ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਥਾਮਸ ਜੇਫਰਸਨ ਬਿਲਡਿੰਗ, ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ, ਡੀ.ਸੀ.

ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਭਾਵ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦੇਖਣਾ ਜਾਂ ਸੁਣਵਾਈ) ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਨਿਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਚਿੱਤਰ, ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਲਈ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇਕਸਾਰਤਾਪੂਰਨ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ।[1] [2][3][4]ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾ ਰਹੀ ਹੈ (ਬਿਰਤਾਂਤ),[5] ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੁਣੇ ਗਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸਟੀਕਤਾ "ਦੁਨੀਆ" ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੱਤ ਹੈ।[6]

ਕਲਪਨਾ ਇੱਕ ਮਾਨਸਿਕ ਕੰਮਕਾਜ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਅਵਧੀ ਦਾ ਭਾਵ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਝੇ ਗਏ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਕੀਤੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ "ਇਮੇਜਿੰਗ" ਜਾਂ "ਵਿਚਾਰ ਸ਼ਕਤੀ" ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਜਾਂ "ਉਤਪਾਦਕ" ਜਾਂ "ਰਚਨਾਤਮਕ" ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਉਲਟ "ਪ੍ਰਜਨਨ" ਵਜੋਂ ਬੋਲਣ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਧਾ-ਵਿਭਾਜਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਛਾਪਣ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਿ੍ਰੈਂਟਲ ਕਾਰਟੇਕਸ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਵੈ-ਇੱਛਤ ਚੋਟੀ ਦੇ ਥੱਲੇ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਚਿੱਤਰ, ਨਾਵਲ ਅਤੇ ਯਾਦਾਂ ਦੋਵੇਂ, "ਮਨ ਦੀ ਅੱਖ" ਦੇ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਜਾਂ ਅਨੋਖੀ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਅਕਸਰ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੇਡ ਦਾ ਵਿਖਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਬੱਚੇ ਕਲਪਨਾ ਉਪਜਾਉਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਦੋ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਖੇਡਦੇ ਹਨ; ਪਹਿਲਾ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪੱਧਰ' ਤੇ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨਮੌਜੀ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਦੁਬਾਰਾ ਖੇਡਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਹ ਅਸਲ , ਅਸਲੀਅਤ ਹੈ।[7]

ਮਨ ਦੀ ਅੱਖ[ਸੋਧੋ]

"ਮਨ ਦੀ ਅੱਖ" ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਿਸਰੋ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਢੁਕਵੇਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮਾਈਂਟਿਸ ਓਕਲੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[8]

ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਵਿੱਚ, ਸਿਸਰੋ ਨੇਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਾਂ ਵਕਰੋਕਤੀ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਉਸ ਦੀ ਪਿਤਰਕੀ ਦੇ ਸਿਟਰਿਸ" ਅਤੇ "ਉਸ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਦੇ ਚੈਰਬਿਡੀ" ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜੋ "ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ" ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਬੁਲਾਰੇ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, "ਚੱਟਾਨ" ਅਤੇ "ਗੁੰਡ" (ਕ੍ਰਮਵਾਰ) ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ -ਮਨ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਧਾਰਨ ਹਨ ਜੋ ਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਹ ਦੇਖਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਸੁਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।[9]

"ਮਨ ਦੀ ਅੱਖ" ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਚੌਸਰ (ਸੀ .387) ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਾਨਟਰਬਰੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਕ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਅੰਨ੍ਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਸੀ "ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ"; ਅਰਥਾਤ, ਉਹ ਅੱਖਾਂ "ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਅੰਨ੍ਹੇ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੇਖਦੇ ਹਨ"।[10]

ਵਰਣਨ[ਸੋਧੋ]

ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਲਈ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ, ਸੁਣਿਆ, ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਯੋਜਨਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਖਾਸ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਹਨ: 

  • ਪਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ 
  • ਗਲਪ 
  • ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਗਲਪ ਵਿਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇਕ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਾਲਪਨਿਕ ਕਿਤਾਬਾਂ ਜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਕਾਲਪਨਿਕ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਅਲਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. Norman 2000 pp. 1-2
  2. Brian Sutton-Smith 1988, p. 22
  3. Archibald MacLeish 1970, p. 887
  4. Kieran Egan 1992, pp. 50
  5. Northrop Frye 1963, p. 49
  6. As noted by Giovanni Pascoli
  7. Laurence Goldman (1998). Child's play: myth, mimesis and make-believe. Oxford New York: Berg Publishers. ISBN 1-85973-918-0. Basically what this means is that the children use their make-believe situation and act as if what they are acting out is from a reality that already exists even though they have made it up.imagination comes after story created. 
  8. Cicero, De Oratore, Liber III: XLI: 163.
  9. J.S. (trans. and ed.), Cicero on Oratory and Orators, Harper & Brothers, (New York), 1875: Book III, C.XLI, p.239.
  10. The Man of Laws Tale, lines 550-553.