ਭੂੰਡ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search

ਭੂੰਡ (ਉੱਡਣਾ ਕੀੜਾ) ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦਾ ਇਕ ਸਮੂਹ ਹੈ ਜੋ ਸੁਪਰਆਰਡਰ ਐਂਡੋਪਟੇਰੀਗੋਟਾ ਵਿਚ ਕੋਲੀਓਪਟੇਰਾ ਸਮੂਹ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੰਭਾਂ ਦੀ ਜੋੜੀ ਵਿੰਗ-ਕੇਸਾਂ, ਐਲੀਟਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਠੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਖੰਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੋਲੀਓਪਟੇਰਾ, ਲਗਪਗ 400,000 ਸਪੀਸੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਆਰਡਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਵਰਣਿਤ ਕੀੜੇ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ 40% ਅਤੇ ਸਭ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ 25% ਹਨ।[1][2][3][4][5][6] ਨਵੀਆਂ ਸਪੀਸੀਆਂ ਅਕਸਰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਕਰੀਬ 70,000 ਮੈਂਬਰ ਸਪੀਸੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕਰਕਲੀਓਨੀਡੇ (ਵੀਵਲ), ਇਸ ਆਰਡਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਧਰੁਵੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਾਤਾ-ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਭੂੰਡ ਅਕਸਰ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਉੱਲੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਮਲਬੇ ਨੂੰ ਤੋੜਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੀੜ੍ਹਹੀਣ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਕੁ ਕਿਸਮਾਂ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਫਸਲੀ ਕੀੜੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਲੋਰਾਡੋ ਆਲੂ ਭੂੰਡੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਰ ਕੋਕਿਨੇਲੀਡਾਏ (ਭੂੰਡੀਆਂ) ਐਫੀਡ, ਸਕੇਲ ਕੀੜੇ, ਥ੍ਰਿਪਜ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੌਦੇ-ਚੂਸਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜੇ ਜੋ ਕਿ ਫਸਲਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਖਾਂਦੇ ਹਨ। 

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ[ਸੋਧੋ]

ਇਸਦੇ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਇਹ ਹਨ: ਦੋ ਜੋੜੇ ਖੰਭਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਗਲੇ ਉਪਰਲੇ ਖੰਭਾਂ ਦਾ ਕਰੜਾ, ਮੋਟੇ ਚੰਮ ਵਰਗਾ ਹੋਣਾ; ਇਹ ਅਗਲੇ ਖੰਭ ਪਿੱਠ ਦੀ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕਰਕੇ ਐਲੀਟਰਾ (Elytra) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਿਛਲੇ ਖੰਭ ਪਤਲੇ, ਝਿੱਲੀ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਪੰਖਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਛਿਪੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉੱਡਦੇ ਸਮੇਂ ਐਲੀਟਰਾ ਸਮਤੋਲਕਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਕਸ਼ਾਗਰ (ਪ੍ਰੋਥੋਰੈਕਸ, Prothorax) ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮੂੰਹ ਦੇ ਅੰਗ ਕੁਤਰਨ ਜਾਂ ਚੱਬਣ ਦੇ ਲਾਇਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਿੰਭ (ਲਾਰਵਾ) ਅੱਡ ਅੱਡ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਰੂਪਿਕ ਬਹੁਤੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ (ਪਾਲੀਪਾਡਸ Polypods) ਦੀ ਭਾਂਤੀ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਸਾਧਾਰਣ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਗਣ ਦੇ ਮੈਬਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਬੀਟਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਅੱਡ ਅੱਡ ਆਕਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲੱਗਪੱਗ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਡਣ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਖੰਭਾਂ ਉੱਤੇ ਚੋਲੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਰੱਖਿਅਕ ਐਲੀਟਰਾ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕੰਚਪੰਖੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਕੰਚਪੰਖੀ ਗਣ ਵਿੱਚ 2,20,000 ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਚਰਚਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਕੀਟਵਰਗ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ‌ ਕੁਲ ਜੰਤੁ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਰਡਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਹਿਣ ਸਹਿਣ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਸੜਦੇ ਗਲਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਜਾਤੀਆਂ ਗੋਬਰ, ਘੋੜੇ ਦੀ ਲਿੱਦ, ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਬਰੈਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਝ ਜਾਤੀਆਂ ਜਲੀ ਕੁਦਰਤ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਕੁੱਝ ਵਨਸਪਤੀ ਆਹਾਰੀ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਿੰਭ ਅਤੇ ਪ੍ਰੌਢ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਬੂਟਿਆਂ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ; ਕੁੱਝ ਜਾਤੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਘੁਣ ਨਾਮ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੱਕੜ, ਬਾਂਸ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਛੇਕ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੋਖਲਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਸੁੱਕੇ ਅਨਾਜ, ਮਸਾਲੇ, ਮੇਵੇ ਆਦਿ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮੇਚ ਵਿੱਚ ਕੰਚਪੰਖੀ ਇੱਕ ਤਰਫ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੇ। ਕੋਰੀਲੋਫਿਡਾਏ (Corylophidae) ਅਤੇ ਟਿਲੀਡਾਏ (Ptiliidae) ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਈ ਮੈਂਬਰ 0.5 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਤੋਂਵੀ ਘੱਟ ਲੰਬੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸਕੈਰਾਬੀਡਾਏ (Scarabaeidae) ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਡਾਇਨੇਸਟੀਜ ਹਰਕਿਊਲੀਸ (Dynastes hercules) ਅਤੇ ਸਰੈਂਬਾਇਸੀਡਾਏ (Cerambycidaee) ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਮੈਕਰੋਡਾਂਸ਼ਿਆ ਸਰਵਿਕਾਰਨਿਸ (Maerodontia Cervicornis) ਦੀ ਲੰਮਾਈ 15.5 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਤੱਕ ਪੁੱਜਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਸੰਰਚਨਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਸਮਾਨਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਗਲਾ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ gula) ਦਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣਾ, ਮੈਂਡੀਬਲਾ (mandibles) ਦਾ ਬਹੁ-ਵਿਕਸਿਤ ਅਤੇ ਮਜਬੂਤ ਹੋਣਾ, ਮੈਕਸਿਲੀ ਦਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਪੂਰਨ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਬੁੱਲ੍ਹ (ਲੇਬੀਅਮ) ਵਿੱਚ ਠੋਡੀ (ਮੈਂਟਮ) ਦਾ ਸੁਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣਾ। ਛਾਤੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਛਾਤੀ ਦਾ ਅਗਲਾ ਹਿੱਸਾ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ ਮਗਰਲਾ ਹਿੱਸਾ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗਲਤੀ:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Bouchard_et_al_2011
  2. Gilliott, Cedric (August 1995). Entomology (2 ed.). Springer-Verlag. p. 96. ISBN 0-306-44967-6. 
  3. McHugh (2009)
  4. Rosenzweig, M. L. (1995). Species Diversity in Space and Time. Cambridge: Cambridge University Press. p. 2. ISBN 978-0-521-49952-1. 
  5. Hunt, T.; Bergsten, J.; Levkanicova, Z.; Papadopoulou, A.; John, O. S.; Wild, R.; Hammond, P. M.; Ahrens, D.; Balke, M.; Caterino, M. S.; Gómez-Zurita, J.; Ribera, I; Barraclough, T. G.; Bocakova, M.; Bocak, L; Vogler, A. P. (2007). "A Comprehensive Phylogeny of Beetles Reveals the Evolutionary Origins of a Superradiation". Science. 318 (5858): 1913–1916. Bibcode:2007Sci...318.1913H. PMID 18096805. doi:10.1126/science.1146954. 
  6. Hammond, P.M. (1992). Species inventory. Global Biodiversity, Status of the Earth's Living Resources: a Report (1st ed.). London: Chapman & Hall. pp. 17–39. ISBN 978-0-412-47240-4.