ਹੇਮੰਤ ਕੁਮਾਰ
ਹੇਮੰਤ ਕੁਮਾਰ ਜਾਂ ਹੇਮੰਤ ਮੁਖਰਜੀ হেমন্ত কুমার মুখোপাধ্যায় | |
|---|---|
 | |
| ਜਾਣਕਾਰੀ | |
| ਜਨਮ ਦਾ ਨਾਮ | ਹੇਮੰਤ ਕੁਮਾਰ ਮੁਖੋਪਾਧਿਆ |
| ਜਨਮ | 16 ਜੂਨ 1920 ਵਾਰਾਣਸੀ, ਉਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ |
| ਮੌਤ | 26 ਸਤੰਬਰ 1989 (ਉਮਰ 69) ਕੋਲਕਾਤਾ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ, ਭਾਰਤ |
| ਵੰਨਗੀ(ਆਂ) | ਸਾਜ, ਪੋਪ |
| ਕਿੱਤਾ | ਗਾਇਕ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਮਾਤਾ |
| ਸਾਜ਼ | ਗਾਇਕ |
| ਸਾਲ ਸਰਗਰਮ | 1935–1989 |
ਹੇਮੰਤ ਕੁਮਾਰ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕ ਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 16 ਜੂਨ 1920 ਨੂੰ ਵਾਰਾਣਸੀ 'ਚ ਹੋਇਆ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲਕਾਤਾ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੰਟਰ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਪਾਸ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਦਵਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ 'ਚ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ 'ਚ ਦਾਖਲਾ ਲੈ ਲਿਆ ਪਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਸੰਗੀਤ ਵੱਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸ਼ੈਲੇਸ਼ ਦੱਤ ਗੁਪਤਾ ਤੋਂ ਲਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸਤਾਦ ਫੈਯਾਜ਼ ਖਾਨ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਲਈ। ਸਾਲ 1930 ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਸੰਗੀਤ ਵੱਲ ਲਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1930 'ਚ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਲਈ ਹੇਮੰਤ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਬੰਗਾਲੀ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ।[1] ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲੋਂ ਇਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ 'ਯਾਦ ਕੀਆ ਦਿਲ ਨੇ ਕਹਾਂ ਹੋ ਤੁਮ'।
ਫ਼ਿਲਮੀ ਸਫਰ
[ਸੋਧੋ]ਸੰਨ 1937 'ਚ ਸ਼ੈਲੇਸ਼ ਦੱਤ ਗੁਪਤਾ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ 'ਚ ਇੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੰਗੀਤ ਕੰਪਨੀ ਕੋਲੰਬੀਆ ਲਈ ਹੇਮੰਤ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਗ਼ੈਰ-ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤ ਗਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨਿਕ ਕੰਪਨੀ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਲਈ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ। ਸਾਲ 1940 'ਚ ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨਿਕ ਕੰਪਨੀ ਲਈ ਹੀ ਕਮਲ ਦਾਸ ਗੁਪਤਾ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ 'ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੰਦੀ ਗੀਤ 'ਕਿਤਨਾ ਦੁਖ ਭੁਲਾਇਆ ਤੁਮਨੇ' ਗਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਇੱਕ ਗ਼ੈਰ-ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤ ਸੀ। ਸਾਲ 1941 'ਚ ਬੰਗਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਲਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ। ਸਾਲ 1951 'ਚ ਫ਼ਿਲਮਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਆਨੰਦਮੱਠ' ਲਈ ਹੇਮੰਤ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਦਿੱਤਾ। 1954 'ਚ ਫ਼ਿਲਮ 'ਨਾਗਿਨ' ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਲਈ ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੇ ਫ਼ਿਲਮਫੇਅਰ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਸਾਲ 1959 'ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਹੇਮੰਤ ਬੇਲਾ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਸ ਨਾਂ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮ੍ਰਿਣਾਲ ਸੇਨ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ 'ਚ ਇੱਕ ਬੰਗਾਲੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਨੀਲ ਆਕਾਸ਼ੇਰ ਨੀਚੇ' ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਲਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਉਭਰਨਾ
[ਸੋਧੋ]
1940 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ [ਪੱਕਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਦੋਂ], ਹੇਮੰਤ ਮੁਖਰਜੀ ਇੰਡੀਅਨ ਪੀਪਲਜ਼ ਥੀਏਟਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਇਪਟਾ) ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਲਈ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸਨੇ ਸਾਥੀ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਲੀਲ ਚੌਧਰੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਥ ਬਣਾਇਆ 1943 ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਬੰਗਾਲ ਅਕਾਲ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਅਯੋਗਤਾ ਨੇ ਇਪਟਾ ਦੇ ਗਠਨ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਸਲਿਲ ਚੌਧਰੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਅਤੇ ਲਿਖੀ ਗਈ "ਗੰਨੇਰ ਬਧੂ" ("ਦਿ ਰੂਰਲ ਬ੍ਰਾਈਡ") ਦੀ ਉਸਦੀ 1947 ਦੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ, ਉਸਦੇ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੋੜ ਸੀ। ਇਹ ਅਸਾਧਾਰਨ ਛੇ-ਮਿੰਟ ਦੀ ਰਚਨਾ, 78 ਆਰ ਪੀਐਮ ਡਿਸਕ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ 'ਤੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਰਵਾਇਤੀ ਬੰਗਾਲੀ ਗੀਤ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਥੀਮਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਗਈ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇਸਨੇ ਅਕਾਲ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਨਾਲ ਤਬਾਹ ਹੋਏ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦੁਖਦਾਈ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ। ਗੀਤ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸਫਲਤਾ ਨੇ ਹੇਮੰਤ ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੋਹਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਉਸਨੂੰ ਉਸਦੇ ਮਰਦ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਿਆ। ਸਲਿਲ ਚੌਧਰੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸਫਲ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਹਿਯੋਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਰੀ ਰਹੀ।[1]
ਇਸ ਮਿਆਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਹੇਮੰਤਾ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲੀ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੌਕੇ ਮਿਲੇ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹੇਮਨ ਗੁਪਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ। ਜਦੋਂ ਗੁਪਤਾ ਮੁੰਬਈ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੇਮੰਤ ਨੂੰ ਫਿਲਮਿਸਤਾਨ ਬੈਨਰ ਹੇਠ ਆਪਣੇ ਹਿੰਦੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਆਨੰਦਮਠ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਹੇਮੰਤ ਸੰਨ 1951 ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਫਿਲਮਿਸਤਾਨ ਸਟੂਡੀਓਜ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੁੰਬਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦਾ ਨਾਮ ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੀ ਗੀਤਾਂਜਲੀ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ। ਆਨੰਦ ਮੱਠ (1952) ਨੇ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਦੀ 'ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ' ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਦਰਮਿਆਨੀ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੇਮੰਤ ਨੇ ਇੱਕ ਉਤੇਜਕ ਮਾਰਸ਼ਲ ਧੁਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਆਨੰਦਮਠ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੇਮੰਤ ਨੇ ਸ਼ਰਤ ਸਮੇਤ ਕਈ ਫਿਲਮਿਸਤਾਨ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਮਾਮੂਲੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਲੇਅਬੈਕ ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ।[2] ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਲਈ ਐਸ. ਡੀ. ਬਰਮਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨੇ ਕਈ ਹਿੱਟ ਫਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦੇਵ ਆਨੰਦ ('ਜਾਲ' ਤੋਂ 'ਯੇ ਰਾਤ ਯੇ ਚਾਂਦਨੀ ਫਿਰ ਕਹਾਂ', 'ਚੁਪ ਹੈ ਧਰਤੀ' ਅਤੇ 'ਤੇਰੀ ਦੁਨੀਆ ਮੇਂ ਜੀਨੇ ਸੇ' ਹਾਊਸ ਨੰਬਰ 44, 'ਹੈ ਅਪਨਾ ਦਿਲ ਤੋ ਆਵਾਰਾ' 'ਸੋਲਵਾ ਸਾਲ' ਅਤੇ 'ਬਾਤ ਏਕ ਰਾਤ ਕੀ' ਤੋਂ 'ਨਾ ਤੁਮ ਹਮੇਂ ਜਾਨੋ'। ਪ੍ਰਦੀਪ ਕੁਮਾਰ (ਨਾਗਿਨ, ਡਿਟੈਕਟਿਵ) ਸੁਨੀਲ ਦੱਤ ('ਏਕ ਹੀ ਰਾਸਤਾ "ਤੋਂ' ਸਾਵਲੇ ਸਲੋਨੇ ਆਏ ਦਿਨ", 'ਓ ਨੀਂਦ ਨਾ ਮੁਝਕੋ " (ਪੋਸਟ ਬਾਕਸ 999), ਗੁਮਸੁਮ ਸਾ ਜਹਾਂ (ਦੁਨੀਆ ਝੁਕਤੀ ਹੈ") ਅਤੇ ਬਿਸਵਜੀਤ ('ਬੀਜ ਸਾਲ ਬਾਦ "ਤੋਂ' ਬੇਕਰਾਰ ਕਰਕੇ ਹਮੇਂ", 'ਬਿਨ ਬਾਦਲ ਬਰਸਾਤ "ਤੋਂ' ਏਕ ਬਾਰ ਜ਼ਰਾ ਫਿਰ", 'ਕੋਹਰਾ "ਤੋਂ' ਯੇ ਨਯਨ ਡਰੇ ਡੇਰੇ " ਅਤੇ 'ਅਨੁਪਮਾ "ਵਿੱਚ ਧਰਮਿੰਦਰ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
ਸਨਮਾਨ
[ਸੋਧੋ]- 1956: ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕ: ਨਾਗਿਨ
- 1971: ਫਿਲਮਫੇਅਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕ: ਨਿਮਾਤਰਨ
- 1986: ਕੌਮੀ ਸਨਮਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕ: ਲਾਲਨ ਫਕੀਰ
- 1975: BFJA ਵਧੀਆ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕ: ਫੁਲੇਸ਼ਵਰੀ ਜੇਤੂ
- 1976: BFJA ਵਧੀਆ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕ: ਪ੍ਰੀਆ ਬੰਧੋਬੀ: ਜੇਤੂ
- 1985: ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਡੀ ਲਿਟ ਦੀ ਉਪਾਧੀ
- 1986: ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕੈਡੀ ਸਨਮਨਾ
- 1989: ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਢਾਕਾ ਸ਼ਹਿਰ 'ਚ ਮਾਈਕਲ ਮਧੂਸੂਦਨ ਅਵਾਰਡ
- ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਗੋਲਡ ਮੈਡਲ, ਫ਼ਿਲਮ 'ਨੀਲ ਆਕਾਸ਼ੇਰ ਨੀਚੇ'
ਦਿਹਾਂਤ
[ਸੋਧੋ]ਲੱਗਭਗ 5 ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਧੁਨਾਂ ਨਾਲ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਦਹੋਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੇਮੰਤ ਕੁਮਾਰ 26 ਸਤੰਬਰ 1989 ਨੂੰ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਆਖ ਗਏ।
ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]- ↑ Debashis Dasgupta, Desh, Bengali weekly magazine from Anandabazar Patrika Ltd., Calcutta, 11 Nov. 1989. P. 36
- ↑ "69th & 70th Annual Hero Honda BFJA Awards 2007". www.bfjaawards.com. Archived from the original on 8 January 2010. Retrieved 22 February 2022.