ਜੈਵਿਕ ਮਾਨਵ ਸ਼ਾਸਤਰ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search

ਜੈਵਿਕ ਮਾਨਵ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨ, ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਪਹਿਲੂਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗ਼ੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਪੂਰਵਜਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਮੂਲ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਇਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ।[1] ਇਹ ਮਾਨਵ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਉਪ-ਖੇਤਰ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਜੀਵੰਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ[ਸੋਧੋ]

ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਉਪ-ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਜੈਵਿਕ ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨ ਵੀ ਕਈ ਹੋਰ ਕਈ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਇਕਮੁੱਠ ਹਨ।

  • ਪੇਲਿਓਐਂਥ੍ਰੋਪੋਲੋਜੀ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਜੈਵਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ (ਜੀਵਾਸ਼੍ਮ) ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਾਤਾਵਰਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਵ ਨਾਲ ਇਨਸਾਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਰੂਪਾਤਮਕ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਅਲੋਪ ਹੋਮਿਨਿਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੁਰਾਤਨ ਨਸਲਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
  • ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਖੇਤਰ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ,ਜਿਸ ਵਿੱਚ , ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ, ਜੈਵਿਕ ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨ, ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਦਵਾਈ, ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ, ਸਿਹਤ, ਵਿਕਾਸਵਾਦ, ਅੰਗ ਵਿਗਿਆਨ, ਅਣੂ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ, ਸਰੀਰ ਵਿਗਿਆਨ, ਨਿਊਰੋਸਾਇੰਸ ਅਤੇ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਤੇ ਆਬਾਦੀ-ਪੱਧਰ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। 
  • ਪ੍ਰਾਇਮੈਟੋਲੋਜੀ, ਗੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵ ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ, ਵਿਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਇਮੈਟੋਲੋਜਿਸਟ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਫਾਈਲੋਜੈਨੀਟਿਕ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਨਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਨੁਕੂਲਨ ਹਨ।
  • ਮਨੁੱਖੀ ਵਤੀਰੇ ਵਾਤਾਵਰਣ, (ਚਾਵਲ, ਪ੍ਰਜਨਨ, ਔਂਟੋਜਨੀ) ਵਿਕਾਸਵਾਦ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਬੰਧੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਤੋਂ (ਵਿਹਾਰਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇਖੋ) ਵਤੀਰੇ ਅਨੁਕੂਲਣ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਜਵਾਬਾਂ (ਸਰੀਰਕ, ਵਿਕਾਸ, ਜੈਨੇਟਿਕ) ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਣਿਕ ਤਣਾਆਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
  • ਜੀਵ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨ ਪਿਛਲੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੈ ਜੋ ਪੁਰਾਤੱਤਵ-ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਾਂਚਿਆ ਗਿਆ ਨਮੂਨਾ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਡੀਆਂ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਰਮ ਟਿਸ਼ੂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਬਾਇਓਅਰਾਕੀਓਲੋਜੀ ਦੇ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ, ਪੈਲੀਓਪਥੌਲੋਜੀ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਹੁਨਰ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਉਹ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਮੁਰੰਮਤ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
  • ਪੈਲੀਓਪਥੌਲੋਜੀ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤਨਤਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਐਨ ਨਾ ਸਿਰਫ ਹੱਡੀਆਂ ਜਾਂ ਸੁੱਕੇ ਨਰਮ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜਰਾਸੀਮ ਸਥਿਤੀਆਂ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਪੋਸ਼ਣ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਗਾੜਾਂ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੱਦ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਆਏ ਫਰਕ, ਸਰੀਰਕ ਸੱਟਾਂ ਦੇ ਸਬੂਤ, ਜਾਂ ਕੰਮਕਾਜੀ ਤੌਰ' ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਬਿਓਮਕੈਨਿਕ ਤਣਾਅ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ।
  • ਵਿਕਾਸਵਾਦ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਬਣਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਕਾਸਵਾਦ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਾਂਚਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ, ਕਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਗੁਣ ਵਿਕਸਤ ਅਨੁਕੂਲਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹਨ– ਜੋ ਕਿ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਚੋਣ ਜਾਂ ਜਿਨਸੀ ਚੋਣ ਦੇ ਫੰਕਸ਼ਨਲ ਉਤਪਾਦ
  • ਵਿਕਾਸਵਾਦ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ, ਵਿਕਾਸਵਾਦ ਕਾਰਜ, ਜੋ ਕਿ ਧਰਤੀ ਤੇ, ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਪੂਰਵਜ ਤੋਂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਚੋਣ, ਆਮ ਉਤਰਾਈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਕਰਣ ਕਾਰਜ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਇਤਿਹਾਸ[ਸੋਧੋ]

ਜੌਨ ਫਰੈਡਰਿਕ ਬਲੂਮਨਬੈਕ
ਫਰਾਂਜ਼ ਬੋਅਜ਼

ਵਿਗਿਆਨਕ ਭੌਤਿਕ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨ 17ਵੀਂ ਤੋਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਨਸਲੀ ਵਰਗ ਦੇ ਅਧਿਐਨ (ਜੌਰਜਿਅਸ ਹੌਰਨਿਉਸ, ਫ਼੍ਰਾਂਸੋਈਜ਼ ਬਰਨਰ, ਕਾਰਲ ਲੀਨੀਅਸ, ਜੋਹਨ ਫਰੇਡਰਿਕ ਬਲੂਮੈਨਬੈਕ) ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ।[2]

ਗੋਟਿੰਗਨ ਦੇ ਜਰਮਨ ਫਿਜ਼ੀਸ਼ੀਅਨ ਜੋਹਨ ਫੈਡਰਿਕ ਬਲੂਮੈਨਬੈਕ (1752-1840) ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰੀਰਕ ਮਾਨਵ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਖੋਪੜੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਭੰਡਾਰ (ਦਿਕਸ ਕ੍ਰੇਨੀਓਰਮ, ਜੋ 1790-1828 ਦੌਰਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ) ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਜਾਤੀਆਂ (ਕਾਕੇਸ਼ੀਅਨ, ਮੰਗੋਲੀਆਈ, ਈਥੋਪੀਅਨ, ਮਲਾਇਆ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ) ਵਿੱਚ ਵਰਗੀਕਰਣ ਕੀਤਾ।[3] 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ, ਪਾਲ ਬਰੋਕਾ (1824-1880) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਸ਼ਰੀਰਕ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਕ੍ਰੇਨਿਓਮੈਟਰੀ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ[4] ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਰਮਨ ਪਰੰਪਰਾ, ਰੂਡੋਲਫ ਵੀਰਚੋ (1821-1902) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ' ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।[5]

1830 ਅਤੇ 1840 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਗੁਲਾਮੀ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਗ਼ੁਲਾਮੀਵਾਦੀ ਜੇਮਜ਼ ਕੌਲੇਜ਼ ਪ੍ਰੀਚਰਡ (1786-1848) ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਰਜਾਂ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਪੌਲੀਜੈਨਿਸਟ ਸੈਮੂਅਲ ਜਾਰਜ ਮੋਰਟਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। [6][7]

19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ, ਜਰਮਨ-ਅਮਰੀਕਨ ਮਾਨਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਫਰਾਂਜ਼ ਬੋਸ (1858-19 42) ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਹੈ ਕਿ ਸਥਿਰ "ਨਸਲੀ" ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿਰ ਦਾ ਆਕਾਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ।[8] ਹਾਲਾਂਕਿ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਸਲਵਾਦ ਅਜੇ ਵੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਮਾਨਵ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਰਨੇਸਟ ਹੂਟਨ ਅਤੇ ਏਲੇਸ ਹੜਲਿਕਾ ਵਰਗੇ ਉੱਘੇ ਹਸਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਸਲੀ ਉੱਤਮਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਯੂਰਪੀ ਮੂਲ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। [9][10]

"ਨਵਾਂ ਭੌਤਿਕ ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨ"

ਸੰਨ 1951 ਵਿੱਚ, ਹਿਊਟੌਨ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸ਼ੇਰਵੁੱਡ ਵਾਸ਼ਬਰਨ ਨੇ ਇੱਕ "ਨਵਾਂ ਭੌਤਿਕ ਮਾਨਵ ਸ਼ਾਸਤਰ" ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।[11] ਉਸ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਤੀਗਤ ਟਾਈਪੋਲੋਜੀ ਤੋਂ ਫੋਕਸ ਬਦਲਿਆ, ਅਤੇ ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵੱਲ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਮਾਨਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੈਲੇਓਐਂਥ੍ਰੋਪੋਲੋਜੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਇਮੈਟੋਲੋਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਗਿਆ।[12]

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. Jurmain, R, et al (2015), Introduction to Physical Anthropology, Belmont, CA: Cengage Learning.
  2. Marks, J. (1995) Human Biodiversity: Genes, Race, and History. New York: Aldine de Gruyter.
  3. "The Blumenbach Skull Collection at the Centre of Anatomy, University Medical Centre Göttingen". University of Goettingen. Retrieved February 12, 2017. 
  4. "Memoir of Paul Broca". The Journal of the Anthropological Institute of Great Britain and Ireland. 10: 242–261. 1881. JSTOR 2841526.
  5. "Rudolf Carl Virchow facts, information, pictures". Encyclopedia.com. Retrieved February 12, 2017. 
  6. Gail E. Husch. "Something Coming: Apocalyptic Expectation and Mid-nineteenth-century American painting - by Gail E. Husch - ...the same inward and mental nature is to be recognized in all the races of men.". Google Books. Retrieved February 12, 2017. 
  7. "Exploring U.S. History The Debate Over Slavery, Excerpts from Samuel George Morton, Crania Americana". RRCHNM. Retrieved February 12, 2017. 
  8. Moore, Jerry D. (2009). "Franz Boas: Culture in Context". Visions of Culture: an Introduction to Anthropological Theories and Theorists. Walnut Creek, California: Altamira. pp. 33–46.
  9. American Anthropological Association. "Eugenics and Physical Anthropology." 2007. August 7, 2007.
  10. Bones of contention, controversies in the search for human origins, Roger Lewin, p. 89
  11. Washburn, S. L. (1951) “The New Physical Anthropology”, Transactions of the New York Academy of Sciences, Series II, 13:298–304.
  12. Haraway, D. (1988) “Remodelling the Human Way of Life: Sherwood Washburn and the New Physical Anthropology, 1950–1980”, in Bones, Bodies, Behavior: Essays on Biological Anthropology, of the History of Anthropology, v.5, G. Stocking, ed., Madison, Wisc., University of Wisconsin Press, pp. 205–259.