ਅਪਰਾਧ ਵਿਗਿਆਨ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਚੀਨ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਔਰਤਾਂ, 1875 ਵਿਚ ਚੀਨ

ਅਪਰਾਧ ਵਿਗਿਆਨ (ਲਾਤੀਨੀ ਕ੍ਰਾਈਮੈਨ ਤੋਂ, "ਇਲਜ਼ਾਮ" ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ ਕ੍ਰਿਆ "ਕ੍ਰਿਨੋ" "κρίνω" ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਯੂਨਾਨੀ -λογία, -ਲੌਜੀ | -ਲਾਗਿਆ, ਤੋਂ "ਲੋਗੋ" ਭਾਵ "ਸ਼ਬਦ," "ਕਾਰਨ" ਜਾਂ "ਯੋਜਨਾ") ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਧਰ ਤੇ, ਕੁਦਰਤ, ਹੱਦ, ਪ੍ਰਬੰਧਨ, ਕਾਰਨਾਂ, ਨਿਯੰਤਰਣ, ਨਤੀਜਿਆਂ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧਿਕ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਅਧਿਐਨ ਹੈ। ਅਪਰਾਧ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਵਹਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੰਤਰ-ਸ਼ਾਸਤਰਕ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਖਾਸਤੌਰ ਤੇ ਸਮਾਜ ਸਾਸ਼ਤਰੀਆਂ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ, ਦਾਰਸ਼ਨਕ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ, ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਨਵ ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਹੈ।

1885 ਵਿਚ ਇਤਾਲਵੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਰਫੇਏਲ ਗੋਰੋਫਲੋ ਨੇ ਅਪਰਾਧੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਮਾਨਵਤਾਵਾਦੀ ਪਾਲ ਟੋਕਿਨਾਰਡ ਨੇ ਫ੍ਰੈਂਚ ਟਰਮ ਕ੍ਰਿਮਨੀਲੋਜੀ ਦੀ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ।[1]

ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਪਰਾਧ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸਕੂਲ ਦੀ[ਸੋਧੋ]

18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਕ੍ਰਿਮੀਨਲੌਲੋਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉੱਭਰਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰਾਂ ਨੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਕਈ ਸੋਚ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਨੇ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਹੈ। 18 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ, ਅਪਰਾਧਕ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸਨ: ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਸਕਾਰਾਤਮਕ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਗੋ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਸਮਕਾਲੀ ਸਿੱਟਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਪ-ਸਭਿਆਚਾਰ, ਨਿਯੰਤਰਣ, ਤਣਾਅ, ਲੇਬਲ ਲਗਾਉਣਾ, ਗੰਭੀਰ ਅਪਰਾਧ ਵਿਗਿਆਨ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਪਰਾਧ ਵਿਗਿਆਨ, ਪੋਸਟ-ਮੈਡੀਸ਼ਨ ਅਪਰਾਧੀ ਵਿਗਿਆਨ, ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਕ੍ਰਿਮੀਨਲੌਜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹੇਠਾਂ ਵਿਚਾਰੇ ਗਏ ਹਨ।

ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਕੂਲ[ਸੋਧੋ]

ਕਲਾਸਿਕਲ ਸਕੂਲ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਆਧਾਰ ਉਪਯੋਗੀ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। ਸਿਜ਼ਾਰੇ ਬੇਕਰਰੀਆ[2], ਆਨ ਕਰਾਈਜ਼ ਐਂਡ ਪਨਿਸ਼ਮੈਂਟਜ਼ (1763-64) ਦੇ ਲੇਖਕ, ਜੇਰੇਮੀ ਬੈਨਟਮ (ਪੈਨਟਟੀਕਨ ਦੇ ਖੋਜਕਾਰ) ਅਤੇ ਇਸ ਦਫਤਰ ਦੇ ਹੋਰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਸੀ: 

  1. ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ। 
  2.  ਰੁਕਾਵਟ ਦਾ ਆਧਾਰ ਇਹ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨ 'ਕੱਟੜਪੰਥੀ' ਹਨ ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਰਦ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ 'ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਕੈਲਕੂਲੇਟਰ' ਜਿਹਨਾਂ ਨੇ ਹਰ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਖਰਚੇ ਅਤੇ ਲਾਭਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਹੈ. ਇਹ ਅਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਬੇਧਿਆਨੀ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 
  3.  ਸਜਾ (ਸਖ਼ਤ ਗੰਭੀਰਤਾ) ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਅਪਰਾਧ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਖਰਚਿਆਂ (ਜ਼ੁਰਮਾਨੇ) ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਅਪਰਾਧ ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।[2]
  4.  ਜਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਜ਼ਾ, ਅਪਰਾਧਿਕ ਵਰਤਾਓ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ।
    [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]

ਇਹ ਸਕੂਲ ਪਨਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਸਮਾਜ ਨੇ ਅਤਿ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡਿਜਾਈਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੁਧਾਰਾਂ, ਫ੍ਰੈਂਚ ਇਨਕਲਾਇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਹੋਇਆ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]

ਪਾਜੇਟਿਵਿਸਟ ਸਕੂਲ[ਸੋਧੋ]

ਪੋਜੀਟਿਵਿਸਟ ਸਕੂਲ ਦਾ ਦਲੀਲ ਹੈ ਕਿ ਅਪਰਾਧਿਕ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਕਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖੀ ਵਤੀਰੇ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਾਰਨਾਵਾਦ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਿਕ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਧਾਰਨਾਤਮਿਕ।[3]

ਇਤਾਲਵੀ ਸਕੂਲ[ਸੋਧੋ]

ਸੈਸਰ ਲੋਮਬਰੋਸੋ (1835-1909), 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਇਤਾਲਵੀ ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਨੂੰ ਅਕਸਰ "ਅਪਰਾਧੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਪਿਤਾ"[4] ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜੀਵ-ਜਾਇਜ਼ ਸੰਜੀਦਗੀ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਇਤਾਲਵੀ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਅਪਰਾਧੀ ਵਿਗਿਆਨ[5] ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਅਨੁਭਵੀ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਲੋਮਬਰੂਸੋ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ।[6] ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਰੀਰਕ ਲੱਛਣ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਲੇ ਬੋਨਜ਼ ਜਾਂ ਵਾਲਲਾਈਨ, ਜਾਂ ਫਾਲਟ ਤਾਲੂ (ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਨਿਏਂਡਰੈਥਲਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ) ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, "ਅਨਾਦੀ" ਅਪਰਾਧੀ ਵਤੀਰੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਹੁੰਚ, ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਥਿਊਰੀ ਦੁਆਰਾ ਆਇਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੌਮਰਸੋ ਦੇ ਇਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਐਂਕਰੋ ਫੈਰਰੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਰਕੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਪਰਾਧੀ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਾਰਕ ਹੋਏ ਹੋਣ ਤਾਂ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਪਰਾਧੀ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਲੈਮਬਰੋਸੋ ਦੇ ਜੈਵਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।[7][8]

References[ਸੋਧੋ]

Notes[ਸੋਧੋ]

  1. Deflem, Mathieu, ed. (2006). Sociological Theory and Criminological Research: Views from Europe and the United States. Elsevier. p. 279. ISBN 0-7623-1322-6. 
  2. 2.0 2.1 Beccaria, Cesare (1764). On Crimes and Punishments, and Other Writings. Translated by Richard Davies. Cambridge University Press. p. 64. ISBN 0-521-40203-4. 
  3. David, Christian Carsten. "Criminology - Crime." Cybercrime. Northamptonshire (UK), 5 June 1972. Web. 23 Feb. 2012. <http://carsten-ulbrich.zymichost.com/crimeanalysis/10.html[ਮੁਰਦਾ ਕੜੀ]>.
  4. "Archived copy". Archived from the original on 27 December 2015. Retrieved 2015-12-26. 
  5. Siegel, Larry J. (2003). Criminology, 8th edition. Thomson-Wadsworth. p. 7. 
  6. McLennan, Gregor; Jennie Pawson; Mike Fitzgerald (1980). Crime and Society: Readings in History and Theory. Routledge. p. 311. ISBN 0-415-02755-1. 
  7. Siegel, Larry J. (2003). Criminology, 8th edition. Thomson-Wadsworth. p. 139. 
  8. Compare: Siegel, Larry J. (2015-01-01). Criminology: Theories, Patterns, and Typologies (12 ed.). Cengage Learning (published 2015). p. 135. ISBN 9781305446090. Retrieved 2015-05-29. The work of Lombroso and his contemproraries is regarded today as a historical curiosity, not scientific fact. Strict biological determinism is no longer taken seriously (later in his career even Lombroso recognized that not all criminals were biological throwbacks). Early biological determinism has been discredited because it is methodologically flawed: most studies did not use control groups from the general population to compare results, a violation of the scientific method. 

Bibliography[ਸੋਧੋ]