ਨਾਟ-ਸ਼ਾਸਤਰ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਕਲਾਸੀਕਲ ਭਾਰਤੀ ਨਾਚ:
ਨਾਟ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਵਾਰਸ

ਨਾਟ-ਸ਼ਾਸਤਰ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: नाट्य शास्त्र, ਨਾਟਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ) ਥੀਏਟਰ, ਨਾਚ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਾਟ-ਕਲਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ। ਇਹਦਾ ਖੇਤਰ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਟ-ਕਲਾ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਅੰਦਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾਚ, ਸੰਗੀਤ, ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਆਮ ਸੁਹਜ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਸਹਿਤ ਨਾਟਕ ਦੀਆਂ ਸਭਨਾਂ ਭਾਰਤੀ ਅਵਧਾਰਣਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਹਿਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਕਲਾ ਉੱਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮੰਤਵ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਾਰ ਲਕਸ਼ਾਂ - ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ - ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤੀ ਡਰਾਮੇ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਸਿੱਧ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਿਲਪ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਜੁਗਤੀਆਂ ਦਾ ਕੋਸ਼ ਬਣ ਸਾਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[1] ਇਹ 200 ਈਪੂ ਤੋਂ 200 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚਾਰ ਸਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹਦਾ ਨਾਂ ਭਰਤਮੁਨੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈI

ਕਲਾ ਦਾ ੳੁੱਤਮ ਰੂਪ ਕਾਵਿ ਹੈ ਅਤੇ ਅਤਿੳੁੱਤਮ ਰੂਪ ਨਾਟਕ ਹੈ I ਜਿਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕੀਤੀ I ੲਿਹ ਗ੍ਰੰਥ ਅਾਪਣੇ ਅਾਪ ਵਿਚ ੲਿਕ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਹੈI ੲਿਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰੰਗਮੰਚ ਕਲਾ ਨੂੰ ਕੲੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ,ਕਿੳੁਂਕਿ ੲਿਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਨਾਟਯ- ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਪੂਰੇ ਵਿਸਤਾਰ  ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਅਾ ਹੈ I ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਅਸੰਭਵ ਹੈ I[2]

ਸਰੂਪ[ਸੋਧੋ]

ਨਾਟਯ- ਸ਼ਾਸਤਰ ਸਾਨੂੰ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ- ੲਿਕ ਨੂੰ 'ਨਾਟਯ-ਵੇਦਾਗਮ' ਤੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ 'ਨਾਟਯ-ਸ਼ਾਸਤਰ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ Iਪਹਿਲੇ ਵਿਚ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ I  ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਦੁਅਾਰਾ ਨਾਟਯ- ਸ਼ਾਸਤਰ ਪਹਿਲੀ ਸਦੀ ੲੀ. ਵਿਚ ਰਚਿਅਾ ਗਿਅਾ I ਨਾਟਯ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾ ਦੀਅਾਂ ਲਲਿਤ-ਕਲਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ I ਲਲਿਤ-ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ੲਿਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਕਲਾ ਚੇਤੰਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ I ੲਿਸੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰਕਾਰਾਂ  ਨੇ ੲਿਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਰਚੇਤਾ ਭਰਤ ਅਾਚਾਰੀਅਾ ਨੂੰ ਮੁਨੀ ਦੀ ੳੁਪਾਧੀ ਦਿੱਤੀ Iਵਰਤਮਾਨ ਨਾਟਯ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ 37 ਅਧਿਅਾਏ ਅਤੇ 6,000 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ I[3]

ਨਾਟਯ- ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਵਧੇਰਾ ਭਾਗ ਅਨੁਸ਼ਟਪ ਛੰਦ ਵਿਚ ਰਚਿਅਾ ਗਿਅਾ ਹੈ,ਪਰ ੲਿਸ ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਛੰਦ ਵੀ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਹਨਾਂ ਵਿਚੋ ੲਿਕ ਅਾਰਯਾ ਛੰਦ ਵੀ ਹੈ I ੲਿਸ ਵਿਚ ਗਦ ਅਤੇ ਪਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬੜ੍ਹੇ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਅਾ ਹੈ I ਜਿਸ ਤੋਂ ਸ਼ਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਨਾਟਯ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਕਾਵਿ ਤੇ ਕਲਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਹੈ I ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਮੱਹਤਵਪੂਰਨ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ I[4] ੲਿਸ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਲਿਖਿਅਾ ਗਿਅਾ, ੳੁਹ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਰਿਹਾ I

ਨਾਟਯ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ I ਜੋ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਹੈ I ੲਿਕ ਸਮਾਂ ਅਜਿਹਾ ਸੀ ਜਦੋ ਭਾਰਤੀ ਨਾਟਯ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਟ ਮੰਨਿਅਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ੲਿਸ ੳੁੱਤੇ ਟੀਕਾ ਕਰਨ(ਲਿਖਣ) ਵਿਚ ਗੌਰਵ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸਨI[5]

ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਾ[ਸੋਧੋ]

ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਨੇ ਅਾਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥ 'ਨਾਟਯਸ਼ਾਸਤਰ' 'ਚ  'ਨਾਟਯ' ਨੂੰ 'ਸਾਰਵਵਰਣਿਕ' ਕਿਹਾ ਹੈ ਭਾਵ ਨਾਟਯ ਵਿਚ ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯ,ਵੈਸ਼,ਸ਼ੂਦ੍-ਸਾਰੇ ਜਾਤਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰਿਅਾ ਪ੍ਰਾਣੀਅਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ੲਿਹ ਕਿਸੇ ਲੲੀ ਵਰਜਿਤ ਨਹੀਂ I[6]

ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਰਸ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ I ੲਿਹਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਸ ਅੱਠ ਤਰ੍ਹਾ ਦੇ ਹਨ ਸ਼ਿੰਗਾਰ, ਹਾਸਯ, ਕਰੁਣ, ਰੌਦ੍ ,ਵੀਰ, ਭਿਅਾਨਕ, ਬੀਭਤਸ ਅਤੇ ਅਦੁਭਤ I[7]

ਅਾਚਾਰੀਅਾ ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਅਭਿਨਵ ਗੁਪਤ ਨੇ ਨਾਟਕ ਦੀ ਪ੍ਰੀਭਾਸ਼ਾ ੲਿਸ ਤਰ੍ਹਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ."ਨਾਟਕ ੳੁਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਕਾਵਿ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਯਥਾਰਥ ਤੇ ਅਾਦਰਸ਼ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਕਰਕੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੋੲਿਅਾ ਅਾਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਾਨੰਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ I[8]

ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਦਾ ਨਾਟਯ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਾਪਣੇ ਵਿਅਾਪਕ ਵਿਸ਼ੇ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਅਾਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਾਲੋਚਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ I ਸ਼ਾਸਤਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕੋੲੀ ਗਿਅਾਨ, ਕੋੲੀ ਸ਼ਿਲਪ, ਕੋੲੀ ਵਿਧਾ, ਕੋੲੀ ਕਲਾ, ਕੋੲੀ ਯੋਗ ਅਤੇ ਕੋੲੀ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ,ਜੋ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ I

ਵਿਸ਼ਾ -ਸੰਖੇਪ[ਸੋਧੋ]

ੳੁੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਾਠ ਅਨੁਸਾਰ ੲਿਸ ਦੇ 37 ਅਧਿਅਾਏ ਹਨ I ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਾਠ ਅਨੁਸਾਰ ੲਿਸ ਦੇ 36 ਅਧਿਅਾਏ ਹਨ ਅਤੇ 6,000 ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ I ਜਿਹਨਾ ਦਾ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਰਚਾ ੲਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ I

1) ਨਾਟਯ- ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਅਾਏ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੁਅਾਰਾ ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਨਾਟਯ-ਵੇਦ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਹਨ I ਕਿ ੲਿਸ ਦੀ ੳੁੱਤਪਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋੲੀ? ਕਿਸ ਲੲੀ ਹੋੲੀ?

2) ਦੂਜੇ ਅਧਿਅਾਏ ਵਿਚ ਭਰਤ ਨੇ ਨਾਟਯ ਦੇ ਸ਼ਿਲਪ,ਅਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਅਾ ਹੈ I

3) ਤੀਜੇ ਅਧਿਅਾਏ ਵਿਚ ਰੰਗਮੰਚ ਦੀਅਾਂ ਦੇਵੀਅਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ I

4) ਚੌਥੇ ਅਧਿਅਾਏ ਵਿਚ ਤਾਂਡਵ ਨ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ੳੁਸਦੀ ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ I

5) ਪੰਜਵੇਂ ਅਧਿਅਾਏ ਵਿਚ ਪੂਰਵ ਰੰਗ-ਵਿਧਾਨ, ਮੰਗਲਾਚਰਣ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਅਾ ਹੈ I

6) ਛੇਵੇਂ ਅਧਿਅਾਏ ਵਿਚ ਰਸਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਅਾ ਹੈ I

7) ਸੱਤਵੇਂ ਅਧਿਅਾਏ ਵਿਚ ਨਾਟਯ ਦੇ ਰਾਹੀ ਭਾਵਾਂ ,ਸਥਾੲੀ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਅਾ ਹੈ I

8) ਅੱਠਵੇਂ ਅਧਿਅਾਏ ਵਿਚ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾ ਦੇ ਅਭਿਨੈ ਦਾ ਅਾਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ I

9) ਨੌਵੇਂ ਅਤੇ ਦੱਸਵੇਂ ਅਧਿਅਾਏ ਵਿਚ ਨਾੲਿਕ ਦੇ ਨ੍ਰਿਤ ਸਮੇਂ ਹੱਥ, ਛਾਤੀ ਅਤੇ ਲੱਕ ਦੀਅਾਂ ਕਿਰਿਅਾਵਾਂ ਅਤੇਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ ਦੀਅਾ ਕਿਰਿਅਾਵਾਂ  ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਅਾ ਹੈ I

10) ਗਿਅਾਰਵੇਂ ਅਧਿਅਾਏ ਵਿਚ ਮੁਦ੍ਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚਾਲ- ਗਤੀਅਾਂ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਿਅਾ ਦਿੱਤੀ ਗੲੀ ਹੈ I

11) ਬਾਰਵੇਂ ਅਤੇ ਤੇਰਵੇਂ ਅਧਿਅਾਏ ਵਿਚ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ  ਚਾਰੋ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਕ ਮੰਚ ੳੁੱਤੇੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਅਾ ਦਿੱਤੀ ਗੲੀ ਹੈI

12) ਚੌਦਵੇਂ ਅਤੇ ਪੰਦਰਵੇਂ ਅਧਿਅਾਏ ਵਿਚ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪਾਤਰ ਦੇ ਛੰਦ-ਵਿਧਾਨ ੳੁੱਤੇ ਚਾਨਣਾਂ ਪਾੲਿਅਾ ਗਿਅਾ ਹੈ I

13) ਸੋਲਵੇ ਅਧਿਅਾਏ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ,ਅਲੰਕਾਰਾਂ,ਕਾਵਿ-ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਹੈ I

14) ਸਤਾਰਵੇ ਅਧਿਅਾਏ ਵਿਚ ਅਭਿਨੇਤਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਵਿ ਦੇ 36 ਲੱਛਣ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ I

15) ਅੱਠਾਰਵੇ,ੳੁਨੀਵੇਂ ਅਤੇ ਵੀਂਹਵੇਂ ਅਧਿਅਾਏ ਵਿਚ ਦਸ(10) ਤਰ੍ਹਾ ਦੀਅਾਂ ਸ਼ੈਲੀਅਾ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਕਥਾਂਨਕ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਅਾ ਹੈ I

16) ੲਿੱਕੀਵੇਂ ਅਧਿਅਾਏ ਵਿਚ ਨਾਟਕ ਦੀ ਕਥਾ-ਵਸਤੂ,ਵਿਧਾ,ਸ਼ਿਲਪ- ਕਲਾ ਅਾਦਿ ਦਾ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ੳੁਪਯੋਗੀ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾੲਿਅਾ ਗਿਅਾ ਹੈI

17) ਵਾੲੀਵੇਂ ਅਧਿਅਾਏ ਵਿਚ ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਨੇ ਅਭਿਨੈ ਵਿਚ ਮਨੋਯੋਗ ਦਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਦੱਸਿਅਾ ਹੈI

18) ਤੇੲੀਵੇਂ ਅਧਿਅਾਏ ਵਿਚ ਭਰਤ ਨੇ ਨਾਟਕ ਦੇ ਅੌਰਤ ਪਾਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਪਹਿਲੂਅਾਂ ੳੁੱਤੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾੲਿਅਾ ਹੈ I

19) ਚੋਵੀਵੇਂ ਅਧਿਅਾਏ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ੳੁੱਤਮ,ਮੱਧਮ ਅਤੇ ਅੱਧਮ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਅਾ ਹੈ I

20) ਪੱਚੀਵੇਂ ਅਧਿਅਾਏ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਤੀਕ-ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤ ਕੇ ਨਾੲਿਕ ਤੇ ਨਾੲਿਕਾ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਅਾ ਹੈ I

21) ਛੱਬੀਵੇਂ ਅਧਿਅਾਏ ਵਿਚ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ੳੁਹਨਾਂ ਦੇ ਲਿੰਗ, ੳੁਮਰ,ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਅਾਧਾਰ'ਤੇ ਪਾਰਟ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਅਾ ਗਿਅਾ ਹੈI

22)  ਸਤਾੲੀਵੇਂ ਅਧਿਅਾਏ ਵਿਚ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਅਾਲੋਚਕਾਂ ਦੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਅਾ ਹੈI

23) ਅੱਠਾੲੀਵੇਂ ਤੋਂ ਚੋਤੀਵੇਂ ਅਧਿਅਾਏ ਤੱਕ ਨਾਟਕ ਵਿਚਲੇ ਸੰਗੀਤ-ਸ਼ਾਸਤਰ,ਰਸ,ਸੰਗੀਤਕ-ਸਾਜ਼ ਅਤੇ ਕੰਠ-ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਅਾ ਹੈ I

24) ਪੈਂਤੀਵੇਂਂ ਅਧਿਅਾਏ ਵਿਚ ਨਾਟ-ਮੰਡਲੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀਅਾ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਅਾ ਹੈ I

25) ਛੱਤੀਵੇਂ ਅਧਿਅਾਏ ਵਿਚ ਮੁਨੀਅਾਂ ਦੁਅਾਰਾ ਭਰਤ ਨੂੰ ਨਾਟਕ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਹਨ I

26) ਸਤਾੲੀਵਾਂ ਅਧਿਅਾਏ ਅੰਤਿਮ ਅਧਿਅਾਏ ਹੈ,ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਸਰਾਪ-ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸਵਰਗਲੋਕ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਅਾ ਹੈ I[9]

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. http://www.jankipul.com/2012/03/blog-post_22.html
  2. शास्री, बाबूलाल शुक्ल (2014). श्रीभरतमुनिप्रणीत हिन्दी नाट्यशास्त्र (सचित्र). 4262/3 अंसारी रोड,दरियागंज,नई दिल्ली-110002: चौखम्भा पब्लिकेशन्स. pp. १. 
  3. शास्त्री, बाबूलाल शुक्ल (2014). श्रीभरतमुनिप्रणीत हिन्दी नाट्यशास्त्र (सचित्र). 4262/3अंसारी रोड,दरियागंज (नई दिल्ली): चौखम्भा पब्लिकेशन्स. pp. २, ३. 
  4. मिश्र, डॉ० ब्रजवल्लभ मिश्र (2012). भरत और उनका नाट्यशास्र. संगीत नाटक अकादमी कनिष्क पब्लिशस, डिस्ट्रीब्यूटर्स (नई दिल्ली): कनिष्क पब्लिशस ,डिस्ट्रीब्यूटर्स. p. 11. ISBN 978-81-8457-366-4. 
  5. दवे, जशवंती दवे (1998). भरतमुनिकृत नाट्यशास्त्र. निशापोल,झवेरीवाड,रिलीफ रोड अहमदाबाद -380001: ਪਰਵਾਤ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ. pp. २६(26). 
  6. ਸ਼ਰਮਾ, ਪ੍ਰੋ.ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਸ਼ਰਮਾ (2017). ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ - ਸ਼ਾਸਤਰ. ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਧਿਅੈਨ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬੀ,ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਅਾਲਾ: ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿੳੂਰੋ. p. 35. ISBN 978-81-302-0462-8. 
  7. ਕੋਹਲੀ, ਡਾ.ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਹਲੀ (1972). ਸਾਹਿਤਯ ਦਰਪਣ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ. ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ. ਅੈਮ.ਏ. ਸਾਧੂ ਸਕੱਤਰ , ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿੳੂਰੋ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ. p. 2. 
  8. ਧਾਲੀਵਾਲ, ਡਾ.ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ (2012). ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ(ਸਪਲੀਮੈਂਟ). ਮਦਾਨ ਬੁੱਕ ਹਾੳੂਸ ,ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਅਾਲਾ: ਮਦਾਨ ਪਬਲਿਕੇਸ਼ਨਜ਼,ਪਟਿਅਾਲਾ. p. 2. 
  9. मिश्र, डॉ०ब्रजवल्लभ. भरत और उनका नाटयशास्त्र. 4697/5-27 ए, अंसारी रोड,दरियागंज: कनिष्क पब्लिशर्स ,डिस्ट्रीब्यूटर्स. p. 26.