ਸਹਾਰਾ ਮਾਰੂਥਲ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇਕ ਅਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
ਇਸ ’ਤੇ ਜਾਓ: ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ, ਖੋਜ
ਸਹਾਰਾ (الصحراء الكبرى)
ਮਹਾਨ ਮਾਰੂਥਲ
ਮਾਰੂਥਲ
ਨਾਸਾ ਵਰਲਡ ਵਿੰਡ ਵੱਲੋਂ ਸਹਾਰਾ ਦੀ ਉਪਗ੍ਰਿਹੀ ਤਸਵੀਰ। ਇਸਦੇ ਹੇਠਾਂ ਕਾਂਗੋ ਜੰਗਲ ਸਥਿੱਤ ਹੈ (ਦੱਖਣ ਵੱਲ)।
ਦੇਸ਼ ਅਲਜੀਰੀਆ, ਚਾਡ, ਮਿਸਰ, ਇਰੀਤਰੀਆ, ਲੀਬੀਆ, ਮਾਲੀ, ਮਾਰੀਟੇਨੀਆ, ਮੋਰਾਕੋ, ਨਾਈਜਰ, ਸੁਡਾਨ, ਤੁਨੀਸੀਆ, ਪੱਛਮੀ ਸਹਾਰਾ, ਜਿਬੂਤੀ
ਉਚਤਮ ਬਿੰਦੂ ਐਮੀ ਕੂਸੀ ੧੧,੨੦੪ ft ( m)
 - ਦਿਸ਼ਾ-ਰੇਖਾਵਾਂ 19°47′36″N 18°33′6″E / 19.79333°N 18.55167°E / 19.79333; 18.55167
ਨਿਮਨਤਮ ਬਿੰਦੂ ਕਤਰਾ ਦਾਬ − ft ( m)
 - ਦਿਸ਼ਾ-ਰੇਖਾਵਾਂ 30°0′0″N 27°5′0″E / 30°N 27.08333°E / 30; 27.08333
ਲੰਬਾਈ ੪,੮੦੦ ਕਿਮੀ (੨,੯੮੩ ਮੀਲ), E/W
ਚੌੜਾਈ ੧,੮੦੦ ਕਿਮੀ (੧,੧੧੮ ਮੀਲ), N/S
ਖੇਤਰਫਲ ੯੪,੦੦,੦੦੦ ਕਿਮੀ (੩੬,੨੯,੩੬੦ ਵਰਗ ਮੀਲ)
ਜੀਵ-ਖੇਤਰ ਮਾਰੂਥਲ
ਸਹਾਰਾ ਮਾਰੂਥਲ ਅਤੇ ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ਉਤਲੀ ਇਹ ਵੀਡੀਓ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਲਾੜ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉਤਲੇ ਮੁਹਿੰਮ ੨੯ ਦੇ ਅਮਲੇ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ।
ਪੱਛਮੀ ਲੀਬੀਆ ਵਿੱਚ ਤਦਰਾਰਤ ਮਾਰੂਥਲ, ਸਹਾਰਾ ਦਾ ਹਿੱ।

ਸਹਾਰਾ ( ਅਰਬੀ : الصحراء الكبرى) ਸੰਸਾਰ ਦਾ , ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗਰਮ ਮਾਰੂ‍ਥਲ ਹੈ । ਸਹਾਰਾ ਨਾਮ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਲਈ ਅਰਬੀ ਸ਼ਬਦ ਸਹਿਰਾ ( صحراء ) ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਮਾਰੂਥਲ [੧][੨] ਇਹ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਮਹਾਸਾਗਰ ਤੋਂ ਲਾਲ ਸਾਗਰ ਤੱਕ ੫ , ੬੦੦ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਤੱਕ ਸੂਡਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਏਟਲਸ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦੱਖਣ ੧ , ੩੦੦ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਇਸ ਵਿੱਚ ਭੂਮਧ ਸਾਗਰ ਦੇ ਕੁੱਝ ਤੱਟੀ ਇਲਾਕੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ । ਖੇਤਰਫਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਯੂਰਪ ਦੇ ਲੱਗਭੱਗ ਬਰਾਬਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਖੇਤਰਫਲ ਦੇ ਦੂਣੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੈ । ਮਾਲੀ , ਮੋਰੱਕੋ , ਮੁਰਿਤਾਨੀਆ , ਅਲਜੀਰੀਆ , ਟਿਊਨੀਸ਼ੀਆ , ਲਿਬੀਆ , ਨਾਇਜਰ , ਚਾਡ , ਸੂਡਾਨ ਅਤੇ ਮਿਸਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮਾਰੂਥਲ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ । ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਇਸਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਸਾਹਲ ਪੱਟੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਅਰਧ - ਖੁਸ਼ਕ ਊਸ਼ਣਕਟੀਬੰਧੀ ਸਵਾਨਾ ਖੇਤਰ ਹੈ । ਇਹ ਸਹਾਰਾ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਅਫਰੀਕਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦਾ ਹੈ ।

ਸਹਾਰਾ ਇੱਕ ਨਿਮਨ ਮਾਰੂਥਲੀ ਪਠਾਰ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਔਸਤ ਉਚਾਈ ੩੦੦ ਮੀਟਰ ਹੈ । ਇਸ ਊਸ਼ਣਕਟੀਬੰਧੀ ਮਰੂਭੂਮੀ ਦਾ ਟੁੱਟਵਾਂ ਇਤਹਾਸ ਲੱਗਭੱਗ ੩੦ ਲੱਖ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ । ਇੱਥੇ ਕੁੱਝ ਨਿਮਨ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਪਹਾੜ ਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲਜੀਰੀਆ ਦਾ ਹੋਗਰ ਅਤੇ ਲੀਬਿਆ ਦਾ ਟਿਬੇਸਟੀ ਪਹਾੜ ਮੁੱਖ ਹਨ । ਟਿਬੇਸਟੀ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਈਮੀ ਕੂਸੀ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਸਹਾਰਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਉਚਾਈ ੩ , ੪੧੫ ਮੀਟਰ ਹੈ । ਸਹਾਰਾ ਮਾਰੂਥਲ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਮਰਿਸਿਨਿਆ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ - ਵੱਡੇ ਰੇਤੇ ਦੇ ਟਿੱਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ । ਕੁੱਝ ਰੇਤ ਦੇ ਟਿੱਬਿਆਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ੧੮੦ ਮੀਟਰ ( ੬੦੦ ਫੀਟ ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ - ਕਿਤੇ ਖੂਹਾਂ , ਨਦੀਆਂ , ਜਾਂ ਝਰਨਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਰੇ - ਭਰੇ ਨਖਲਿਸਤਾਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ । ਕੁਫਾਰਾ , ਟੂਯਾਟ , ਵੇਡੇਲੇ , ਟਿਨੇਕਕੂਕ , ਏਲਜੂਫ ਸਹਾਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਰੂ – ਬਾਗ ਹਨ । ਕਿਤੇ - ਕਿਤੇ ਨਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ਕ ਘਾਟੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਡੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ । ਇੱਥੇ ਖਾਰੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ।

ਸਹਾਰਾ ਮਾਰੂਥਲ ਦੀ ਜਲਵਾਯੂ ਖੁਸ਼ਕ ਅਤੇ ਅਜੀਬੋਗ਼ਰੀਬ ਹੈ । ਇੱਥੇ ਦੈਨਿਕ ਤਾਪਾਂਤਰ ਅਤੇ ਵਾਰਸ਼ਿਕ ਤਾਪਾਂਤਰ ਦੋਨੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਇੱਥੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਸਰਦੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ । ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਾਪਕਰਮ ੫੮ ਸੈਂਟੀਗਰੇਡ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਤਾਪਕਰਮ ਹਿਮਾਂਕ ਤੋਂ ਵੀ ਹੇਠਾਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਹਾਲ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਫਰੀਕਾ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਖੇਤਰ ਲਗਾਤਾਰ ਹਰਿਆਲੀ ਘਟਦੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲੱਗਭੱਗ ਢਾਈ ਹਜਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ । ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ ੬੦੦੦ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰਿਆਲੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ । ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਵੀ ਸਨ । ਇਸ ਭੌਤਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਵੇਰਵਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵੀ ਹੁਣ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ । ਇਹ ਅਧਿਅਨ ਚਾਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਯੋਆ ਝੀਲ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ । ਇੱਥੇ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਟੀਫਨ ਕਰੋਪਲਿਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹਾਰਾ ਨੂੰ ਮਾਰੂਥਲ ਬਨਣ ਵਿੱਚ ਤਕੜਾ ਖਾਸਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗਿਆ , ਉਥੇ ਹੀ ਪੁਰਾਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲੱਗਭੱਗ ਸਾਢੇ ਪੰਜ ਹਜਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹਰਿਆਲੀ ਵਿੱਚ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਕਮੀ ਆਈ ਅਤੇ ਇਹ ਮਾਰੂਥਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ । ਸੰਨ ੨੦੦੦ ਵਿੱਚ ਕੋਲੰਬੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਡਾ. ਪੀਟਰ ਮੇਨੋਕਲ ਦੇ ਅਧਿਅਨ ਪੁਰਾਣੀ ਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਬਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ।

ਸਹਾਰਾ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਤੋਂ ਹਰਮੱਟਮ ਹਵਾਵਾਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਹ ਗਰਮ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ । ਗਿਨੀ ਦੇ ਤੱਟੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹਵਾਵਾਂ ਡਾਕਟਰ ਹਵਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਹਨ , ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਲ੍ਹੇ ਮੌਸਮ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਦਿਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਮਈ ਅਤੇ ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਉੱਤਰੀ ਸੂਡਾਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ , ਖਾਸਕਰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਖਾਰਤੂਮ ਦੇ ਨਿਕਟਵਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰਦ ਭਰੀਆਂ ਹਨੇਰੀਆਂ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿਖਾਈ ਦੇਣਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਹ ਹਬੂਬ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਤੂਫਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ।


ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]