ਕਾਵਿ ਦੇ ਹੇਤੂ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search

ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ ਆਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਪੱਖੋਂ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਅਨੇਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ `ਚ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ `ਤੇ ਕੁਝ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਅਸਾਧਰਨ ਵਿਸ਼ੇ ਵੀ ਚੁਣੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਪਰਿਸ਼ੀਲਨ ਦੇ ਆਧਾਰ `ਤੇ ਕਾਵਿ ਸਮੀਖਿਆ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੇਠਲੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ।

ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ[ਸੋਧੋ]

  1. ਕਾਵਿ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ
  2. ਕਾਵਿ ਦੇ ਹੇਤੂ
  3. ਕਾਵਿ ਦੇ ਲਕਸ਼ਣ
  4. ਕਾਵਿ ਦੇ ਭੇਦ
  5. ਸ਼ਬਦ ਅਰਥ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂਖ਼
  6. ਨਾਟਯ ਸੰਬੰਧੀ ਤੱਤ
  7. ਰਸ
  8. ਅਲੰਕਾਰ
  9. ਰੀਤੀ
  10. ਧੁਨੀ
  11. ਵਕ੍ਰੋਕਤੀ
  12. ਔਚਿਤਯ
  13. ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ
  14. ਕਾਵਿਗਤ ਦੋਸ਼
  15. ਕਾਵਿਗਤ ਗੁਣ
  • ਉਪਰੋਕਤ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਾਵਿ ਦੇ ਹੇਤੂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਪੂਰਵਕ ਵਿਆਖਿਆ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ।

ਕਾਵਿ ਦੇ ਹੇਤੂ[ਸੋਧੋ]

ਕਾਵਿ ਦੇ ਹੇਤੂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਦੇ ਕਾਰਣ ਕਾਵਿ ਦੇ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਅਜਿਹੇ ਹੇਤੂ ਜਾਂ ਕਾਰਣ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਵੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਰਚਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਾਵਿ ਹੇਤੂਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਣਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਕਵੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਰਕ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਆਧਾਰ `ਤੇ ਕਾਰਯ ਤੇ ਕਾਰਣ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਆਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕਵੀ ਦੇ ਅਨੋਖੇ ਵਿਆਕਤਿੱਤਵ ਦਾ ਵਧਾ-ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਜਗਾਸਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਅਨੋਖੀ ਕਿਰਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਹ੍ਰਿਦਯ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਉਸ ਵੱਲ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਖਿੱਚਿਆ ਚਲਿਆ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕਵੀ ਬਣਨ ਲਈ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਵਿ ਦੀ ਅਨੋਖੀ ਉਤਪਤੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿੱਤਵ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਕੀਲਨ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਕਿਹੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਂ ਹੁੰਨਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਹ੍ਰਿਦਯ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਉਸ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਵੀ ਦੀ ਅਨੋਖੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਦੂਸਰਿਆਂ ਉੱਪਰ ਅਨੋਖਾ ਤੇ ਦਿਲ ਖਿੱਚਵਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੇਂਦਾ ਹੇ। ਭਾਵ ਕਵੀ ਦੇ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਵੀ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕਵੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਾਵਿ ਹੇਤੂ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਨੇ ਕਾਵਿ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ, ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਿਲਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਆਚਾਰੀਆ ਵਾਮਨ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਹੇਤੂਆਂ ਲਈ ਕਾਵਿ ਅੰਗ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਚਾਰੀਆਂ ਰਾਜ ਸ਼ੇਖਰ ਨੇ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਮਤਾਵਾਂ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਭਾਵ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਿੰਝਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਚੰਗੇ ਵਿੱਚ ਭਾਵ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਏਨਾ ਪੱਕਾ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਵੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬੇਜਾਨ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਚੇਤਨ ਤੇ ਚੇਤਨ ਨੂੰ ਬੇਜਾਨ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਦੇਖੇ ਹੋਏ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਆਚਾਰੀਆਂ ਭਾਮਹ ਦਾ ਮੰਤਵ: ਕਿ ਕਾਵਿ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਕਿਸੇ ਐਰੇ ਗੈਰੇ, ਨੱਥੂ ਖੈਰੇ ਦੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਗੋਂ ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਹੀ ਕਾਵਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਹੁਨਰ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਅਕਰਨ, ਛੰਦ, ਕੋਸ਼, ਅਰਥ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਲਾਵਾਂ, ਲੋਕ ਵਿਵਹਾਰ, ਤਰਕ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਉੱਘਾ ਗਿਆਨ ਕਾਵਿ ਦੇ ਹੇਤੂਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ, ਧਿਆਉਣਾ ਤੇ ਦੂਜੇ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਲਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਣ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਆਚਾਰੀਆ ਵਾਗ ਭੱਟ ਤੇ ਜਯਦੇਵ ਨੇ ਰਾਜ ਸ਼ੇਖਰ ਤੇ ਜਗਨ ਨਾਥ ਦੇ ਮੱਤਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਉਂਤਪੱਤੀ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਪੋਸ਼ਕ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਬੀਜ ਦਾ ਸਹਿਜ ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਚਾਰੀਆ ਅਨੰਦ ਵਰਧਨ ਨੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੇ ਵਿਉਂਤਪੱਤੀ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਦਾ ਹੇਤੂ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਵਾਲਾ ਕਵੀ ਪੁਰਾਣੇ-ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾਹੀਨ ਕਵੀ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਵਿਉਂਤਪਤੀ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ `ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਕਵੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ ਅਭਾਵ (ਦੋਸ਼) `ਚ ਉਹ ਦੋਸ਼ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਚਾਰੀਆ ਹੇਮ ਚੰਦਰ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਦਾ ਹੇਤੂ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਿਉਂਤਪਤੀ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਦੋਨੋਂ ਨਿਸਫਲ ਹਨ। ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਹੇਤੂਆਂ ਦੀ ਤਿੱਕੜੀ (ਇਕੱਠ ਰੂਪ) ਹੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਦੀ ਹੇਤੂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ। ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਜਾਣੂਆਂ ਨੇ ਇਹਨਾ ਹੇਤੂਆਂ ਦੀ ਤਿੱਕੜੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ, ਵਿਉਂਤਪਤੀ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਦਾ ਮੂਲ ਭੂਤ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਖਿਲਰੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਦਾਰਥਾਂ, ਲੱਖਾਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ, ਕਰਮਾਂ, ਪ੍ਰਤੀਕਰਮਾਂ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਨੋਖੇ ਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਅ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਆਂ, ਜਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਤੇ ਲੋਕ ਅਰਥਾਤ ਜੜ-ਚੇਤਨ ਰੂਪ ਜਗਤ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਆਦਿ ਸੂਖ਼ਮ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤੀਭਾ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਅਲੌਕਿਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਸਹ੍ਰਿਦਯ ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ `ਚ ਪਰਾਲੌਕਿਕ ਚਮਤਕਾਰ (ਅਨੰਦ) ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਚਾਰੀਆ ਨੇ ਇਸੇ ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਸੁਹੱਪਣ ਭਰੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਵਿ ਕਿਹਾ ਹੈ।ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਹੇਤੂਆਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਬੜੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਹੋਈ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਭਾ-ਵਿਉਂਤਪਤੀ-ਅਭਿਆਸ

ਕਾਵਿ ਦੇ ਹੇਤੂ(ਕਾਰਨ)[ਸੋਧੋ]

'ਕਾਵਿ ਦੇ ਹੇਤੂ' ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਤਕਨੀਕੀ ਸੰਕਲਪ ਹੈ। ਸਾਧਾਰਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ੲਿਸਨੂੰ 'ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਸੰਦ-ਸਾਧਨ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ 'ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਅਾਧਾਰ ਸਮੱਗਰੀ' ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਚ ਕਾਵਿ ਦੇ ਹੇਤੂ ਕਿਹਾ ਗਿਅਾ ਹੈ।[1] ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਕਾਵਿ (ਸਾਹਿਤ) ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ੳੁਤਪਾਦਕ (ਪ੍ਰੇੇੇਰਕ) ਮੂੂਲ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰੰ 'ਕਾਵਿ-ਹੇਤੂੂ' the equipment of the poet- ਅਾਖਿਅਾ ਹੈ।[2]

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਾਚਾਰੀਅਾਂ ਨੇ ਕਵੀ ਦੇ ਅਨੋਖੇ ਵਿਅਕਤਿੱਤਵ ਦਾ ਵਧਾ-ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਜਗਸਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ੲਿੱਥੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੋਰ 'ਤੇ ੲਿਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ੲਿਕ ਕਵੀ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿੱਤਵ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਕਿਹੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ੳੁੁੁੁਸਨੂੰ ਸਾਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਹੁੁੰਦੇ ਹੋੲੇ 'ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ' ਦੁਅਾਰਾ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਯਤਨ ਦੇ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਰਚਣਹਾਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ? ੲਿਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ੳੁੱੱਤਰ ਦੇਣ ਲੲੀ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਾਚਾਰੀਅਾਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੰੰਮਟ ਨੇ ੲਿਸ (ਕਾਵਿ-ਕਾਰਣਾਂ) ਲੲੀ 'ਕਾਵਿ-ਹੇਤੂੂ' ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋੋੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਲੲੀ ਵਾਮਨ ਨੇ 'ਕਾਵਿ-ਅੰਗ' ਅਤੇੇ ਰਾਜਸ਼ੇਖਰ ਨੇ 'ਕਾਵਿ-ਮਾਤਾਵਾਂ' ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹਨ ਪ੍ਰਤੂੰ ਅਾਮ-ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਲਗਪਗ ਸਾਰਿਅਾਂ ਅਾਚਾਰੀਅਾਂ ਨੇ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ-ਸਾਹਿਤ-ਸਮੀਖਿਅਾ ਵਿਚ ੲਿਸਨੂੰ 'ਕਾਵਿ-ਹੇਤੂ' ਕਹਿ ਕੇ ਹੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਅਾ ਹੇੈ। ੲਿਕ ਕਵੀ ਦੇ ਵਿਅਕਤਿੱਤਵ ਵਿਚ ਦੂੂੂੂਜੇ ਨੂੂੰ ਕੀਲਣ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਕਿਹੜੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੁੰਦੀ ਹੈ,ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸੁਹ੍ਰਿਦਯ ਤੇ ਪਾਠਕ ੳੁਸ ਵੱਲ ਅਾਪਣੇ-ਅਾਪ ਹੀ ਖਿੱੱਚੇ ਚਲੇ ਅਾੳੁਂਂਦੇ ਹਨ, ੲਿਸ ਸੰਬੰਧੀ ਬਹੁਤੇੇ ਵਿਦਵਾਨ(ਅਾਚਾਰੀਅਾ) ੲਿਕ ਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ ਪਰ ਜਿਅਾਦਾਂਤਰ ਅਾਚਾਰੀਅਾਂ ਦਾ ੲਿਹ ਮੰੰਨ੍ਹਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾ,ਵਿੳੁਂਤਪਤੀ ਤੇ ਅਭਿਅਾਸ ਤਿੰੰਨੋਂ ਹੀ ਕਾਵਿ ਦੇ ਹੇਤੂ (ਕਾਰਨ) ਹਨ। ੲਿਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁੁਸ਼ਟੀ ਲੲੀ ਵੱਖ-ਵੱੱਖ ਅਾਚਾਰੀਅਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ੲਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ:-

• 'ਧੁੁੁੁਨੀਅਾਲੋਕ' ਦੇ ਰਚਯਤਾ ਅਾਚਾਰੀਅਾ ਅਾਨੰਦਵਰਧਨ ਕਵੀ ਨੂੰ ਕਾਵਿਰੂਪੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ-ਰਚਨਹਾਰ) ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋੋੋੲੇ ਕਹਿੰੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਵੀ ਅਾਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਕਿਰਤ(ਲਿਖਤ)ਰਾਹੀਂ ਰੱਬ ਦੁਅਾਰਾ ਬਣਾੲੀ ਹੋੲੀ ਕੁਦਰਤ ਜਾਂਂ ਕੁੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਅਾਪਣੀ ਮਰਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲ ਜਾਂ ਸਿਰਜ ਸਕਦਾ ਹੈ।

• 'ਕਾਵਯਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਦੇ ਰਚਯਤਾ ਮੰਮਟ ਅਨੁਸਾਰ,ਕਵੀ ਦੀ ਬਾਣੀ(ਰਚਨਾ)ਰੱੱਬੀ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਜਕੜੀ ਹੋੋੋਣ ਦੀ ਬਜਾੲੇ ਸੁੁਤੰਤਰ ਹੁੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਅਾਪਣੀ ਬਾਣੀ(ਰਚਨਾ) ਵਿਚ ਬੇਜਾਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੂੰ ਚੇਤੰੰਨ ਅਤੇ ਚੇਤੰਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰੰ ਬੇਜਾਨ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ੳੁੁੁਹ ਹਰ ਪ੍ਰਤੱਖ,ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਸ਼ੈਅ(ਚੀਜ) ਜਾਂਂ ਜੋ ਸ਼ੈਅ ੲਿਸ ਸੰੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੀ ਨਹੀਂ,ੳੁਸਨੂੰੰ ਵੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ/ਪਾਠਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ(ਪੇੇਸ਼)ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ(ਯੋਗਤਾ)ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

• ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਅਾਚਾਰੀਅਾ ਭਾਮਹ ਅਨੁਸਾਰ,ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਕਰਨਾ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ,ਜਿਸ ਕੋਲ਼ ਪ੍ਰਤਿਭਾ(ਸ਼ਕਤੀ)ਹੋਵੇ,ੳੁਹ ਹੀ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

• ਅਾਚਾਰੀਅਾ ਦੰਡੀ ਅਨੁਸਾਰ,ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ(ਕਵੀ)ਵਿਚ ਜਨਮਜਾਤ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ੳੁਹ ਵਿੱਦਿਅਾ ਦੇ ਅਧਿਅੈਨ ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਅਾਸ ਰਾਹੀਂ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਅਾਚਾਰੀਅਾ ਦੰਡੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਾਰਨ ਹਨ--ਸੁਹਜ ਪ੍ਰਤਿਭਾ,ਬਹੁਤਾ ਅਧਿਅੈਨ ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਅਾਸ।

•ਅਾਚਾਰੀਅਾ ਵਾਮਨ ਨੇ ਕਾਵਿ-ਹੇਤੂ ਤਿੰਨ ਮੰਨੇ ਹਨ-ਲੋਕ,ਵਿੱਦਿਅਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਕਰਣ(Miscellaneous)ਲੋਕ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ,ਵਿੱਦਿਅਾ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਅਾਨ,ਕੋਸ਼,ਛੰਦ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ,ਦੰਡ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਕਰਣ ਵਿਚ ਸਮਕਾਲੀ ਜਾਂ ਪਹਿਲੀਅਾਂ ਕਾਵਿ-ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ,ਲਗਨ,ੳੁਸਤਾਦ-ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ,ਸ਼ਬਦ-ਚੌਣ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਾਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।[3]

• ਅਾਚਾਰੀਅਾ ਦੰਡੀ ਦੁਅਾਰਾ ਕਹੀ ਗੲੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਜਗਨਨਾਥ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾ -ਵਿੳੁਂਤਪਤੀ(ਨਿਪੁੰਨਤਾ)ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਅਾਸ ਰਾਹੀਂਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈੈ।

•ਰਾਜਸ਼ੇਖਰ ਨੇ ਵੀ ਜਗਨਨਾਥ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿੳੁਂਤਪਤੀ ਤੇ ਅਭਿਅਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਸਹਾੲਿਕ ਤੱਤ ਮੰਨਦੇ ਹੋੲੇ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਤੀਭਾ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਦੇ ਹੇਤੂ(ਕਾਰਨ)ਮੰਨਿਅਾ ਹੈ।

•ਅਾਚਾਰੀਅਾ ਵਾਗ੍ਭਟ ਅਤੇ ਜਯਦੇਵ,ਜਗਨਨਾਥ ਅਤੇ ਰਾਜਸ਼ੇਖਰ ਦੇ ਮਤਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹੋੲੇ ਵਿੳੁਂਤਪਤੀ ਤੇ ਅਭਿਅਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਸਹਾੲਿਕ ਤੱਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

•ਅਾਚਾਰੀਅਾ ਹੇਮਚੰਦ੍ਰ ਵੀ ਸਿਰਫ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਦੇ ਹੇਤੂ(ਕਾਰਨ)ਮੰਨਦੇ ਹੋੲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਿੳੁਂਤਪਤੀ ਤੇ ਅਭਿਅਾਸ ਦੋਨੋਂ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੇ ਨਹੀਂ।

•ਅਾਚਾਰੀਅਾ ਰੁਦ੍ਰਟ ਨੇ ਮੰਮਟ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾ,ਵਿੳੁਂਤਪਤੀ ਤੇ ਅਭਿਅਾਸ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਦੇ ਹੇਤੂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਤਿਭਾ (ਸ਼ਕਤੀ)(Geniusness)[ਸੋਧੋ]

ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ (ਅਣਦੇਖੇ) ਰੂਪਵਿੱਚ ਕਵੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ਼ਵਰੀ ਵਰਦਾਨ ਹੈ। ਪਰ ਕਵੀ ਤੇ ਆਲੋਚਕ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਭੇਦ ਹਨ। (1) ਕਾਰਯਿਤ੍ਰੀ (2) ਭਾਵਯਿਤ੍ਰੀ (1) ਕਾਰਯਿਤ੍ਰੀ: ਜੋ ਕਵੀ ਨੂੰ ਇਸ਼ਵਰੀ ਦਾਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ। (2) ਭਾਵਯਿਤ੍ਰੀ: ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਆਲੋਚਕ ਕਾਵਿ ਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਸੁਆਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਆਚਾਰੀਆ ਮੰਮਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ: ਕਵਿੱਤਵ ਦਾ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਬੀਜ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਰਥਾਤ ਇਹ ਕਵੀ ਦੀ ਸਭਾਵਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਦੂਸਰਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟੀਕਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਵਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ ਚਮਤਕਾਰ ਤੋਂ ਹੀ ਕੋਈ ਕਾਵਿ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਹਾਸੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸੁਹਿਰਦ ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਅਭਿਨਵ ਨੇ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਤੱਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨਯੋਗ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਨਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰਸਮਈ ਮਰਸ ਤੇ ਰਸੀਲਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਮਾਨਣ ਤੇ ਰਚਨ ਦਾ ਵਿਖਾਵਾ ਮਿਟ ਵਿਸ਼ੈ ਰਸ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ ਬਲ `ਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਨਵੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਤੇ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਬਿੰਬ ਘੜਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਅਲੌਕਿਕ (ਵੱਖਰਾ) ਰਸ ਬੱਝਦਾ ਹੈ। ਅਲੌਕਿਕ ਰਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਕੇ ਸਹ੍ਰਿਦਯ ਤੇ ਪਾਠਕ ਅਪੂਰਨ ਅਨੰਦ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਦੇ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਤਿਆ ਬੁੱਧੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨੁਪਮ ਅਤੇ ਅਨੋਖੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ-ਹੁਨਰ।ਕਾਵਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨਾ ਕੋੲੀ ਸਾਧਾਰਨ ਕੰਮ ਨਹੀਂ।ੲਿਹ ੲਿਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੁਨਰ ਹੈ।ੲਿਸ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਕੋੲੀ ਹੁਨਰਮੰਦ ੲਿਨਸਾਨ ਹੀ ਪੂਰਾ ਚਾੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।ਹਰੇਕ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਸਾਧਾਰਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਕਾਵਿ(ਸਾਹਿਤ)ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਚੀਜ ਹੈ।ੲਿਸਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿੳੁਂਕਿ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ-ਵਿਚਾਰ 'ਅਾਪਣੀ ਸਹੂਲਤ' ਅਨੁਸਾਰ ਅਾੳੁਂਦੇ ਹਨ,ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੀ 'ਲੋੜ ਮੁਤਾਬਿਕ' ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਕੋੲੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ ਹੋੋੋੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ੳੁਹ ਅਾਪਣੇ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਤਣਾਓ ਦੌੌੌਰਾਨ ਕੁਝ ਵੀ ਸਿਰਜ ਨਹੀਂ ਸਕੇੇੇਗਾ। ੲਿਹ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੁੰੰਦੀ ਹੈ।ਪਹਿਲੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ 'ਰੱਬੀ ਦਾਤ' ਹੁੁੰਦੀ ਹੈ। ੲਿਸਨੂੰ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈੈ।ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਕਿਸੇ ੳੁੱਤੇ ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ੳੁਸਨੂੰੰ ੲੇਨਾ ਸਮਰੱੱਥ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ੳੁੁਸਦੀ ਅਾਖੀ ਹੋੲੀ ਹਰੇੇੇਕ ਗੱਲ ਹੀ ਸਾਹਿਤ/ਕਾਵਿ ਦਾ ਦਰਜਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ੲਿਹੋ-ਜਿਹੇ ਹੀ ਸ਼ਾੲਿਰ ਸਨ।ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ੳੁੱਦਮ ਅਾਖਦੇ ਹਨ।ੲਿਹ ਅਧਿਅੈਨ ਅਤੇ ਅਭਿਅਾਸ ਦੁਅਾਰਾ ਕਮਾੲੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।ੲਿੳੁਂ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਲੲੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਵਿਚ ਸਹਿਜ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਜਾਂ ੳੁੱਦਮ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ 'ਚੋਂ ਕੋੲੀ ੲਿਕ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।[4]

ਵਿਉਂਪਤੀ(ਨਿਪੁੰਨਤਾ,ਮੁੁੁੁਹਾਰਤ)(Expertness)[ਸੋਧੋ]

ਵਿਉਂਤਪਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਬਹੁ-ਗਯਤਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਵਿਉਂਪਤੀ ਬਹੁ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਹੀ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਲਗਭਗ ਹਰ ਆਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁੱਝ ਹੀ ਉਤਪਨ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਹੀ ਵਿਉਂਤਪਤੀ ਹੈ। ਵਸਤੂਗਤਾ, ਲੋਕ ਵਿਵਹਾਰ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤ ਪਰਿਚੈ ਆਦਿ ਵਿਭਿੰਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਵਿਉਂਤਪਤੀ ਦੇ ਦੋ ਭੇਦ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। (1) ਸ਼ਾਸਤਰੀ (2) ਲੌਕਿਕ (1) ਸ਼ਾਸਤਰੀ: ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਉਂਤਪਤੀ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। (2) ਲੌਕਿਕ: ਲੌਕਿਕ ਵਿਉਂਤਪਤੀ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੰਮਟ ਨੇ ਵਿਉਂਤਪਤੀ ਨੂੰ ਨਿਪੁਨਤਾ ਕਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਸੰਸਾਰਿਕ ਹੈ। ਲੋਕ ਨਿਰੀਖਣ, ਸ਼ਾਸਤਰ ਆਦਿ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਚਿੰਤਨ, ਮਨਨ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਨੁਭਵ, ਛੰਦ, ਵਿਅਕਰਨ, ਨਿਰੁਕਤੀ, ਕੋਸ਼ ਕਲਾ ਅਨੇਕ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਹੀ ਵਿਉਂਤਪਤੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਉਂਤਪਤੀ ਦਾ ਖੇਤਰ ਅਸੀਮਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਕੋਈ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਵਿਉਂਤਪਤੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਸੀਮਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਪਰਿਸ਼ੀਲਨ ਹੀ ਕਵੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਕ ਬਣਾ ਕੇ ਸਹ੍ਰਿਦਯ ਤੇ ਪਾਠਕ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ।

ਵਿੳੁਂਤਪਤੀ ਦਾ ਸਾਧਾਰਨ ਅਰਥ ਹੈ-ਮੁਹਾਰਤ।ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਵਿਚ ੲਿਹ ਮੁਹਾਰਤ ਜਾਂ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਹੋਣੀ ਅਤਿ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।ਕੲੀਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੋੲੀ ੲਿਕ ਨੁਕਤਾ ਹੀ ਸੁੱਝਦਾ ਹੈ,ੳੁਹ ੳੁਸ ਨੁਕਤੇ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਕਾਵਿ ਸਿਰਜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।ਕੲੀਂ ਵਾਰੀ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਕੱਚਾ ਮਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ,ਕੁਝ ਕਾਲਪਨਿਕ ਅੰਸ਼ ਰਲਾ ਲੲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।ੲਿਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਲੲੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਵਿਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹੋਣੀ ਅਤਿ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।[5]

ਅਭਿਆਸ(Practice)[ਸੋਧੋ]

ਕਾਵਿ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਵੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਮੰਮਟ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿ ਦੇ ਰਚਨ ਤੇ ਸਵਾਦ ਦੇ ਮਾਣਨ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਉਪਰਾਲਾ ਅਭਿਆਸ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਹਾਂ ਕਵੀਆਂ ਤੇ ਕਾਵਿ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੇ ਸਹੀ-ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਮਹ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਉਪਾਸ਼ਨਾ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਵਾਮਨ ਦੀ ਨਿਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਕਵੀ (ਸਹਿਤਕਾਰ) ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਪਾਕ (ਰਸ ਦੇ ਉਚਿਤ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਸੰਯੋਗ ‘ਪਾਕ` ਹੈ) ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਅਵੱਸ਼ਕ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੌਣ ਅਜਿਹਾ ਕਵੀ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ‘ਕਾਵਿ ਸਵਾਦ` ਚੁਖਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਵਿਵੇਚਨ ਤੋਂ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਨਿੱਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਮੰਮਟ ਨੇ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਤੀਜਾ ਕਾਰਣ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਕਾਵਿ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਵੀ ਕਾਵਿ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਤੇ ਉਚਿਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ‘ਕਾਰਿਕਾਂ` ਵਿੱਚ ਕਾਵੱਰਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਕਾਵਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕਾਵਿ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਕੋਲੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਂ ਅਗਵਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਵੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਾਵਿ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸੰੁਦਰ ਯੋਜਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਭਿਆਸ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਵਿ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਰੁਚੀ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਨ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰ ਯਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੀ ਅਭਿਆਸ ਹੈ। ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਵੀਆਂ ਜਾਂ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੱਥ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਅਧੀਨ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣਾ ਅਭਿਆਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਰਚਨਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਵਿਚਲੇ ਦੋਸ਼ ਨਿੱਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅੰਤ `ਤੇ ਉਹ ਨਿੱਖਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਅਭਿਅਾਸ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਨਿਪੁੰਨ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।ਅਭਿਅਾਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋੲੀ ੲਿਨਸਾਨ ਮਾਹਰ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ।ਅਭਿਅਾਸ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨਿਖਾਰਦਾ ਹੈ।ਅਭਿਅਾਸ ਨਾਲ ਕਵੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਪੱਕਤਾ ਅਤੇ ਨਿਖਾਰ ਅਾੳੁੁਂਦਾ ਹੈ।ਕੲੀਂ ਵਿਦਵਾਨ ੲਿਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਵਿ ਦਾ ਅਸਲ ਹੇੇੇਤੂ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਹੈ,ਬਾਕੀ ਦੇ ਦੋੋੋਵੇਂ ਹੇਤੂਅਾਂ ਦਾ ਮਹੱੱਤਵ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ੲਿਹ ਦੋਵੇਂ ਪਹਿਲੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ।ਕਾਵਿ ਦਾ ਅਸਲ ਹੇੇਤੂ ਤਾਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਹੀ ਹੈ।ਬਾਕੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ੲਿਸ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੂੰ ਸੁਅਾਰਨ ਦੇ ਕੰੰਮ ਅਾੳੁਂਦੇ ਹਨ।ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਬਿਨਾਂ ਤਾਂ ਕਾਵਿ ਦਾ ਜਨਮ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।ਦੂਜੇ ਤੱਤਾਂ(ਹੇਤੂੂੂਅਾਂ)ਨਾਲ ਕਾਵਿ ਦਾ ਜਨਮ ਤਾਂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਪਰ ੳੁੁੁਹ ੳੁੁੱਤਮ ਕਾਵਿ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।ੲਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿੳੁਂਤਪਤੀ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਤਾਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਾਲ ਢਕਿਅਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ ਤਾਂ ੳੁੁੁਸਨੂੰ ਵਿੳੁਂਂਤਪਤੀ ਅਤੇ ਅਭਿਅਾਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਢਕਿਅਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।[6]

•••ੲਿਸ ਸਾਰੀ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ੲਿਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇੇ ਕੁੁੁਝ ਅਾਚਾਰੀਅਾਂ(ਵਿਦਵਾਨਾਂ)ਨੇ ਤਿੰੰਨੇ ਹੇੇੇਤੂਅਾਂ(ਪ੍ਰਤਿਭਾ,ਵਿੳੁਂਤਪਤੀ,ਅਭਿਅਾਸ)ਨੂੰ ੲਿੱੱਕਸਾਰ ਅਤੇ ਕੁੁੁਝ ਕੁ ਅਾਚਾਰੀਅਾਂ ਨੇ ਵਿੳੁੁਂਤਪਤੀ ਤੇ ਅਭਿਅਾਸ ਨੂੂੰ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਸਹਾੲਿਕ ਤੱਤ ਮੰੰਨਦੇ ਹੋੲੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਹੀ 'ਕਾਵਿ-ਹੇਤੂ' ਮੰਨਿਅਾ ਹੈ ਪਰ ਅੰਤ ਵਿਚ ਅਾਚਾਰੀਅਾ ਮੰਮਟ ਦੇ ਮੱਤ ਅਨੁੁੁੁਸਾਰ ੲਿਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ੲਿਹ ਤਿੰਨੋਂ ਤੱਤ ੲਿਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ੲਿਕ-ਦੂੂੂਜੇ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹਨ,ੲਿਸ ਲੲੀ ੲਿਹਨਾਂਂ ਤਿੰੰਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ੲਿਕ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਗੌਣ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।ੲਿਹ ਤਿੰੰਨੋਂ ਤੱਤ(ਪ੍ਰਤਿਭਾ,ਵਿੳੁਂਂਤਪਤੀ,ਅਭਿਅਾਸ) ੲਿਕ-ਸਾਮਾਨ ਮਹੱੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ।ੲਿਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਤੱੱਤਾਂ ਵਿਚੋੋਂ ਕਿਸੇ ੲਿਕ ਦੀ ਘਾਟ ਵੀ ਕਵੀ/ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਨੀਵੇੇਂ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਲਿਅਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।ੲਿਸ ਲੲੀ ਕਾਵਿ/ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਲੲੀ ੲਿਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ(ਪ੍ਰਤਿਭਾ,ਵਿੳੁਂਤਪਤੀ,ਅਭਿਅਾਸ)ਤੱਤਾਂ ਦਾ ੲਿਕੱਠਿਅਾਂ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।

ਪੁਸਤਕ ਸੂਚੀ[ਸੋਧੋ]

  • ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਕਾਵਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੰਮਟ (ਅਨੁ)
  • ਜੱਗੀ, ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਕੌਰ, ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ, 2014
  • ਪ੍ਰੋ. ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਸ਼ਰਮਾ,ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ(2017),ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿੳੂਰੋ-ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਅਾਲਾ
  1. ਸੇਖੋਂ, ਡਾ.ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (2013). ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ(ਸਰੂਪ,ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਸੰਪਦਾੲਿ). ਲੁਧਿਅਾਣਾ: ਲਾਹੋਰ ਬੁੱਕਸ, 2 ਲਾਜਪਤ ਰਾੲੇ ਮਾਰਕੀਟ,ਨੇੜੇ ਸੁਸਾੲਿਟੀ ਸਿਨੇਮਾ. p. 111. 
  2. ਧਾਲੀਵਾਲ, ਡਾ.ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ (2012). ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ. ਪਟਿਅਾਲਾ: ਮਦਾਨ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ. p. 13. 
  3. ਧਾਲੀਵਾਲ, ਡਾ.ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ (2012). ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ. ਪਟਿਅਾਲਾ: ਮਦਾਨ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼. p. 13. 
  4. ਸੇਖੋਂ, ਡਾ.ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (2013). ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ(ਸਰੂਪ,ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾੲਿ). ਲੁਧਿਅਾਣਾ: ਲਾਹੋਰ ਬੁੱਕਸ, 2 ਲਾਜਪਤ ਰਾੲੇ ਮਾਰਕੀਟ,ਨੇੜੇ ਸੁਸਾੲਿਟੀ ਸਿਨੇਮਾ. p. 111. 
  5. ਸੇਖੋਂ, ਡਾ.ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (2013). ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ(ਸਰੂਪ,ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾੲਿ). ਲੁਧਿਅਾਣਾ: ਲਾਹੋਰ ਬੁੱਕਸ,2 ਲਾਜਪਤ ਰਾੲੇ ਮਾਰਕੀਟ,ਨੇੜੇ ਸੁਸਾੲਿਟੀ ਸਿਨੇਮਾ. p. 112. 
  6. ਸੇਖੋਂ, ਡਾ.ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (2013). ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ(ਸਰੂਪ,ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾੲਿ). ਲੁਧਿਅਾਣਾ: ਲਾਹੋਰ ਬੁੱਕਸ, 2 ਲਾਜਪਤ ਰਾੲੇ ਮਾਰਕੀਟ,ਨੇੜੇ ਸੁਸਾੲਿਟੀ ਸਿਨੇਮਾ. p. 112.