ਗੁਲਾਬ

ਗੁਲਾਬ
"ਰੋਜ਼ਾ ਰੁਬੀਜੀਨੋਸਾ"
ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਰਗੀਕਰਨ
Kingdom:	ਪੌਦਾ
(unranked):	ਐਂਜੀਓਸਪਰਮਸ
(unranked):	ਯੂਡੀਕੋਟਸ
(unranked):	ਰੋਜ਼ੀਡਸ
Order:	ਰੋਜ਼ੇਲਸ
Family:	ਰੋਸੇਸੀ
Genus:	ਰੋਜ਼ਾ

ਗੁਲਾਬ ਇੱਕ ਸਦਾਬਹਾਰ, ਝਾੜੀਦਾਰ, ਰੋਜ਼ੇਸੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾ ਜੀਨਸ ਦਾ ਇੱਕ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਪੌਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਉੱਗਦਾ ਫੁੱਲ ਗੁਲਾਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਿੱਧੇ ਝਾੜੀਆਂ, ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਵਧਣ ਵਾਲੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਣੇ ਅਕਸਰ ਤਿੱਖੇ ਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਚਿੱਟੇ ਤੋਂ ਗੁਲਾਬੀ, ਲਾਲ, ਸੰਤਰੇ ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਿਸਮਾਂ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਹੈ ਅਤੇ ਯੂਰਪ, ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਅਫਰੀਕਾ ਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ, ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡ ਸਾਰੇ ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਲਾਬ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਲਾਬ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਅਤੇ ਸੁਹੱਪਣ ਕਾਰਣ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਪੌਦੇ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸੰਖੇਪ, ਛੋਟੇ ਗੁਲਾਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੱਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੱਤ ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹਾਈਬ੍ਰਿਡਾਈਜ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਗ ਦੇ ਗੁਲਾਬਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨ

ਪੱਤੇ ਤਣੇ 'ਤੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ 5 ਤੋਂ 15 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ (2.0 ਤੋਂ 5.9 ਇੰਚ) ਪੱਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮੂਲ ਸਟਿਪਿਊਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੰਬੇ, ਪਿੰਨੇਟ (ਪਿੰਨੇਟ ) ਵਿੱਚ; ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਦਾਣਾਦਾਰ ਹਾਸ਼ੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਤਣੇ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਕੁਝ ਛੋਟੇ ਕੰਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੁਲਾਬ ਪਤਝੜ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕੁਝ (ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ) ਸਦਾਬਹਾਰ ਜਾਂ ਲਗਭਗ ਇੰਨੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਕੰਡੇ

ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਤਣੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤਿੱਖੇ ਵਾਧੇ, ਭਾਵੇਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ "ਕੰਡੇ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੰਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਐਪੀਡਰਮਿਸ (ਤਣੇ ਦੇ ਟਿਸ਼ੂ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਪਰਤ) ਦੇ ਵਾਧੇ, ਅਸਲ ਕੰਡਿਆਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੋ ਕਿ ਸੋਧੇ ਹੋਏ ਤਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਕੰਡੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਾਤਰੀ-ਆਕਾਰ ਦੇ ਹੁੱਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਲਾਬ ਨੂੰ ਹੋਰ ਬਨਸਪਤੀ 'ਤੇ ਲਟਕਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਇਸ ਉੱਤੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰੋਜ਼ਾ ਰੁਗੋਸਾ ਅਤੇ ਆਰ. ਪਿੰਪਿਨੇਲੀਫੋਲੀਆ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੇ ਕੰਡੇ ਸੰਘਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਾਇਦ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਘੁੰਮਣ-ਫਿਰਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਅਨੁਕੂਲਤਾ, ਪਰ ਸੰਭਵ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡਦੀ ਰੇਤ ਨੂੰ ਫਸਾਉਣ ਅਤੇ ਕਟੌਤੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਅਨੁਕੂਲਤਾ (ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਤੱਟਵਰਤੀ ਰੇਤ ਦੇ ਟਿੱਬਿਆਂ 'ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਗਦੀਆਂ ਹਨ)। ਕੰਡੇ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਗੁਲਾਬ ਅਕਸਰ ਹਿਰਨ ਦੁਆਰਾ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਗੁਲਾਬ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਵੈਸਟੀਜੀਅਲ ਕੰਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਈ ਬਿੰਦੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

ਕੋਲਡ ਸਪਰਿੰਗ ਹਾਰਬਰ ਲੈਬਾਰਟਰੀ ਦੇ ਪੌਦਾ ਜੈਨੇਟਿਕਸਿਸਟ ਜ਼ੈਕਰੀ ਲਿਪਮੈਨ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਕੰਡੇ LOG ਜੀਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਲਾਬ ਵਿੱਚ LOG ਜੀਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਨਾਲ ਕੰਡੇ (ਵੱਡੇ ਕੰਡੇ) ਛੋਟੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਏ।

• 
  ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਕੰਡੇ
• 
  ਗੁਲਾਬ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ

ਫੁੱਲ

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਪੱਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਰੋਜ਼ਾ ਓਮੀਏਨਸਿਸ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾ ਸੇਰੀਸੀਆ ਦੇ ਅਪਵਾਦ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਪੱਤੀ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਬਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਿੱਟੀ ਜਾਂ ਗੁਲਾਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੀਲੀ ਜਾਂ ਲਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪੰਜ ਸੇਪਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਜਾਂ ਕੁਝ ਰੋਜ਼ਾ ਓਮੀਏਨਸਿਸ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾ ਸੇਰੀਸੀਆ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਚਾਰ)। ਇਹ ਉੱਪਰੋਂ ਦੇਖੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਬੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੋਲ ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲਦੇ ਹੋਏ ਹਰੇ ਬਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰੰਗੀਨ ਪੱਤੀਆਂ ਧੁਰੇ 'ਤੇ ਮਿਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਬੰਡਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੱਕਰ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪੱਤੀਆਂ ਦੇ ਬੰਡਲ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਹੋਰ ਫੈਲਦੇ ਹਨ; ਪੱਤੀਆਂ ਗਾਇਨੋਸੀਅਮ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਕੱਪ ਜਾਂ ਡਿਸਕ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਸੁਪੀਰੀਅਰ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਐਚੀਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

• 
  ਇੱਕ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਗੁਲਾਬ ਕੁੱਲ੍ਹੇ ਦਾ ਲੰਬਕਾਰੀ ਭਾਗ
• 
  ਗੁਲਾਬ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼
• 
  ਚੜ੍ਹਦੇ ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਨੇੜਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼

• 
  ਇੱਕ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਗੁਲਾਬ ਕੁੱਲ੍ਹੇ ਦਾ ਲੰਬਕਾਰੀ ਭਾਗ
• 
  ਗੁਲਾਬ ਦੀਆਂ ਕਲੀਆਂ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼
• 
  ਚੜ੍ਹਦੇ ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਨੇੜਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼

ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਗਿਆਨ

ਕੀੜੇ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ

ਜੰਗਲੀ ਗੁਲਾਬ ਕਈ ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਪੌਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੂਜੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੋਸੇਸੀ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਨਸਲਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੇ ਗੁਲਾਬ ਅਕਸਰ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ, ਅਰੈਕਨੀਡ ਅਤੇ ਫੰਗਲ ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਯਮਤ ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭਦਾਇਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਗਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਵਰਤੋਂ

• ਸਜਾਵਟੀ ਪੌਦਿਆਂ ਵਜੋਂ
• ਗੁਲਦਸਤੇ
• ਅਤਰ / ਇਤਰ
• ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ
• ਕਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦ

• 
  ਰੋਜ਼ਾ ਹੇਮਿਸਫੇਅਰਿਕਾ ਪਿਅਰੇ-ਜੋਸਫ ਰੇਡਾਊਟ (1759-1840) ਦੁਆਰਾ ਪਾਣੀ ਦਾ ਰੰਗ
• 
  ਗੁਲਾਬ ਜਲ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਗੁਲਾਬ ਜਾਮੁਨ
• 
  ਰੋਜ਼ਾ ਰੁਬੀਜੀਨੋਸਾ ਕੁੱਲ੍ਹੇ
• 
  ਗੁਲਾਬੀ ਗੁਲਾਬਾਂ ਦਾ ਗੁਲਦਸਤਾ

ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿੱਚ

ਤਿੰਨਾ ਦਿਨਾ ਦੀ ਮੇਰੀ ਤਿੰਨ ਪਾ ਮੱਖਣੀ,
ਖਾ ਗਿਆ ਟੁੱਕ ਤੇ ਧਰ ਕੇ,
ਨੀ ਲੋਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਮਾੜਾ ਮਾੜਾ,
ਮੈ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਮਰ ਕੇ,
ਫੁੱਲ ਵੇ ਗੁਲਾਬ ਦਿਆ,
ਆਜਾ ਨਦੀ ਚੌ ਤਰ ਕੇ,
ਫੁੱਲ ਵੇ ........,

ਗੈਲਰੀ

• 
  ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਗੁਲਾਬ ਦੀ ਟਹਿਣੀ ਨਾਲ
• 
  13ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾ ਚਾਈਨੇਨਸਿਸ ਦੀ ਚੀਨੀ ਪੇਂਟਿੰਗ ' ਓਲਡ ਬਲਸ਼ '
• 
  ਟੈਕੁਇਨਮ ਸੈਨੀਟੈਟਿਸ ਦੇ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਤੋਂ ਗੁਲਾਬਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤਰ।
• 
  ਕੋਡੈਕਸ ਮੈਨੇਸੇ ਗੁਲਾਬਾਂ ਨਾਲ ਜਗਮਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ 1305 ਅਤੇ 1340 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜ਼ੁਰੀਖ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਿਡਲ ਹਾਈ ਜਰਮਨ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਦੇ ਗੀਤ ਹਨ।
• 
  ਬਟੇਰ ਦੀ ਮੈਡੋਨਾ (ਲਗਭਗ 1420) ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ
• 
  ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਮਾਰੀਆ ਅਮੇਲੀਆ ਆਪਣੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਲਾਬ ਨਾਲ (1849)
• 
  ਅਲਮਾ-ਤਦੇਮਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ "ਦਿ ਗੁਲਾਬ ਆਫ਼ ਹੈਲੀਓਗਾਬਾਲਸ" (1888)
• 
  ਵਿਲਜੰਡੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ ਗੁਲਾਬ ਦੀ ਤਸਵੀਰ।
• 
  ਟਿਊਡਰ ਗੁਲਾਬ ਲੈਂਕੈਸਟਰ ਦੇ ਲਾਲ ਗੁਲਾਬ ਅਤੇ ਯੌਰਕ ਦੇ ਚਿੱਟੇ ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ।
• 
  ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲੀਅਨ ਆਰਡਰ ਆਫ਼ ਦ ਰੋਜ਼ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ