ਯਿੱਦੀਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਯਿੱਦਿਸ਼
ייִדיש‎, יידיש‎ or אידישyidish/idish/yidish
ਉਚਾਰਨ ਫਰਮਾ:IPA-yi or ਫਰਮਾ:IPA-yi
ਜੱਦੀ ਬੁਲਾਰੇ ਕੇਂਦਰੀ, ਪੂਰਬੀ, and ਪੱਛਮੀ ਯੂਰਪ; ਇਸਰਾਈਲ; ਨਾਰਥ ਅਮਰੀਕਾ; other regions with Jewish populations[1]
ਨਸਲੀਅਤ ਐਕਸ਼ੇਂਜੀ
ਮੂਲ ਬੁਲਾਰੇ
1.5 million
ਭਾਸ਼ਾਈ ਪਰਿਵਾਰ
ਲਿਖਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧ Hebrew alphabet (ਯਿੱਦਿਸ਼ ਆਰਥੋਗ੍ਰਾਫੀ)
ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ
ਮਾਨਤਾ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀ ਬੋਲੀ
ਰੈਗੂਲੇਟਰ no formal bodies;
YIVO de facto
ਬੋਲੀ ਦਾ ਕੋਡ
ਆਈ.ਐਸ.ਓ 639-1 yi
ਆਈ.ਐਸ.ਓ 639-2 yid
ਆਈ.ਐਸ.ਓ 639-3 yidinclusive code
Individual codes:
ydd – Eastern Yiddish
yih – Western Yiddish
ਭਾਸ਼ਾਈਗੋਲਾ 52-ACB-g = 52-ACB-ga (West) + 52-ACB-gb (East); totalling 11 varieties

ਯਿੱਦੀਸ਼ (ייידיש or אידיש - ਇਦੀਸ਼, ਯੀਦੀਸ਼ ਜਾਂ ਇਦੀਇਸ) ਅਸ਼ਕੇਨਜ਼ੀ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੱਧ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ 9ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, [2] ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਜਰਮਨ ਅਸ਼ਕੇਨਜ਼ੀ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਉੱਚ-ਜਰਮਨ-ਆਧਾਰਿਤ ਦੇਸੀ ਬੋਲੀ ਸੀ ਜੋ ਇਬਰਾਨੀ ਅਤੇ ਅਰਾਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਤੁਰਕੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਸਲੈਵਿਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਸ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਤੋਂ ਲਈ ਗਈ ਸੀ। ਯਿੱਦੀਸ਼ ਨੂੰ ਇਬਰਾਨੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[3][4] ਆਧੁਨਿਕ ਯਿੱਦਿਸ਼ ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪ ਹਨ। ਪੂਰਬੀ ਯਿੱਦਿਸ਼ ਅੱਜ ਆਮ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਪੂਰਬੀ (ਯੂਕਰੇਨੀ-ਰੋਮਾਨੀਅਨ), ਮਾਈਡੇਸਟਰਨ (ਪੋਲਿਸ਼-ਗਾਲਿਸੀਅਨ-ਪੂਰਬੀ ਹੰਗੇਨੀਅਨ) ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ (ਲਿਥੁਆਨੀਅਨ-ਬੇਲਾਰੂਸੀਅਨ) ਦੀਆਂ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪੂਰਬੀ ਯਿੱਦਿਸ਼ ਪੱਛਮੀ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਲੱਗ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਲਾਵੀ ਮੂਲ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਹੈ। ਪੱਛਮੀ ਯਿੱਦਿਸ਼ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਪੱਛਮੀ (ਸਵਿਸ-ਅਲਸੈਟਿਆਨ-ਦੱਖਣੀ ਜਰਮਨ), ਮਿਡਵੈਸਟਰਨ (ਸੈਂਟਰਲ ਜਰਮਨ) ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਪੱਛਮੀ (ਨੇਬਰਲੈਂਡਿਕ-ਉੱਤਰੀ ਜਰਮਨ) ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਯਿੱਦਿਸ਼ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿਚ ਕਈ ਹਾਰੇਡੀ ਯਹੂਦੀ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਘਰ , ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਾਰੇਡੀ ਯਹੂਦੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਕ ਬਣਤਰਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ।

ਯਿੱਦੀਸ਼ ਸ਼ਬਦ ਯਿੱਦਿਸ਼ਕੇਤ("ਅਸ਼ਕੇਨਾਜੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ", ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਯਿੱਦਿਸ਼ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ "ਯਿੱਦਿਸ਼ ਮਿਊਜਿਕ": ਕਲੇਜ਼ਮਰ) ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣੀ ਸੁਰ ਨਾਲ ਯਹੂਦੀ ਦੇ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮੂਲ[ਸੋਧੋ]

ਸਥਾਪਤ ਵਿਚਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ, ਹੋਰ ਯਹੂਦੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਵੱਖੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਯਹੂਦੀ ਨਵੀਆਂ ਸਹਿ-ਖੇਤਰੀ ਬੋਲੀਅਾਂ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਯਹੂਦੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਯਿੱਦਿਸ਼ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਇਸ ਦੇ ਉਭਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਜ਼ਾਰਫੈਟਿਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੂਡੋ-ਰੋਮਾਂਸ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਮੱਧ-ਹਾਈ ਜਰਮਨ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਸ਼ਕੇਨਜ਼ੀ ਸਮਾਜ ਨੇ ਆਕਾਰ ਲਿਆ।[5][6] ਬਿਲਕੁਲ ਉਹੀ ਜਰਮਨ ਆਧਾਰ ਜੋ ਯਿੱਦੀਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਰੂਪਾਂ ਪਿੱਛੇ ਪਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਵਾਦਿਤ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸ[ਸੋਧੋ]

10 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ ਮੱਧ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਯਹੂਦੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸ਼ਕੇਨਾਜ਼ੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, "ਅਸ਼ਕੇਨਜ਼ੀ ਯਹੂਦੀ, (ਇਬਰਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ: ਅਸਕਚੰਜ ਅਸ਼ਕੇਨਜ) (ਉਤਪਤ 10: 3), ਉੱਤਰੀ ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਲਈ ਮੱਧਯੁਗ ਦਾ ਇਬਰਾਨੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸੀ।[7] ਅਸ਼ਕੇਨਜ ਰਾਈਨਲੈਂਡ ਅਤੇ ਪਟੈਟਿਡ (ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਮਜ਼ ਐਂਡ ਸਪਾਈਅਰ)' ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਹੱਦ ਜਰਮਨ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਉੱਤਰੀ ਫਰਾਂਸ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਅਸ਼ਕੇਨਾਜੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਆਵਾਸ ਨਾਲ ਪੂਰਬੀ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਿਆ।

A page from the Shemot Devarim (ਫਰਮਾ:Literal translation Names of Things), a Yiddish–Hebrew–Latin–German dictionary and thesaurus, published by Elia Levita in 1542

ਧੁਨੀ ਵਿਉਂਤ[ਸੋਧੋ]

ਯਿੱਦਿਸ਼ ਫੋਨੋਲੋਜੀ ਸਟੈਂਡਰਡ ਜਰਮਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਵਿਚ ਫਾਈਨਲ-ਅਡਵਾਂਟ ਡਿਵੌਇਸਿੰਗ ਅਤੇ ਫੋਰਟਿਸ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਅੰਜਨ ਖਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ / χ / ਫੋਨੀਮੈਮ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ ਤੇ ਯੂਵੂਲਰ ਹੈ, ਜੋ ਜਰਮਨ ਫੋਨੇਮ / ਐਕਸ / ਤੋਂ ਉਲਟ ਹੈ, ਜੋ ਤੰਗਲੀ, ਵੈਲਾਰ, ਜਾਂ ਯੂਵੀਲਰ ਹੈ। ਯਿੱਦਿਸ਼ ਵਿਚ ਸਵਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਯਿੱਦਿਸ਼ גוּט טַק אִים בְּטַגְֿא שְ וַיר דִּיש מַחֲזוֹר אִין בֵּיתֿ הַכְּנֶסֶתֿ טְרַגְֿא
ਲਿਪੀਆਂਤਰਿਤ gut tak im betage se vaer dis makhazor in beis hakneses trage
ਅਨੁਵਾਦਤ May a good day come to him who carries this prayer book into the synagogue.

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗਲਤੀ:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named e18
  2. ਜੈਕੋਬਸ, ਨੇਲ ਜੀ (2005). ਯਿੱਦਿਸ਼ : ਭਾਸ਼ਾਈ ਜਾਣ ਪਛਾਣ. ਕੈਂਬਰੇਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈਸ. p. 2. ISBN 0-521-77215-X. 
  3. Baumgarten, Jean; Frakes, Jerold C. (1 June 2005). Introduction to Old Yiddish literature. Oxford University Press. p. 72. 
  4. "Development of Yiddish over the ages". jewishgen.org. 
  5. ਫਰਮਾ:ELL2
  6. Spolsky, Bernard (2014). The Languages of the Jews: A Sociolinguistic History. Cambridge University Press. p. 183. ISBN 978-1-139-91714-8. 
  7. Kriwaczek, Paul (2005). Yiddish Civilization: The Rise and Fall of a Forgotten Nation. London: Weidenfeld & Nicolson. ISBN 0-297-82941-6., Chapter 3, footnote 9.