ਯੱਗ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
A yajna being performed

ਯੱਗ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: यज्ञ,, ਰੋਮੀਕ੍ਰਿਤ:yajña, ਜੋਤ) 'ਤਿਆਗ, ਭਗਤੀ, ਪੂਜਾ, ਭੇਟ') ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਸਮ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ. ਯੱਗ ਇੱਕ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇੱਕ ਪਰਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਯਜੁਰਵੇਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ (ਅਗਨੀ) ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਭੇਟਾਂ ਤੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਲਿਬੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ ਹੈ।[1]

ਇਤਿਹਾਸ[ਸੋਧੋ]

ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਯੱਗ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਰਸਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਸਮ ਅਗਨੀ - ਅਗਨੀ, ਅਗਨੀ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ਵਾਹਕ - ਨੂੰ ਇੱਕ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੰਤਰਾਂ ਦਾ ਜਾਪ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।[2] ਗਾਏ ਗਏ ਭਜਨ ਅਤੇ ਗੀਤ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾਏ ਗਏ ਗੀਤ ਵੈਦਿਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰਾਹੁਣਚਾਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਸਨ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਭੇਟਾਂ ਅਗਨੀ ਦੁਆਰਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵਰਦਾਨ ਅਤੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਰਸਮ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰੂਹਾਨੀ ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ।[3][4] ਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵੇਦਾਂਗ, ਜਾਂ ਸਹਾਇਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਯੱਗ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ,


ਉਪਨਿਸ਼ਾਦਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ 500 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿਕੋਰਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਯੱਗ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅੱਗ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕੀਤੀ ਗਈ "ਰਸਮ ਬਲੀ" ਤੋਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਵੀ "ਨਿੱਜੀ ਰਵੱਈਏ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਜਾਂ ਗਿਆਨ" ਲਈ ਜਿਸ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।[5] ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਵੈਦਿਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਧਿਆਇ 8 ਵਿੱਚ ਚੰਦੋਗਿਆ ਉਪਨਿਸ਼ਦ (~700 ਈਸਾ ਪੂਰਵ), ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ [6]

अथ यद्यज्ञ इत्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव
 तद्ब्रह्मचर्येण ह्येव यो ज्ञाता तं
विन्दतेऽथ यदिष्टमित्याचक्षते ब्रह्मचर्यमेव
 तद्ब्रह्मचर्येण ह्येवेष्ट्वात्मानमनुविन्दते ॥ १ ॥

(clockwise from left top corner) Rishi, Pitri, Bhuta,[7] Manushya and (centre) Deva yajnas

ਕਿਸਮਾਂ[ਸੋਧੋ]

Different types of yajna.

ਕਲਪ ਸੂਤਰ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਯਜਨਾ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:[8]

  • ਪਾਕਾ-ਯੱਗ: - ਆਤਕਾ, ਸਟੈਥੀਲਿਪਾ, ਪਰਵਾਨਾ, ਸਰਵਾਣਾ, ਸਰਾਵਿਆਨੀ, ਕੈਟਰੀ, ਅਤੇਸਵਯੂਜੀ। ਇਹਨਾਂ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਕਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।
  • ਸੋਮ ਯੱਗ
  • ਹਵੀਰ- ਯੱਗ
  • ਵੇਦ ਯੱਗ
  • ਸੋਲ਼ਹਾ ਯੱਗ

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. SG Nigal (1986), Axiological Approach to the Vedas, Northern Book, ISBN 978-8185119182, pages 80–81
  2. Jack Sikora (2002), Religions of India, iUniverse, ISBN 978-0595247127, page 86
  3. "Give and take spirit". The Hindu (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 2019-05-31. ISSN 0971-751X. Retrieved 2019-06-01. 
  4. Jack Sikora (2002), Religions of India, iUniverse, ISBN 978-0595247127, page 86
  5. Robert Hume, Chandogya Upanishad 8.5.1, Oxford University Press, page 266
  6. Robert Hume, Chandogya Upanishad 8.5.1, Oxford University Press, page 266
  7. Gopal, Madan (1990). K.S. Gautam, ed. India through the ages. Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India. p. 79. 
  8. Prasoon, Ch.2, Vedang, Kalp.