ਦਰਸ਼ਨ
ਦਰਸ਼ਨ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Philosophy) ਜਾਂ ਫਿਲਾਸਫੀ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ, ਹੋਂਦ, ਗਿਆਨ, ਕੀਮਤਾਂ, ਕਾਰਣਾਂ, ਮਨ, ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਰਵ ਸਧਾਰਨ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਫਿਤਰਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਦੀ ਉਹ ਸਾਖਾ ਹੈ ਜੋ ਪਰਮ ਸੱਚ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਆਮ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ "philosophy" ਪੁਰਾਤਨ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਬਦ φιλοσοφία ('ਫਿਲੋਸੋਫੀਆ') ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ ਹੈ: "ਅਕਲ ਨਾਲ ਮੁਹੱਬਤ"।[1] ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਚਿੰਤਨ ਮੂਲ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਐਸੇ ਮਸਲਿਆਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਲਭਣ ਲਈ ਇਸਦੀ ਪਹੁੰਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਰਸਰੀ ਪਹੁੰਚ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ, ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ, ਪ੍ਰਣਾਲੀਬਧ ਅਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।[2] ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਸੰਗਿਆਨ ਦੇ ਆਮ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸਮਾਜਕ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਲਾਸਫਰ ਅਤੇ ਫਿਲਾਸਫੀ ਪਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਰਵਪ੍ਰਥਮ ਪਾਇਥਾਗੋਰਸ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।" ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਜੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪਲੈਟੋ ਨੇ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾਸ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਜੋਂ ਹੋਈ ਜਿਸਨੇ ਵਸਤੂਗਤ ਜਗਤ ਅਤੇ ਖੁਦ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕੁੱਲ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਹਾਸ ਦੇ ਆਰੰਭਕ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨੀਵੇਂ ਪੱਧਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਐਨ ਸੁਭਾਵਕ ਸੀ। ਸਮਾਜਿਕ ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਗਿਆਨ ਦੇ ਇਕੱਤਰੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਵਿਗਿਆਨ ਇੱਕੋ ਸਾਂਝੇ ਰੂਪ ਨਾਲੋਂ ਅੱਡ ਹੁੰਦੇ ਗਏ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵੀ ਇੱਕ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਗਿਆਨ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਲਗਾ। ਇੱਕ ਆਮ ਸੰਸਾਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਮ ਆਧਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਨ, ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਸੰਗਿਆਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਅੱਡਰੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਜੋਂ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਦਾਰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ।
ਵਿਉਂਤਪਤੀ
[ਸੋਧੋ]ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਸ਼ਬਦਾਂ φίλος (philos) 'ਪਿਆਰ' ਅਤੇ σοφία (sophia) 'ਸਿਆਣਪ' ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ।[3] ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਕਰਾਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਾਇਥਾਗੋਰਸ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।[4][5]
ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਫ੍ਰੈਂਚ ਅਤੇ ਐਂਗਲੋ-ਨਾਰਮਨ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 1175 ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਫ੍ਰੈਂਚ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਲਾਤੀਨੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਤੋਂ ਉਧਾਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। "ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ" ਸ਼ਬਦ ਨੇ "ਅਟਕਲਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ (ਤਰਕ, ਨੈਤਿਕਤਾ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਗਿਆਨ) ਦਾ ਉੱਨਤ ਅਧਿਐਨ", "ਸੱਚ ਅਤੇ ਨੇਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਾਲੀ ਡੂੰਘੀ ਬੁੱਧੀ", "ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲੇਖਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਡੂੰਘੀ ਸਿੱਖਿਆ", ਅਤੇ "ਗਿਆਨ, ਹਕੀਕਤ ਅਤੇ ਹੋਂਦ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸੀਮਾਵਾਂ" ਦੇ ਅਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ।[6]
ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਆਪਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰੂਪ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਿਗਿਆਨ, ਇਸ ਦੇ ਉਪ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਵਜੋਂ, ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।[7] ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਕੁਦਰਤੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਾਖਾ ਸੀ।[8] ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀ ਇਸ ਸ਼ਾਖਾ ਵਿੱਚ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।[9] ਇਸ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਆਇਜ਼ਕ ਨਿਊਟਨ ਦੁਆਰਾ 1687 ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਨੈਚੁਰਲਿਸ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪੀਆ ਮੈਥੇਮੈਟਿਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਇਸ ਨੂੰ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[10]
ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦਾ ਅਰਥ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੇ ਅੱਜ ਦੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਧੇਰੇ ਤੰਗ ਅਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਨਵੇਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਗਿਆਨ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਅਸਲੀਅਤ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਦੇ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਨੁਭਵੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।[11]
ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ
[ਸੋਧੋ]ਆਮ ਧਾਰਨਾ
[ਸੋਧੋ]ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਈ ਆਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਇਹ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਖ਼ੁਦ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਅਤੇ ਪੂਰਵ-ਧਾਰਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।[12] ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭੜਕਾਊ, ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।[13]
ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਆਮ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਸਿੱਧੇ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਪਰ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਣ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ, ਉਲਝਣ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਮ ਸਮਝ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪੱਖਪਾਤਾਂ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।[14] ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਸੁਕਰਾਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ "ਅਣਪਛਾਣਿਆ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ" ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਜੂਦ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।[15][16] ਅਤੇ ਬਰਟਰੈਂਡ ਰਸਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਜਿਸ ਆਦਮੀ ਕੋਲ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦਾ ਕੋਈ ਰੰਗ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਆਮ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੱਖਪਾਤਾਂ, ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਦੇ ਆਦਤਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਤੋਂ ਕੈਦ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਤਰਕ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਜਾਂ ਸਹਿਮਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉੱਭਰੇ ਹਨ।"[17]
ਇਤਿਹਾਸ
[ਸੋਧੋ]ਇੱਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੰਕਲਪਾਂ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਅਤੇ ਕਾਲਕ੍ਰਮਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।[18] ਕੁਝ ਸਿਧਾਂਤਕਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਬੌਧਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਬੌਧਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੁਆਰਾ ਕਵਰ ਨਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਵਾਲਾਂ ਦੀ ਵੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੀ ਪਿਛਲੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਸੱਚੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਢੁਕਵੇਂ ਰਹੇ ਹਨ।[19] ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਅਤੇ ਦਲੀਲ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ; ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਢਿੱਲੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਿਥਿਹਾਸ, ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਕਹਾਵਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।[20]
ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ, ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ, ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਹੋਰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਜਾਪਾਨੀ ਦਰਸ਼ਨ, ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕੀ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਫਰੀਕੀ ਦਰਸ਼ਨ ਹਨ।[21]
ਵਿਧੀ
[ਸੋਧੋ]ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਢੰਗ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਗਿਆਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਇਜ਼ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੋਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।[22] ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਗਏ ਤਰੀਕਿਆਂ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਾਪਣ ਵਾਲੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਡੇਟਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।[23][24] ਕਿਸੇ ਦੇ ਢੰਗ ਦੀ ਚੋਣ ਦੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਦਲੀਲਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।[163] ਇਹ ਚੋਣ ਅਕਸਰ ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਬੂਤ ਕੀ ਹਨ।[25]
ਵਿਧੀਗਤ ਅਸਹਿਮਤੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਟਕਰਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਦੇ ਅਕਸਰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਤੀਜੇ ਨਿਕਲੇ ਹਨ।[26] ਕੁਝ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਇੱਕ ਖਾਸ ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਿਧਾਂਤੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਜਾਂਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਫਿੱਟ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।[27]
ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਪਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇੱਕ ਆਮ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਕੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਹੈ।[28] ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਆਮ ਸਮਝ 'ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਅਣਕਿਆਸੇ ਸਿੱਟੇ ਕੱਢਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਅਕਸਰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਔਸਤ ਵਿਅਕਤੀ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਇਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਹਨ।[29] ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਇਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਕਿ ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।[30]
ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਅਨੁਭਵਾਂ, ਯਾਨੀ ਕਿ, ਖਾਸ ਦਾਅਵਿਆਂ ਜਾਂ ਆਮ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਬਾਰੇ ਗੈਰ-ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।[32] ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇੱਕ ਕਲਪਿਤ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀ-ਤੱਥਾਤਮਕ ਸੋਚ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਅਨੁਮਾਨਿਤ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਫਿਰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਖੰਡਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।[33] ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸੁਮੇਲ ਸਥਿਤੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਸੁਮੇਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਘੱਟ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣਾ ਜਾਂ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।[34]
ਵਿਵਹਾਰਵਾਦੀ ਇੱਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਸੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਇਸਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਠੋਸ ਵਿਹਾਰਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।[35] ਚਾਰਲਸ ਸੈਂਡਰਸ ਪੀਅਰਸ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਵਹਾਰਕ ਅਧਿਕਤਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਹਾਰਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਿਵਹਾਰਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਸਹਿਮਤੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਖਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਕਿ, ਇਹ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕਿ ਉਹ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕੋਈ ਅਸਲ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ।[36]
ਵਰਤਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦਿੱਖ ਦੇ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਪਹਿਲੇ-ਨਿੱਜੀ ਚਰਿੱਤਰ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰ ਬਾਰੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਨਿਰਣਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਫੈਨੋਮੋਨੋਲੋਜੀਕਲ ਰਿਡਕਸ਼ਨ ਦੀ ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ "ਬ੍ਰੈਕੇਟਿੰਗ" ਜਾਂ ਯੁੱਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟੀਚਾ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਦਿੱਖ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਰਪੱਖ ਵਰਣਨ ਦੇਣਾ ਹੈ।[37]
ਵਿਧੀਗਤ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀਵਾਦ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਨੁਭਵੀ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਤਰਕ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਰੀਖਣ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਭਾਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।[38]
ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]- ↑ "Philosophy As A World-View And A Methodology". Marxists Internet Archive. Retrieved 2025-11-15.
- ↑ Oizerman, Theodore (2003-11-01). "Philosophy and Everyday Consciousness by Theodore Oizerman". Ralph Dumain. Retrieved 2025-11-15.
- ↑ Hoad 1993, p. 350 |2=Simpson 2002, Philosophy |3=Jacobs 2022, p. 23
- ↑ Herbjørnsrud 2021, p. 123 |Herbjørnsrud 2023, p. X
- ↑ Bottin 1993, p. 151 |Jaroszyński 2018, p. 12
- ↑ OED staff 2022, Philosophy, n. |Hoad 1993, p. 350
- ↑ {Ten 1999, p. 9 |Tuomela 1985, p. 1 |3=Grant 2007, p. 303 }}
- ↑ Kenny 2018, p. 189 |Grant 2007, p. 163 |3=Cotterell 2017, p. 458 |4=Maddy 2022, p. 24 }}
- ↑ Grant 2007, p. 318 |Ten 1999, p. 9 }}
- ↑ Cotterell 2017, p. 458 |Maddy 2022, p. 24 |3=Regenbogen 2010, Philosophiebegriffe }}
- ↑ {{Grayling 2019, Philosophy in the Nineteenth Century |Regenbogen 2010 |3=Ten 1999, p. 9 |4=AHD Staff 2022 }}
- ↑ ਫਰਮਾ:Multiref
- ↑ Perry, Bratman & Fischer 2010, p. 4.
- ↑ ਫਰਮਾ:Multiref
- ↑ Plato 2023, Apology.
- ↑ McCutcheon 2014, p. 26.
- ↑ ਫਰਮਾ:Multiref
- ↑ ਫਰਮਾ:Multiref
- ↑ ਫਰਮਾ:Multiref
- ↑ ਫਰਮਾ:Multiref
- ↑ ਫਰਮਾ:Multiref
- ↑ McKeon 2002, Lead Section, § Summation |Overgaard & D'Oro 2017, Introduction |3=Mehrtens 2010, Methode/Methodologie }}
- ↑ Daly 2010, Introduction |Williamson 2020 |3=Ichikawa 2011 }}
- ↑ Overgaard & D'Oro 2017, Introduction |2=Nado 2017, pp. 447–449, 461–462 |3=Dever 2016, 3–6 }}
- ↑ Daly 2010, Introduction |Overgaard & D'Oro 2017, Introduction |3=Dever 2016, What Is Philosophical Methodology? }}
- ↑ Daly 2015, Introduction and Historical Overview |2=Mehrtens 2010, Methode/Methodologie |3=Overgaard & D'Oro 2017, Introduction }}
- ↑ Williamson 2020 |Singer 1974, pp. 420–421 |3=Venturinha 2013, p. 76 |4=Walsh, Teo & Baydala 2014, p. 68 }}
- ↑ ਫਰਮਾ:Multiref
- ↑ ਫਰਮਾ:Multiref
- ↑ ਫਰਮਾ:Multiref
- ↑ ਫਰਮਾ:Multiref
- ↑ ਫਰਮਾ:Multiref
- ↑ ਫਰਮਾ:Multiref
- ↑ ਫਰਮਾ:Multiref
- ↑ ਫਰਮਾ:Multiref
- ↑ ਫਰਮਾ:Multiref
- ↑ ਫਰਮਾ:Multiref
- ↑ ਫਰਮਾ:Multiref