ਆਚਾਰੀਆ ਜਗਨਨਾਥ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search

ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜਗਨਨਾਥ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹ ਆਚਾਰੀਆ ਸਨ।[1] ਆਚਾਰੀਆ ਜਗਨਨਾਥ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਾਵਿ-ਸਾਸ਼ਤਰ ਦੀ ਅਤਿਅੰਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਆਖੰਡ ਚਿੰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਮੌਲਿਕ ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਮੱਖ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਵੀ ਸਨ। ਪੰਡਿਤ ਜਗਨਨਾਥ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ-ਸਾਸ਼ਤਰ ਦੇ [2]ਮੌਲਿਕ ਚਿੰਤਕ ਸਨ। ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ -ਸਾਸ਼ਤਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਆਚਾਰੀਆ ਪੰਡਿਤਰਾਜ ਜਗਨਨਾਥ ਕਾਵਿਸਾਸ਼ਤਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ, ਸਪ੍ਰਮਾਣ, ਸੁਤੰਤਰ, ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਣ, ਮੌਲਿਕ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਨਿਰਭੀਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਲਈ ਪ੍ਹਸਿੱਧ ਹਨ । ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਆਨੰਦਵਰਧਨ , ਮੰਮਟ ਆਦਿ ਆਚਾਰੀਆ ਦੇ ਵੀ ਮਤਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ 'ਚ ਸਕੋਚ ਨਹੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਥਾਂਵਾ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਅਸ਼ਪਸ਼ਟ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਉਚਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਗਨਨਾਥ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਤਾਂ ਦੀ ਤਰਕਸਹਿਤ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। [3]

ਜਨਮ[ਸੋਧੋ]

ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨਕਾਲ ਈ . ਸੰਨ 1600 ਤੋਂ 1670 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਜਗਨਨਾਥ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਸਿਲਸਿਲੇਵਾਰ ਲਿਖਿਤ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨਹੀ ਮਿਲਦਾ । ਤਾਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ - ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਸਗੰਗਾਧਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਨਿਰਦੇਸਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੋਟੇ- ਮੋਟੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਤੱਥ ਉਲੀਕੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ । [4]

ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ[ਸੋਧੋ]

ਪੰਡਿਤਰਾਜ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ ਦੇ ਤੈਲੰਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਨ। ਉਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾ ਪੇਰੂ ਭੱਟ ਸੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇਵੀ ਸੀ । ਉਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਹਰ ਉੱਚੇ ਤੋ ਉੱਚੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੋਂ ਵਿੱਦਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ । ਗਿਆਨਦੇਂਰ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਤੋ ਵਿਦਾਂਤ ਸਾਸ਼ਤਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ। । ਪੇਰੂ ਭੱਟ ਇੱਕ ਉਘੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਏ । ਪੇਰੁ ਭੱਟ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਐਨੀ ਮਿੱਠਤ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਣ ਸੀ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਮਨ ਮੋਹ ਲੈਂਦੇ ਸਨ । [5]

ਸਿੱਖਿਆ[ਸੋਧੋ]

ਜਗਨਨਾਥ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜਨ ਲਈ ਘਰੋ ਬਾਹਰ ਨਹੀ ਭੇਜਿਆ । ਜਦੋਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੰਗਾ ਵੱਗਦੀ ਹੋਵੇ , ਤਾਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ ? ਇਸ ਤਰਾਂ ਪੇਰੂ ਭੱਟ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਰ ਪੱਖੋ ਵਾਸਤਵਿਕ ਗੁਰੂ ਸਨ। ਉਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਸਾਸ਼ਤਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਗੁਰੂ ਸ਼ੇਸ਼ਵੀਰੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਵੀ ਉਨਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਚਿਰ ਤੱਕ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਹਾਪਤ ਕੀਤੀ । ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਯੁਵਕ ਸਨ । ਗਿਆਨ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਘੋਖ ਕਰਨ ਤੇ ਕਾਵਿ ਸਾਸ਼ਤਰ ਦੇ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਵਿ਼ਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਉਨਾਂ ਦੀ ਪੈਠ ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ਤਰਕਸ਼ਕਤੀ ਸੀ [6]

ਵਿਆਹ[ਸੋਧੋ]

ਜਗਨਨਾਥ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮੁਗਲ ਸੁੰਦਰੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ । ਉਹ ਮੁਗਲ - ਯੁਵਤੀ ਜਗਨਨਾਥ ਲਈ ਕੇਵਲ ਮਾਤਰ ਸੋਹਣੀ ਘਰੇਲੂ ਪਤਨੀ ਹੀ ਨਹੀ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਵੀ ਸੀ , ਉਨਾ ਦੀਆਂ ਰੋਮਾਂਚਿਕ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੋਮਾ ਵੀ ਸੀ , ਸਾਖਸਾਤ ਚੱਲਦੀ ਫਿਰਦੀ ਕਵਿਤਾ । [7]

ਰਚਨਾਵਾਂ[ਸੋਧੋ]

ਜਗਨਨਾਥ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ :

  • ਰਸਗੰਗਾਧਰ
  • ਅਮਿ੍ਤ੍ ਲਹਰੀ
  • ਗੰਗਾ ਲਹਰੀ
  • ਕਰੁਣਾ ਲਹਰੀ
  • ਲਕਸਮੀ ਲਹਰੀ
  • ਭਾਮਿਨੀ ਵਿਲਾਸ
  • ਚਿਤ੍ਰਮੀਮਾਂਸਾ ਖੰਡਨ
  • ਮਨੋਰਮਾਕੁਚਮਰ੍ਰਦਨ
  • ਆਸ਼ਫ ਵਿਲਾਸ
  • ਜਗਦਾਭਰਣ
  • ਪ੍ਰਾਣਾਭਰਣ

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. ਸ਼ਰਮਾ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ (2017). ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ. ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ,ਪਟਿਆਲਾ: ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ. p. 418. ISBN 978-81-302-0462-8. 
  2. ਭਾਰਦਵਾਜ, ਡਾ. ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (1997). ਰਸ ਗੰਗਾਧਰ. ਪਟਿਆਲਾ: ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ. p. 5. ISBN 81-7380-325-0. 
  3. ਸ਼ਰਮਾ, ਪ੍ਰੋ : ਸ਼ੁਕਦੇਵ (2017). ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ - ਸਾਸ਼ਤਰ. ਪਟਿਆਲਾ: ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ. p. 420. ISBN 978-81-302-0462-8. 
  4. ਭਾਰਦਵਾਜ, ਡਾ: ੳਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (1997). ਰਸ ਗੰਗਾਧਰ. ਪਟਿਆਲਾ: ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ. p. 5. ISBN 81- 7380- 325-0. 
  5. ਮਹੇਸਵਰੀ, ਕੁਮਾਰੀ ਚਿੰਨਮਈ (1974). ਰਸ ਗੰਗਾਧਰ. ਜੈਪੁਰ: ਰਾਜਸਥਾਨ ਹਿੰਦੀ ਗ੍ਰੰਥ ਅਕੈਡਮੀ. p. 7. 
  6. ਭਾਰਦਵਾਜ, ੳਮ ਪ੍ਰਕਾਸ (1997). ਰਸਗੰਗਾਧਰ. ਪੰਟਿਆਲਾ: ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ. p. 7. ISBN 81-7380-325-0. 
  7. ਭਾਰਦਵਜ, ੳਮ ਪ੍ਰਕਾਸ (1997). ਰਸਗੰਗਾਧਰ. ਪਟਿਆਲਾ: ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ. p. 8. ISBN 81-7380-325-0.