ਧਰਤੀ ਦਾ ਵਾਯੂਮੰਡਲ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
335 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (208 ਮੀਲ) ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਆਈਐਸਐਸ ਤੇ ਸਪੇਸ ਤੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਨੀਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਨ, ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੀਲੇ ਪਰਦੇ ਵਿਚ ਖਿੰਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਧਰਤੀ ਦਾ ਵਾਯੂਮੰਡਲ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: atmosphere of Earth) ਗੈਸਾਂ ਦੀ ਪਰਤ ਹੈ , ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗ੍ਰਹਿ ਧਰਤੀ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਗੁਰੁਕ੍ਰ੍ਸ਼ਤਾ ਦੁਆਰਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਤਰਲ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤਹ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ ਲਈ ਦਬਾਅ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਲਟਰਾਵਾਇਲਟ ਸੂਰਜੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸੋਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਗਰਮੀ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ (ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਪ੍ਰਭਾਵ) ਰਾਹੀਂ ਸਤਹ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ (ਦਿਨ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਪਰਿਵਰਤਨ)।

ਆਕਾਰ ਰਾਹੀਂ, ਸੁੱਕੀ ਹਵਾ ਵਿਚ 78.09% ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ, 20.95% ਆਕਸੀਜਨ, 0.93% ਆਰਗੋਨ, 0.04% ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਗੈਸਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਹਵਾ ਵਿਚ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭੰਬਲ ਦੀ ਇਕ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ, ਔਸਤਨ 1% ਸਮੁੰਦਰੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿਚ 0.4%। ਹਵਾ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਦਬਾਅ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ ਤੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਥਰਾਅ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿਚ ਵਰਤਣ ਲਈ ਹਵਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਥਰੀਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਸਾਹ ਲੈਣ ਲਈ ਸਿਰਫ ਧਰਤੀ ਦੇ ਟਰੋਪਾਸਫੀਅਰ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਮਾਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 5.15×1018 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਿੰਨ ਚੌਥਾਈ ਥਾਂ ਲਗਭਗ 11 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (6.8 ਮੀਲ, 36,000 ਫੁੱਟ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ। ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੀ ਥਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਮਾਹੌਲ ਵਧਣ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਥਿਨਰ ਅਤੇ ਥਿਨਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਮਾਨ ਲਾਈਨ, 100 ਕਿ.ਮੀ. (62 ਮੀਲ) ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰੇਡੀਅਸ ਦਾ 1.57%, ਅਕਸਰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੀ ਥਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲਗਭਗ 120 ਕਿਲੋਮੀਟਰ (75 ਮੀਲ) ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਪੁਲਾੜ ਪੁਆਇੰਟ ਦੇ ਵਾਯੂਮੈੰਟਿਕ ਰੀੈਂਟਰੀ ਦੌਰਾਨ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕਈ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿਚ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹਵਾ ਵਿਗਿਆਨ (ਐਰੋਲੌਜੀ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫੀਲਡ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪਾਇਨੀਅਰ ਲੀਨ ਟਿਸਸੇਨੇਂਕ ਡੀ ਬੋਰਟ ਅਤੇ ਰਿਚਰਡ ਆਸ਼ਮਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।[1]

ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦਾ ਢਾਂਚਾ[ਸੋਧੋ]

ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ, ਵਾਯੂ-ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਘਣਤਾ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿਚ ਉੱਚਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਘਟਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਧੇਰੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਸਥਿਰ ਜਾਂ ਉਚਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਵਾਧਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਹੇਠਾਂ ਤਾਪਮਾਨ ਦਾ ਭਾਗ ਵੇਖੋ)। ਕਿਉਂਕਿ ਤਾਪਮਾਨ / ਉਚਾਈ ਪ੍ਰੋਫਾਇਲ ਦਾ ਆਮ ਪੈਟਰਨ ਸੰਜੋਗ ਅਤੇ ਬਾਲਣ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਮਾਪਣਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਾਯੂਮੈੰਟਿਕ ਲੇਅਰਾਂ ਨੂੰ ਫਰਕ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਉਪਯੋਗੀ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਨੂੰ ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਲੇਅਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਜਿਸਨੂੰ ਵਾਯੂਮੈੰਡਿਕ ਸਫੈਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਐਕਸੋਸਫੀਅਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਲੇਅਰ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਟਰੋਪੋਸਫੀਅਰ, ਸਟ੍ਰੈਟੋਸਫੀਅਰ, ਮੀਸੋਸਫੀਅਰ ਅਤੇ ਥਰਮੋਸਫੀਅਰ ਹਨ। [2]ਵੱਧਦੇ ਤੋਂ ਘੱਟਦੇ ਵੱਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ, ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਲੇਅਰਾਂ ਹਨ:

  • ਐਕਸੋਸਫੀਅਰ: 700 to 10,000 km (440 to 6,200 ਮੀਲ)
  • ਥਰਮੋਸਫੀਅਰ: 80 to 700 km (50 to 440 ਮੀਲ)[3]
  • ਮੀਸੋਸਫੀਅਰ: 50 to 80 km (31 to 50 ਮੀਲ)
  • ਸਟ੍ਰੈਟੋਸਫੀਅਰ: 12 to 50 km (7 to 31 ਮੀਲ)
  • ਟਰੋਪੋਸਫੀਅਰ: 0 to 12 km (0 to 7 ਮੀਲ)[4]

ਆਪਟੀਕਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ[ਸੋਧੋ]

ਸੋਲਰ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ (ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ) ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਵੀ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਪੇਸ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਲੇਕਿਨ ਲੰਬੇ ਲੰਬੇ ਤਰੰਗਾਂ ਦੇ ਜੋ ਅਸੀਂ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਆਉਣ ਵਾਲਿਆ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੁਆਰਾ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਈ 2017 ਵਿਚ, ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀਆਂ ਚਸ਼ਮਾਵਾਂ, ਇਕ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਤੋਂ ਇਕ ਲੱਖ ਮੀਲ ਦੂਰ ਦੂਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਨੂੰ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਸੰਲਗਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।[5][6]

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. M. Vázquez; A. Hanslmeier (2006). Ultraviolet Radiation in the Solar System. Springer Science & Business Media. p. 17. ISBN 978-1-4020-3730-6. 
  2. Zell, Holly (2015-03-02). "Earth's Upper Atmosphere". NASA (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Retrieved 2017-02-20. 
  3. Randy Russell (2008). "The Thermosphere". Retrieved 2013-10-18. 
  4. "The height of the tropopause". Das.uwyo.edu. Retrieved 2012-04-18. 
  5. St. Fleur, Nicholas (19 May 2017). "Spotting Mysterious Twinkles on Earth From a Million Miles Away". New York Times. Retrieved 20 May 2017. 
  6. Marshak, Alexander; Várnai, Tamás; Kostinski, Alexander (15 May 2017). "Terrestrial glint seen from deep space: oriented ice crystals detected from the Lagrangian point". Geophysical Research Letters. 44 (10): 5197. Bibcode:2017GeoRL..44.5197M. doi:10.1002/2017GL073248. Retrieved 20 May 2017.