ਕੁਤਬ ਮੀਨਾਰ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
ਇਸ ’ਤੇ ਜਾਓ: ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ, ਖੋਜ
ਕੁਤਬ ਮੀਨਾਰ
Delhi Qutub 01.JPG
ਕੁਤਬ ਮੀਨਾਰ
ਸਥਿੱਤੀ ਦਿੱਲੀ ਭਾਰਤ
 ਭਾਰਤ
Coordinates 28°31′28″N 77°11′08″E / 28.524382°N 77.185430°E / 28.524382; 77.185430ਦਿਸ਼ਾ-ਰੇਖਾਵਾਂ: 28°31′28″N 77°11′08″E / 28.524382°N 77.185430°E / 28.524382; 77.185430
Height ੭੨.੫ metres ( ft)
Built 1192 ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ, ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼, ਅਤੇ ਫੀਰੋਜਸ਼ਾਹ ਤੁਗਲਕ
ਨਿਰਮਾਣ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ 26 ਮਾਰਚ, 1676[੧][੨]
Invalid designation
Type ਉਰਦੂ
Designated 1981 (ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ)
Reference No. 164
ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤ ਟਿਕਾਣਾ
Designated 1192
ਕੁਤਬ ਮੀਨਾਰ is located in ਭਾਰਤ
Location of ਕੁਤਬ ਮੀਨਾਰ in India

ਕੁਤਬ ਮੀਨਾਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮਹਿਰੌਲੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਇੱਟ ਨਾਲ ਬਣੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੀਨਾਰ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਉਚਾਈ 72.5 ਮੀਟਰ (237.86 ਫੀਟ) ਅਤੇ ਵਿਆਸ 14.3 ਮੀਟਰ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਤੇ ਜਾਕੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ 2.75 ਮੀਟਰ (9.02 ਫੀਟ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਤਬ ਮੀਨਾਰ ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਸੱਤ ਮੰਜਿਲ ਦਾ ਸੀ ਲੇਕਿਨ ਹੁਣ ਇਹ ਪੰਜ ਮੰਜਿਲ ਦਾ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ 379 ਪੋੜੀਆਂ ਹਨ। ਮੀਨਾਰ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਬਣੇ ਆਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾ ਦੇ ਕਈ ਉੱਤਮ ਨਮੂਨੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਨੇਕ ਇਸਦੇ ਉਸਾਰੀ ਕਾਲ ਸੰਨ 1193 ਜਾਂ ਪੂਰਵ ਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਰਿਸਰ ਯੁਨੇਸਕੋ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਾਰ ਅਮਾਨਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਜੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਤਹਾਸ[ਸੋਧੋ]

ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤਤਵ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸਦੀ ਉਸਾਰੀ ਪੂਰਵ ਇੱਥੇ ਸੁੰਦਰ ੨੦ ਜੈਨ ਮੰਦਰ ਬਣੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਵਸਤ ਕਰਕੇ ਉਸੀ ਸਾਮਗਰੀ ਨਾਲ ਵਰਤਮਾਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਣੀ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਜਾਮ ਦੀ ਮੀਨਾਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਾਸਕ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ, ਨੇ ਕੁਤਬ ਮੀਨਾਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਸੰਨ ੧੧੯੩ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਈ, ਪਰ ਕੇਵਲ ਇਸਦਾ ਆਧਾਰ ਹੀ ਬਣਵਾ ਪਾਇਆ। ਉਸਦੇ ਵਾਰਿਸ ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੰਜਿਲਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ, ਅਤੇ ਸੰਨ ੧੩੬੮ ਵਿੱਚ ਫੀਰੋਜਸ਼ਾਹ ਤੁਗਲਕ ਨੇ ਪੰਜਵੀਂ ਅਤੇ ਅਖੀਰਲੀ ਮੰਜਿਲ ਬਣਵਾਈ। ਐਬਕ ਤੋਂ ਤੁਗਲਕ ਤੱਕ ਰਾਜਗੀਰੀ ਅਤੇ ਵਾਸਤੁ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਵ, ਇੱਥੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੀਨਾਰ ਨੂੰ ਲਾਲ ਰੇਤਲੇ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਕੁਰਾਨ ਦੀਆਂ ਆਇਤਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਫੁਲ ਬੇਲਾਂ ਦੀ ਬਰੀਕ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕੁਤਬ ਮੀਨਾਰ ਪੁਰਾਤਨ ਦਿੱਲੀ ਸ਼ਹਿਰ, ਢਿੱਲਿਕਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਿਲੇ ਲਾਲਕੋਟ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਢਿੱਲਿਕਾ ਅਖੀਰ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਮਰ ਅਤੇ ਚੁਹਾਨ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ।[੩] ਇਸ ਮੀਨਾਰ ਦੇ ਉਸਾਰੀ ਉਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੁਵੱਤ-ਉਲ-ਇਸਲਾਮ ਮਸਜਦ ਵਲੋਂ ਅਣਜਾਣ ਦੇਣ, ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਜਾਂ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਦਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਫਤਹਿ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣੀ। ਇਸਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਵਾਦ ਹਨ। ਕੁੱਝ ਪੁਰਾਤਤਵ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਰਕੀ ਸੁਲਤਾਨ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਪਇਆ, ਉਥੇ ਹੀ ਕੁੱਝ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਬਗਦਾਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਬਖਤਿਆਰ ਕਾਕੀ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਕਰਨ ਆਏ ਸਨ। ਇਲਤੁਤਮਿਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਕੁਤਬ ਮੀਨਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸਦੀ ਮਰੰਮਤ ਤਾਂ ਫਿਰੋਜ ਸ਼ਾਹ ਤੁਗਲਕ ਨੇ (੧੩੫੧–੮੮) ਅਤੇ ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਧੀ ਨੇ (੧੪੮੯–੧੫੧੭) ਕਰਵਾਈ। ਮੇਜਰ ਆਰ.ਸਮਿਥ ਨੇ ਇਸਦਾ ਸੁਧਾਰ ੧੮੨੯ ਵਿੱਚ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ।

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. Qutub Minar Govt. of India website.
  2. Epigraphia Indo Moslemica, 1911–12, p. 13.
  3. Patel, A (2004). "Toward Alternative Receptions of Ghurid Architecture in North India (Late Twelfth-Early Thirtheenth Century CE)". Archives of Asian Art 54: 59.