ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ ਚੋਲ

ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ ਚੋਲ ਪਹਿਲਾ
ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ ਚੋਲ ਪਹਿਲਾ
ਰਾਜਕੇਸਰੀਵਰਮਨ, ਮਹਾਰਾਜਾਧਿਰਾਜ, ਯੁੱਧਮੱਲਾ, ਜਯੰਕੋਂਡਾ ਚੋਲ, ਕਲਿਆਨਾਪੁਰਮਕੋਂਡਾ ਚੋਲ, ਵਿਜੇਰਾਜੇਂਦਰ ਚੋਲ, ਅਹਾਵਮੱਲਾ ਕੁਲੰਤਕਾ, ਯਾਨੈ ਮੇਲ ਥੁੰਜੀਆ ਥੇਵਰ
	ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ ਪਹਿਲਾ ਦਾ ਸਿੱਕਾ
ਚੋਲ ਸਮਰਾਟ
ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਲ	1044–28 ਮਈ 1052
ਪੂਰਵ-ਅਧਿਕਾਰੀ	ਰਾਜੇਂਦਰ ਪਹਿਲਾ
ਵਾਰਸ	ਰਾਜੇਂਦਰ ਦੂਜਾ
ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਸਹਿ-ਰੀਜੈਂਟ
ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਲ	1018–1044
ਸਮਰਾਟ	ਰਾਜੇਂਦਰ ਪਹਿਲਾ
ਪੂਰਵ-ਅਧਿਕਾਰੀ	ਰਾਜੇਂਦਰ ਚੋਲ ਪਹਿਲਾ
ਵਾਰਸ	ਰਾਜੇਂਦਰ ਚੋਲ ਦੂਜਾ
ਪਾਂਡਵ ਦਾ ਚੋਲ ਵਾਇਸਰਾਏ
ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਲ	1018–1044
ਪੂਰਵ-ਅਧਿਕਾਰੀ	ਰਾਜੇਂਦਰ ਪਹਿਲਾ
ਵਾਰਸ	ਰਾਜੇਂਦਰ ਦੂਜਾ
ਜਨਮ	ਇਲਾਵਲ ਸੁੰਦਰਨ; 994 CE; ਤੰਜਾਵੁਰ, ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ (ਆਧੁਨਿਕ ਤੰਜਾਵੁਰ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਭਾਰਤ)
ਮੌਤ	28 ਮਈ 1052 (ਉਮਰ 57–58); ਕੋਪਮ, ਪੱਛਮੀ ਚਾਲੂਕਿਆ ਸਾਮਰਾਜ (ਆਧੁਨਿਕ ਕਰਨਾਟਕ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ)
ਮਹਾਰਾਨੀ	ਤ੍ਰੈਲੋਕਯਮਹਾਦੇਵੀ
ਔਲਾਦ	ਮਧੁਰੰਧਾਗਨ; Kandaradithan;
ਰਾਜਵੰਸ਼	ਚੋਲ
ਪਿਤਾ	ਰਾਜੇਂਦਰ ਪਹਿਲਾ
ਮਾਤਾ	ਮੁਕੋਕਿਲਨ ਅਡੀਗਲ
ਧਰਮ	ਹਿੰਦੂ

ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ ਚੋਲ ਪਹਿਲਾ (994–28 ਮਈ 1052) ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਰਾਜੇਂਦਰ ਪਹਿਲਾ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਚੋਲ ਸਮਰਾਟ ਸੀ। ਉਹ ਇਕਲੌਤਾ ਚੋਲ ਸਮਰਾਟ ਸੀ ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਛੋਟਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ, ਪੂਰਬੀ ਚਾਲੁਕੀਆ ਅਤੇ ਕਲਿੰਗ ਸਮੇਤ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੋਲ ਅਧਿਕਾਰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਬਗਾਵਤਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਹੀ ਸਬੰਧ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ।

ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ ਚੋਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਰਿਕਾਰਡ ਇਹ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜਾ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੁਨਰਮੰਦ ਕਮਾਂਡਰ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਮੂਹਰਲੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਤੋਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਜਿੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੈਮਕੋਂਡਾ ਸੋਲਨ (ਜੇਤੂ ਚੋਲ) ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਤ ਵੱਲ, ਉਸ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਚਾਲੁਕੀਆ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਲਿਆਣਪੁਰਮ ਨੂੰ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣਪੁਰਮਕੋਂਡਾ ਚੋਲ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਿਜੇ ਰਾਜੇਂਦਰ ਚੋਲਾਂ (ਜੇਤੂ ਰਾਜੇਂਦਰ ਚੋਲਾਂ) ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਇੱਕ ਵੀਰਭਿਸ਼ੇਕ (ਨਾਇਕਾਂ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ) ਕੀਤਾ।^[3]^[4]

ਰਾਜ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਦਾ ਪਦ

ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ ਚੋਲ ਨੂੰ 1018 ਵਿੱਚ ਸਹਿ-ਰੀਜੈਂਟ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ 24 ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ।^[5] ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਰਾਜੇਂਦਰ ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਤੋਂ, ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਸ਼ਾਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ।^[6]

1044 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ ਚੋਲ ਸਿੰਘਾਸਣ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਮਾਲਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਰਾਜੇਂਦਰ ਦੂਜਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਏਕੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਵਨਵਨ' (ਚੇਰਾ ਦੇਸ਼ ਲਈ); 'ਮੀਨਵਨ' (ਪੁਰਾਣੇ ਪਾਂਡਵ ਰਾਜ ਲਈ); 'ਵਲੱਬਣ' (ਚਾਲੁਕੀਆ ਖੇਤਰ ਲਈ, ਸ਼ਾਇਦ, ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ); 'ਤੇਨਵਨ' (ਦੱਖਣੀ ਪਾਂਡਿਆ ਰਾਜ ਲਈ); 'ਗੰਗਨ' (ਗੰਗਾਵਾਦੀ ਪ੍ਰਾਂਤ ਲਈ); 'ਲੰਕਾ ਦਾ ਰਾਜਾ' (ਸਿਲੋਨ ਲਈ); 'ਪਲਵਨ' (ਸਾਬਕਾ ਪੱਲਵ ਰਾਜ ਲਈ); ਅਤੇ 'ਕਨਯਕੁਬਜਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਅਕ' (ਸ਼ਾਇਦ ਸਿੰਘਾਲੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਵੀਰਾ ਸਲਾਮੇਘਾ ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੰਨੌਜ ਤੋਂ ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਆਇਆ ਸੀ)।^[7]

ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ

ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਬਗਾਵਤਾਂ

ਬੋਧੀ ਗ੍ਰੰਥ ਮਹਾਵੰਸ਼ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 1017 ਈ. ਵਿੱਚ ਰਾਜੇਂਦਰ ਦੁਆਰਾ ਸਿੰਹਲੀ ਰਾਜਾ ਮਹਿੰਦਾ ਪੰਜਵੇਂ ਦੀ ਹਾਰ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲ ਚੋਲ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਸਿੰਹਲੀ ਪਰਜਾ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਦਰੋਹ ਕਾਰਨ ਬਗਾਵਤ ਅਤੇ ਅਰਾਜਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਮਹਿੰਦਾ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚੋਲ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੈਦੀ ਵਜੋਂ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ 12 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਮਹਿੰਦਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਸਾਪਾ ਨੇ ਚੋਲ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਗਾਵਤਾਂ ਕਸਾਪਾ 'ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸਨ।^[5]

ਕਸਾਪਾ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਲਗਭਗ 95,000 ਮਜ਼ਬੂਤ ਚੋਲ ਫੌਜ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਰੋਹਾਨਾ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ 1029 ਈ. ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਕਰਮਬਾਹੂ ਦਾ ਤਾਜ ਪਹਿਨਾਇਆ।^[5] ਚੋਲਾਂ ਦਾ ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼੍ਰੀਲੰਕਾ ਦੇ ਪੂਰੇ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ 10 ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਪੂਰੇ ਟਾਪੂ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਿੰਹਲੀ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਂਡਵ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਂਝੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਸਿੰਹਲੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਆਹੁਤਾ ਸਬੰਧ ਸੀ।

ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਬਹੁਤ ਤਿੱਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਕਰਮਬਾਹੂ ਨੇ ਤਾਮਿਲ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਪੂਰਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਪਾਂਡਵ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵਿਕਰਮਾ ਪਾਂਡਵ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਕੰਨਿਆਕੁਬਜਾ ਦੇ ਇੱਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਜਗਤਪਾਲ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।^[8]

ਮਹਾਵੰਸ਼ ਦੇ ਸੰਸਕਰਨ ਨੂੰ ਸਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੋਧੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸਿਰਫ਼ ਬੋਧੀ ਪਰਜਾ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਹ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਕਿ ਇਹ ਗੈਰ-ਬੋਧੀ ਰਾਜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰੇਗਾ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਚੋਲ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਮਝੌਤਾ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ "ਚਾਲੁਕੀਆ", "ਪਾਂਡਵ" ਜਾਂ "ਸਿੰਹਾਲੀ ਰਾਜੇ" ਸਨ... ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਲੂਕ ਉਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਵੰਸ਼ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝਿਆ।

ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਚੋਲ ਪ੍ਰਾਂਤ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਭਾਗ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਡੂੰਘਾ ਦੱਖਣੀ ਅੱਧਾ ਚੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸਦੀਵੀ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਸਿੰਹਲੀ ਗੜ੍ਹ ਸੀ। ਵਿਕਰਮਬਾਹੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਕਿੱਟੀ 1058 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਵਿਜੇਬਾਹੂ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਸੀ। ਚੋਲਾਂ ਦੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੇ ਬੰਦੀ ਬਣਾਏ ਗਏ ਲੰਕਾ ਦੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਸਮੇਤ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।^[9]

ਲਗਾਤਾਰ ਚਾਲੁਕੀਆ ਯੁੱਧ

ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ ਦੇ ਚਾਲੂਕਿਆ ਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਪਹਿਲਾ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਕਰਮਾਦਿੱਤਿਆ ਛੇਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਜੇਆਦਿੱਤਿਆ ਨੂੰ ਪੁੰਡੂਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚੋਂ ਭੱਜਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਚਾਲੁਕੀਆ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁੰਗਭਦਰ ਦੇ ਪਾਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕੋਲੀਪੱਕਾਈ (ਕੁਲਪਕ) ਤੱਕ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ 26ਵੇਂ ਸਾਲ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।^[10]^[11] ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ, ਪੱਛਮੀ ਚਾਲੂਕਿਆ ਦੀ ਵਧਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵੇਂਗੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬੀ ਚਾਲੁਕੀਆ ਨਾਲ ਚੋਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸੀ, ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ 1046 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਤੇਲਗੂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।^[12] ਉਸ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਦੀ 'ਤੇ ਦੰਨਦਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਚਾਲੁਕੀਆ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ।^[13]^[14] ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੋਲ ਫੌਜ ਨੇ ਕੰਪਿਲੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਚਾਲੁਕੀਆ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਾਲੁਕੀਆ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਈ ਛਾਪੇ ਮਾਰੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਚਾਲੁਕੀਆ ਦੀਆਂ ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕੰਪਿਲੀ ਵਿਖੇ ਚਾਲੁਕੀਆ ਮਹਿਲ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ।^[15] ਜੇਤੂ ਚੋਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਦੀ ਪਾਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਯਾਦਗੀਰ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਇੱਕ ਜਿੱਤ ਦਾ ਥੰਮ੍ਹ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ।^[12]^[13] ਹੋਰ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਚਾਲੁਕੀਆ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਲਿਆਣੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਿਦਰ ਵਿੱਚ ਕਲਿਆਣ ਜਾਂ ਬਸਵਕਲਿਆਣ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਬਰਖਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।^[12]^[16]^[17]^[18] ਚੋਲਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਕੋਲਹਾਪੁਰ ਜਾਂ ਕੋਲਾਪੁਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਿੱਤ ਦਾ ਥੰਮ੍ਹ ਵੀ ਰੱਖਿਆ। ਜੇਤੂ ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਚਾਲੁਕੀਆ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ 'ਕਲਿਆਣਪੁਰਾ' ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਵਿਜੇਰਾਜੇਂਦਰ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ।^[13]^[19]^[20] ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਪਹਿਲੇ ਨੂੰ ਨੋਲੰਬਵਾਦੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਡਾ, ਕਾਦੰਬਲੀਗੇ ਅਤੇ ਕੋਗਾਲੀ 1000 ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

1050 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਚਾਲੁਕੀਆ ਰਾਜਾ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੋਲ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣੀ (ਆਧੁਨਿਕ ਬਸਵਕਲਿਆਣ) ਵਿੱਚ ਚੋਲ ਵਾਇਸਰਾਏ ਤੋਂ ਚਾਲੁਕੀਆ ਸਿੰਘਾਸਣ ਹੜੱਪ ਲਿਆ।^[13] ਉਸ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਚਾਲੁਕੀਆ ਉੱਤੇ ਪੱਛਮੀ ਚਾਲੁਕੀਆ ਦੀ ਸਰਦਾਰੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਵੈਂਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਹਿੰਮ ਵੀ ਭੇਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਵੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਪਹਿਲੇ ਨੇ ਕਾਂਚੀ ਅਤੇ ਕਲਿੰਗ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਨੀਲਕਾਂਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਮਜੂਮਦਾਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਦਾਅਵੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਸਾਮੰਤ ਉੱਚਾਂਗੀ ਪਾਂਡਵ ਅਤੇ ਨੋਲੰਬਾ ਪੱਲਵ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਜੈਸਿਮਹਾ-II ਅਤੇ ਸਤਿਆਸ਼੍ਰਯ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਨੋਲੰਬਾ ਪੱਲਵਾਂ ਨੇ ਬਿਰੂਦਾਂ ਨੂੰ 'ਕਾਂਚੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ' ਕਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚਾਲੂਕਿਆ ਦੀਆਂ ਜਗੀਰਦਾਰੀਆਂ ਕਾਂਚੀ ਤੋਂ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਜਾਂ ਕਾਂਚੀਪੁਰਮ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਦੋਵੇਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਗਲਤ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਚੋਲ ਵਿਮਲਦਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜਾਰਾਜ ਨਰਿੰਦਰ ਵਰਗੇ ਵੈਂਗੀ ਰਾਜਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕਲਿੰਗ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜੋ ਚੋਲ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ-ਪਹਿਲਾ ਨੇ ਰਾਜਾਰਾਜ ਨਰਿੰਦਰ ਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਵੈਂਗੀ ਨੂੰ ਅਸਥਿਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਲਿੰਗ ਨਾਲ ਚੋਲ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ ਪਹਿਲਾ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ-ਪਹਿਲਾ ਵਿਰੁੱਧ ਯੁੱਧ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਵੇਂਗੀ ਜਾਂ ਕਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਚਾਲੁਕੀਆ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਲੋਂ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ 1052 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਰਾਜੇਂਦਰ ਚੋਲ ਦੂਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਤਰਜੀਹ ਵਿੱਚ ਸਹਿ-ਰਾਜਪਾਲ ਵਜੋਂ ਮਸਹ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਨੇ 12ਵੇਂ ਵਿੱਚ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਰਾਜਕੇਸਰੀ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਕੰਮ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ 1054 ਵਿੱਚ ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ ਨੇ ਚਾਲੁਕੀਆਂ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ।

ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ ਨੇ ਰੱਤਮੰਡਲਮ (ਦੱਖਣੀ ਕਰਨਾਟਕ) ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਚਾਲੁਕੀਆਂ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਚਾਂਗੀ, ਨੂਲਮਬਾਵਾਦੀ, ਕਾਦੰਬਲੀਗੇ, ਕੋਗਾਲੀ ਵਰਗੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਸੋਮੇਸ਼ਵਰ-ਪਹਿਲੇ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸਨੇ ਵੈਂਗੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਠਪੁਤਲੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤ੍ਰੈਲੋਕਿਆਮੱਲਾ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਵਾਪਸ ਭੱਜਣਾ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੋਲ ਲੁਟੇਰੇ ਚੋਲ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮਾਰਚ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਵਿਕਲਪ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਫੌਜਾਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕੋੱਪਮ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਮਿਲੀਆਂ [**]।

ਮੌਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ

ਚੋਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਤੇ ਕੋਪਮ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਉੱਤਰੀ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਜਾਧੀਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਬੈਠ ਕੇ ਮਰ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਨਾਈ-ਮੇਲ-ਥੁਨਜਿਨਾ ਦੇਵਰ (ਹਾਥੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਬੈਠ ਕੇ ਮਰਿਆ ਰਾਜਾ) ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਦੁਆਰਾ ਵਾਰਸ-ਪ੍ਰਤੱਖ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜਿਸ ਦਿਨ ਉਹ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਮਰਿਆ, ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ ਨੇ ਇੱਕ ਯੋਧਾ ਰਾਜਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਤੀਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਈ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਤੀ। ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਸਿਪਾਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨ ਫੌਜੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰਸ-ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ।

ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ

ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਾਚੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਹੁਦਿਆਂ 'ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਜੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਅਸੀਂ ਰਾਣੀ ਦੇ ਅਸਲ ਨਾਮ ਦੀ ਬਜਾਏ (ਤ੍ਰੈਲੋਕਯਮ ਉਦੈਯਾਰ) ਉਪਾਧੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਵਿਜੇ ਰਾਜੇਂਦਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸ ਨੇ ਵੀਰਰਾਜੇਂਦਰ ਵਰਮਨ, ਅਹਾਵਮੱਲੀ ਕੁਲੰਤਕ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣਪੁਰੰਗੋਂਡ ਚੋਲਾ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਲਈ ਸੀ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਚੋਲ ਸਿੰਘਾਸਣ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।^[21]

ਧਰਮ

ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਵੀ ਸ਼ੈਵਸਿਮ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਨ। ਸ਼ੈਵ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਨਯਨਾਰਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਤਿਰੂਵੋਰਿਯੂਰ ਦੇ ਅਧਿਪੁਰੀਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਅਠਾਈਵੇਂ ਸਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਾਰ ਦੇ ਤਿਰੂਤੋਂਦਾਤੋਗਾਈ ਅਤੇ ਤੇਹਠ ਨਯਨਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ।^[22]

ਹਵਾਲੇ

1 2 Sen, Sailendra (2013). A Textbook of Medieval Indian History. Primus Books. pp. 46–49. ISBN 978-9-38060-734-4.
↑ "Full text of "Historical Inscriptions Of Southern India"". Internet Archive. Kitabistam,Allahabad. 23 October 2016. Retrieved 27 February 2025.
↑ Irāmaccantiran̲ Nākacāmi. Gangaikondacholapuram. State Department of Archaeology, Government of Tamil Nadu, 1970 - Gangaikondacholapuram (India) - 61 pages. p. 8.
↑ Sastri, K. A. Nilakanta (1958). History of South India (in English).{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
1 2 3 See Sastri, KAN, A History of South India, p165
↑ Cholas I.
↑ Historical Inscriptions Of Southern INida. BRAOU, Digital Library Of India. Kitabistam,Allahabad.{{cite book}}: CS1 maint: others (link)
↑ See Sastri, KAN, A History of South India, p167
↑ See Mendis, GC, p53
↑ Cholas I.
↑ Historical Inscriptions Of Southern INida. BRAOU, Digital Library Of India. Kitabistam,Allahabad.{{cite book}}: CS1 maint: others (link)
1 2 3 Indian History by Reddy p.56
1 2 3 4 See Sastri, KAN, A History of South India, p168
↑ B.R Gopal (1981). The Chalukyas Of Kalyana And The Kalachuris (in English). Servants of Knowledge. Karnataka University Dharwad.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
↑ B.R Gopal (1981). The Chalukyas Of Kalyana And The Kalachuris (in English). Servants of Knowledge. Karnataka University Dharwad.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
↑ Sastri, K. A. Nilakanta (1958). History of South India (in English).{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
↑ Anirudh Kanisetti (2025). Lords Of Earth And Sea A History Of The Chola Empire (2025).
↑ Yazdani G. (1960). The Early History Of The Deccan Pat I-vi (1960).
↑ Inscriptions in the Airavatesvara Temple at Darasuram records that a Dwarapala sculpture from Kalyanapura was brought to the temple by Rajadhiraja after his capture of the capital of the Chalukyas. See P.V. Jagadisa Ayyar, p 353
↑ See Richard Davis, p 51
↑ Cholas I.
↑ P. V. Jagadisa Ayyar. South Indian Shrines: Illustrated. Asian Educational Services, 1982 - Hindu shrines - 638 pages. p. 52.

[sen2-1] 1 2 Sen, Sailendra (2013). A Textbook of Medieval Indian History. Primus Books. pp. 46–49. ISBN 978-9-38060-734-4.

[p264-2] "Full text of "Historical Inscriptions Of Southern India"". Internet Archive. Kitabistam,Allahabad. 23 October 2016. Retrieved 27 February 2025.

[3] Irāmaccantiran̲ Nākacāmi. Gangaikondacholapuram. State Department of Archaeology, Government of Tamil Nadu, 1970 - Gangaikondacholapuram (India) - 61 pages. p. 8.

[4] Sastri, K. A. Nilakanta (1958). History of South India (in English).{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (link)

[sastri165-5] 1 2 3 See Sastri, KAN, A History of South India, p165

[6] Cholas I.

[7] Historical Inscriptions Of Southern INida. BRAOU, Digital Library Of India. Kitabistam,Allahabad.{{cite book}}: CS1 maint: others (link)

[sastri167-8] See Sastri, KAN, A History of South India, p167

[9] See Mendis, GC, p53

[10] Cholas I.

[11] Historical Inscriptions Of Southern INida. BRAOU, Digital Library Of India. Kitabistam,Allahabad.{{cite book}}: CS1 maint: others (link)

[Indian_History_by_Reddy_p.56-12] 1 2 3 Indian History by Reddy p.56

[sastri168-13] 1 2 3 4 See Sastri, KAN, A History of South India, p168

[14] B.R Gopal (1981). The Chalukyas Of Kalyana And The Kalachuris (in English). Servants of Knowledge. Karnataka University Dharwad.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (link)

[15] B.R Gopal (1981). The Chalukyas Of Kalyana And The Kalachuris (in English). Servants of Knowledge. Karnataka University Dharwad.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (link)

[16] Sastri, K. A. Nilakanta (1958). History of South India (in English).{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (link)

[17] Anirudh Kanisetti (2025). Lords Of Earth And Sea A History Of The Chola Empire (2025).

[18] Yazdani G. (1960). The Early History Of The Deccan Pat I-vi (1960).

[19] Inscriptions in the Airavatesvara Temple at Darasuram records that a Dwarapala sculpture from Kalyanapura was brought to the temple by Rajadhiraja after his capture of the capital of the Chalukyas. See P.V. Jagadisa Ayyar, p 353

[20] See Richard Davis, p 51

[21] Cholas I.

[22] P. V. Jagadisa Ayyar. South Indian Shrines: Illustrated. Asian Educational Services, 1982 - Hindu shrines - 638 pages. p. 52.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]