ਢੋਲ
| |
| ਵਰਗੀਕਰਨ | ਮੇਮਬਰਾਨੋਫੋਨ |
|---|---|
| ਸਬੰਧਤ ਯੰਤਰ | |
| ਢੋਲਕੀ | |
| ਹੋਰ ਲੇਖ ਜਾਂ ਜਾਣਕਾਰੀ | |
| ਗਰਬਾ, ਭੰਗਡ਼ਾ, ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੰਗੀਤ, ਬਿਹੂ ਨਾਚਬਿਹੂ ਡਾਂਸ | |
ਢੋਲ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਖੇਤਰੀ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਤਰਾਂ ਦੇ ਕਈ ਦੋ ਮੁਖੀ ਢੋਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀ ਵੰਡ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੰਮੂ, ਹਿਮਾਚਲ, ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਦਿੱਲੀ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਸਿੰਧ, ਅਸਾਮ ਘਾਟੀ, ਉਤਰਾਖੰਡ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਓਡੀਸ਼ਾ, ਗੁਜਰਾਤ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਕੋਂਕਣ, ਗੋਆ, ਕਰਨਾਟਕ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਬਿਹਾਰ, ਝਾਰਖੰਡ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਜ਼ ਢੋਲਕ ਜਾਂ ਢੋਲਕੀ ਹੈ। ਢੋਲ ਭਾਰਤੀ ਵਿਆਹ ਸਮਾਰੋਹ ਦੇ ਜਲੂਸਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਾਰਾਤ ਜਾਂ ਵਰਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਢੋਲ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਢੋਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਬਦ ਸਾਧਨ
[ਸੋਧੋ]ਢੋਲ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਢੋਲਾ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਢੋਲ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ।[1]
ਉਸਾਰੀ
[ਸੋਧੋ]ਢੋਲ ਇੱਕ ਦੋ-ਪੱਖੀ ਬੈਰਲ ਡਰੱਮ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੇਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਾਇਕ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਵਾਲੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਬਦ ਢੋਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੇ ਤਬਲਾ ਢੋਲ ਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ, ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਤਬਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਮਾਨ, ਪਰ ਛੋਟੇ ਢੋਲ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਢੋਲ ਦੇ ਆਮ ਅਕਾਰ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਥੋੜੇ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਢੋਲ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਪਸੰਦੀਦਾ ਉੱਚੀ ਬਾਸ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਢੋਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਸਮੱਗਰੀਆਂ (ਫਾਈਬਰ ਗਲਾਸ, ਸਟੀਲ, ਪਲਾਸਟਿਕ) ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਢੋਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੱਕੜ ਦੀ ਬੈਰਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਛਿੱਲ ਜਾਂ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਚਮਡ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕਦੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਛਿੱਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਣੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ, ਜਾਂ ਗਿਰੀਦਾਰ ਅਤੇ ਬੋਲਟ ਨਾਲ ਬਣੇ ਇੱਕ ਕੱਸਣ ਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂ ਢਿੱਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਕੱਸਣ ਜਾਂ ਢਿੱਲਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਢੋਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਪਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਖਿੱਚੀ ਹੋਈ ਚਮਡ਼ੀ ਸੰਘਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ, ਘੱਟ-ਬਾਰੰਬਾਰਤਾ ਵਾਲੀ (ਉੱਚ ਬਾਸ ਆਵਾਜ਼) ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਪਤਲੀ ਇੱਕ ਉੱਚ-ਬਾਰੰਬਰਤਾ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਐ। ਸਿੰਥੈਟਿਕ, ਜਾਂ ਪਲਾਸਟਿਕ, ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਛਿੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਢੋਲ ਆਮ ਹਨ।
ਢੋਲ ਦਾ ਵਜਾਉਣਾ
[ਸੋਧੋ]
ਢੋਲ ਦੋ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਸੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੱਕੜ, ਬੇਂਤ ਜਾਂ ਸੀਖਾਂ ਵਾਲੇ ਬੇਂਤ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਜ਼ ਦੇ ਬਾਸ ਪਾਸੇ ਵਜਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੋਟੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਡੱਗੇ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਢੋਲ ਵਾਦਕ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਲੱਕੜ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਾਲੀ (ਓਕ ਜਾਂ ਮਹੋਗਨੀ) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ਉੱਪਰ ਉਸ ਕੋਣ ਉੱਤੇ ਵਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਡੱਗਾ (ਬਾਸ ਸਟਿੱਕ) ਵਜੋਂ ਵਰਤਦਾ ਸੀ। ਬੱਕਰੀ ਦੀ ਚਮੜੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸੋਟੀ ਵਿੱਚ ਝੁਕਣ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ 80-100 ਜੀ. ਐੱਸ. ਐੱਮ. ਕਾਗਜ਼ ਵਾਂਗ ਪਤਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਸੋਟੀ ਨੂੰ ਝੁਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਸ ਸਟਿੱਕ ਜਾਂ ਡੱਗਾ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਸੰਘਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੱਠਵੇਂ ਜਾਂ ਕੁਆਰਟਰ-ਸਰਕੂਲਰ ਚਾਪ ਵਿੱਚ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਸਾਧਨ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਸੋਟੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੀਲੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਪਤਲੀ ਅਤੇ ਲਚਕਦਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ ਦੇ ਉੱਚੇ ਨੋਟ ਦੇ ਸਿਰੇ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਢੋਲ ਨੂੰ ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ ਟੰਗਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਢੋਲ ਵਾਦਕ ਦੀ ਗਰਦਨ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕ ਪੱਟਾ ਨਾਲ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੁਣੀ ਹੋਈ ਕਪਾਹ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੱਕੜ ਦੇ ਬੈਰਲ ਦੀ ਸਤਹ ਨੂੰ ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ ਪੈਟਰਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਪੇਂਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ-ਪਾਕ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬੀ ਢੋਲ ਉੱਤੇ ਦਰਜਨਾਂ ਤਾਲਾਂ ਵਜਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੌਕੇਆਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਭਿਆਸਾਂ ਦੇ ਘਟਣ ਜਾਂ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਢੋਲ ਵਾਦਕਾਂ ਦੀਆਂ ਹਾਲ ਹੀ ਦੀਆਂ ਪੀਡ਼੍ਹੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਭੰਗੜਾ ਨਾਚ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਉਸ ਨਾਚ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਤਾਲਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ।
ਕੁਝ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਢੋਲ ਦੀ ਲੈਅ ਭੰਗੜਾ (ਪੁਰਾਣੇ,ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਭੰਗੜਾ ਨਾਚ ਧਮਾਲ (ਸੂਫੀ ਭਗਤੀ ਨਾਚ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ) ਅਤੇ ਕਹਰਵਾ, ਇੱਕ ਨਾਚ ਅਤੇ ਗੀਤ ਦੀ ਲੈਅ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ) ਹਨ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ "ਭੰਗੜਾ" ਨਾਚ ਨੇ ਲੁੱਡੀ ਨਾਮਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਕਹਰਵਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਦਿੱਤੀ। 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਕਹਰਵਾ ਲੈਅ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਲਈ ਭੰਗੜੇ ਦੇ ਮੰਚ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹੋਰ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜੋ ਕਿ ਨਾਚ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੈਅ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਢੋਲਕੀ ਦੇ ਢੋਲ ਉੱਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੈਅ ਵਜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਪੌਪ ਗੀਤਾਂ ਨੇ ਭੰਗੜਾ ਨਾਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਹਰਵਾ ਤਾਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ। [ਸਫ਼ਾ ਲੋਡ਼ੀਂਦਾ] ਇਹ ਹੁਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਢੋਲ ਵਾਦਕ ਇਸ ਨੂੰ ਤਕਨੀਕੀ ਨਾਮ ਕਹਰਵਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਰ ਵਾਦਕ ਇਸ ਨਾਮ ਦੇ ਨਾਚ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਲੁੱਡੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹੈ। ਯੂ. ਕੇ. ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਢੋਲ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਨਾਮ ਚਾਲ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸ਼ਾਇਦ "ਚਾਲ" (ਅੰਦੋਲਨ) ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਭੰਗੜੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਜੌਨੀ ਕਲਸੀ ਇੱਕ ਯੂ. ਕੇ. ਢੋਲ ਵਾਦਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਸਾਜ਼ ਨੂੰ ਵਜਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸਿਲੇਬਸ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਲਈ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰਤ ਸਿਲੇਬਸ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਬੀਟ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਤਬਲਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਲਿਆ।
ਟੇਪ ਰਿਕਾਰਡਰ ਵਰਗੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੇ ਜਸ਼ਨ ਦੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਢੋਲ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਲਿਆਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਢੋਲ ਸੰਗੀਤ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦਾ ਰਾਸ, ਗਰਬਾ ਅਤੇ ਭੰਗੜਾ ਸੰਗੀਤ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਟੂਡੀਓ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ
[ਸੋਧੋ],_f.458v_-_BL_Add._27255.jpg)
ਸ਼ੈਲ ਵਿਆਸ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਢੋਲ ਵਰਗੇ ਕਈ ਤਾਲਵਾਦਕ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਣੇ ਯੰਤਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਆਏ ਹਨ ਜੋ ਢੋਲ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਦੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।[2] ਢੋਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਤਬਲੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤਾਲਵਾਦਕ ਯੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]ਆਇਨ-ਏ-ਅਕਬਰੀ, ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਟ ਅਕਬਰ ਮਹਾਨ ਦੇ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਵਿੱਚ ਢੋਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।[3] ਇੰਡੋ-ਆਰੀਅਨ ਸ਼ਬਦ "ਢੋਲ" 1800 ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਸੰਗੀਤਸਾਰ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।[4]
ਖੇਤਰੀ ਰੂਪ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ
[ਸੋਧੋ]ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ
[ਸੋਧੋ]
ਪੰਜਾਬੀ ਢੋਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ, ਢੋਲ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਾਚੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਖੈਬਰ ਪਖਤੂਨਖਵਾ ਤੱਕ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੰਜਾਬ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਢੋਲ ਦੀ ਧੁਨ ਮਹਾਨ ਸੂਫੀ ਰਹੱਸਵਾਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੱਤ ਰਹੀ ਹੈ। ਢੋਲ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਉਸ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਉਤਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜੋ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਜਮ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ][<span title="This claim needs references to reliable sources. (December 2012)">citation needed</span>]
ਅਸਾਮ
[ਸੋਧੋ]
ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ, ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਅਸਾਮ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਢੋਲ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਓਹਾਰ ਹਰ ਸਾਲ ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅਸਾਮ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਕੈਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ 14 ਜਾਂ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ) ਢੋਲ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਬਿਹੂ ਨਾਚ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ ਢੋਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਘੱਟੋ ਘੱਟ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਸਾਮੀ ਬੁਰਾਂਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਵਦੇਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ ਢੋਲ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਨਾਮ ਸ਼ਾਇਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਕਰਨ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਘਾਟੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਢੋਲ ਦੀ ਥਾਪ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮਨਮੋਹਕ ਹੈ। ਨੰਗੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬਾਂਸ ਦੀ ਸੋਟੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਸਾਮੀ ਢੋਲ ਇੱਕ ਲੱਕੜ ਦੇ ਬੈਰਲ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਢਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਬਾਕੀ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਇੱਕ ਸਿੰਥੈਟਿਕ ਚਮੜੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੁਣੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਨੂੰ ਕੱਸ ਕੇ ਢਿੱਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਢੋਲ ਵਾਦਕ ਨੂੰ ਧੂਲੀਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਢੋਲ ਦੇ ਮਾਹਰ ਨੂੰ ਓਜ਼ਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਖੋਲ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦਾ ਢੋਲ ਵੀ ਅਸਾਮੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਕਵਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਪਹਿਲੂ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ "ਦੇਵੋ ਬਦੀਓ" (ਅਸਾਮੀਃ திய் பாட்ட்) ਜਾਂ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ।[5]
ਗੋਆ
[ਸੋਧੋ]ਢੋਲ (ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਾਸ਼ਾ, ਝਾਂਜ, ਆਦਿ ਹੁੰਦੇ ਹਨ) ਗੋਆ ਦੇ ਸ਼ਿਗਮੋ ਜਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।[1] ਇਹ ਗੋਆ ਦੇ ਮੰਦਰ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਵੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ; ਮੰਦਰ ਦਾ ਢੋਲ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਜਾਤੀ ਦੁਆਰਾ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।[2]
ਗੁਜਰਾਤ
[ਸੋਧੋ]
ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਲੋਕ ਗਰਬਾ ਦੇ ਨਾਲ ਆਉਣ ਲਈ ਨਵਰਾਤਰੀ ਵਰਗੇ ਜਸ਼ਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਢੋਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਗਰਬਾ ਲੋਕ ਗੀਤ ਹਨ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਮਾਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ
[ਸੋਧੋ]ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ, ਢੋਲ ਗਣੇਸ਼ ਤਿਉਹਾਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਸਾਜ਼ ਹੈ। ਪੁਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਢੋਲ ਪਾਠਕਾਂ (ਸਮੂਹ) ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਢੋਲ ਹਨ। ਨਾਗਪੁਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੰਡਲੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਢੋਲ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਢੋਲ ਨੂੰ 'ਸੰਧਲ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਢੋਲ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤਾਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਦੋ ਖਿੱਚੀਆਂ ਝਿਲ੍ਲੀਆਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਢੋਲ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਸੋਟੀ ਦੁਆਰਾ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ "ਟਿਪਾਰੂ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਪਾਸੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਸਿਆਹੀ ਪੇਸਟ ਸੋਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਝਿੱਲੀ ਨੂੰ "ਢਮ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਕਨੀਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ ਅਧਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਢੋਲ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ "ਥਾਪੀ" ਜਾਂ "ਚਟੀ" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਕਨੀਕੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ ਟ੍ਰੇਮਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਝਿੱਲੀ ਦਾ ਇਹ ਪਾਸਾ ਸਿਰਫ ਹਥੇਲੀ ਦੁਆਰਾ ਖੇਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਢੋਲ ਦਾ ਬੋਲ "ਤਾ", "ਧਿਨ" ਅਤੇ "ਧਾ" ਹੈ। 'ਤਾਪੀ' ਪੱਖ ਲਈ 'ਤਾ', 'ਧੂਮ' ਪੱਥ ਲਈ 'ਢਿਨ' ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਪੱਖਾਂ ਲਈ 'ਧਾ' ਇਕੱਠੇ ਖੇਡੇ ਗਏ।
ਕਰਨਾਟਕ
[ਸੋਧੋ]ਕੰਨਡ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲੋਕ ਨਾਚ ਨੂੰ ਢੋਲੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਡੋਲੂ ਕੁਨੀਥਾ-ਕੁਨੀਥਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਨਾਚ। ਲੋਕ ਕਲਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕਰਨਾਟਕ ਦੇ ਕੁਰੂਬਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[6]
ਉੱਤਰਾਖੰਡ
[ਸੋਧੋ]ਗਡ਼੍ਹਵਾਲ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਗੀਤਕ ਜਾਤੀ ਸਮੂਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਔਜੀ, ਦਾਸ ਜਾਂ ਢੋਲੀ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਢੋਲ ਸਾਗਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੌਕਿਆਂ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰਾਂ' ਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਦੋ ਲੋਕ ਸਾਜ਼ ਢੋਲ ਅਤੇ ਦਮਾਊ ਵਜਾਏ ਹਨ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥ ਜੋ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ
[ਸੋਧੋ]"ਢਾਕ" (ਬੰਗਾਲੀਃ ਢਾਕ) ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਝਿੱਲੀ-ਧੁਨੀ ਯੰਤਰ ਹੈ। ਆਕਾਰ ਲਗਭਗ ਸਿਲੰਡਰ ਤੋਂ ਬੈਰਲ ਤੱਕ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਲੇਸਿੰਗ ਉੱਤੇ ਲੁਕਾਅ ਖਿੱਚਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਗਰਦਨ ਤੋਂ ਲਟਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਮਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੋਦ ਜਾਂ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ' ਤੇ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਸੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਕੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਢੋਲ ਦੀ ਧੁਨ ਦੁਰਗਾ ਪੂਜਾ ਦਾ ਇੱਕ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬੰਗਾਲੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪਸ਼ਤੂਨ ਖੇਤਰ
[ਸੋਧੋ]ਢੋਲ ਪਸ਼ਤੂਨ ਨਾਚ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਟਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਅਤੇ ਈਰਾਨੀ ਦੋਹੋਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਢੋਲ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਕੌਕੇਸ਼ਸ
[ਸੋਧੋ]ਕੌਕੇਸ਼ੀਅਨ ਢੋਲ ਨੂੰ ਅਰਮੀਨੀਆ ਵਿੱਚ ਢੋਲ, ਜਾਰਜੀਆ ਅਤੇ ਅਬਖ਼ਾਜ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਢੋਲੀ ਜਾਂ ਡੌਲੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਕੌਕੇਸ਼ਸ ਵਿੱਚ ਡੌਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਵ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ
[ਸੋਧੋ]ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਤੋਂ ਆਏ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਕਾਰਨ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਢੋਲ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਰਸਮੀ ਅਤੇ ਗੈਰ ਰਸਮੀ ਨਾਚ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ
[ਸੋਧੋ]- ਢੋਲਕੀ
- ਦੋਹੋਲ
- ਖੋਲ
- ਦਾਵੁਲ
- ਨਾਗਰਾ
- ਢਾਕ
- ਚੰਦਾ
- ਕੌਕੇਸ਼ੀਅਨ ਢੋਲ
- ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ
- ਅਟਾਨ
- ਭੰਗਡ਼ਾ (ਸੰਗੀਤ)
- ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੰਗੀਤ
- ਬਿਹੂ
- ਬਿਹੂ ਨਾਚ
- ਗਰਬਾ
- ਪੱਪੂ ਸਯੇਨ
- ਰਾਣੀ ਤਾਜ
ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]- ↑ McGregor, R. S. (Ronald Stuart) (1993). "The Oxford Hindi-English dictionary". dsal.uchicago.edu. Retrieved 2023-03-17.
- ↑ "Music to the years: Musical instruments from the Indus Valley Civilisation". Hindustan Times (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 2016-08-14. Retrieved 2018-12-22.
- ↑ Schreffler, Gibb. "Dhol King of the Punjabi Instruments". Archived from the original on 2008-09-24.
- ↑ . Cham, Switzerland.
{{cite book}}: Missing or empty|title=(help), citing: - ↑ "Anvesha". Anvesha. Archived from the original on 2013-07-29. Retrieved 2015-01-02.
- ↑ "Janapadaloka -World of Folk art". Janapadaloka.in. Archived from the original on 2018-11-22. Retrieved 2025-05-04.