ਤੀਜਨ ਬਾਈ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਤੀਜਨ ਬਾਈ
Tijan Bai 1.jpg
ਜਨਮ (1956-04-24) ਅਪ੍ਰੈਲ 24, 1956 (ਉਮਰ 65)
ਪਿੰਡ ਗਨਿਆਰੀ, ਮਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ (ਹੁਣ ਛੱਤੀਸਗੜ)
ਪੇਸ਼ਾਪੰਡਵਾਨੀ ਲੋਕ ਗੀਤ-ਨਾਟ
ਸਾਥੀਤੁੱਕਾ ਰਾਮ
ਪੁਰਸਕਾਰਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ 2003
ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ 1988
ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ 1995

ਤੀਜਨ ਬਾਈ (ਜਨਮ 24 ਅਪਰੈਲ 1956) ਭਾਰਤ ਦੇ ਛੱਤੀਸਗੜ ਰਾਜ ਦੇ ਪੰਡਵਾਨੀ ਲੋਕ ਗੀਤ-ਨਾਟ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਨਾਰੀ ਕਲਾਕਾਰ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤੀਜਨਬਾਈ ਨੂੰ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੁਆਰਾ ਡੀ ਲਿਟ ਦੀ ਆਨਰੇਰੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ 1988 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪਦਮਸ਼ਰੀ ਅਤੇ 2003 ਵਿੱਚ ਕਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ 1995 ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਡਰਾਮਾ ਅਕਾਦਮੀ ਇਨਾਮ ਅਤੇ 2007 ਵਿੱਚ ਨਾਚ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਨਾਲ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।

ਜੀਵਨੀ[ਸੋਧੋ]

ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ[ਸੋਧੋ]

ਭਿਲਾਈ ਤੋਂ 14 ਕਿਮੀ ਦੂਰ ਮਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਿੰਡ ਗਨਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ ਤੀਜਨ ਬਾਈ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹੁਨੁਕ ਲਾਲ ਪਰਧਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਖਵਤੀ ਸੀ।[1]

ਨਿੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਤੀਜਨ ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ ਬਰਜਲਾਲ ਨੂੰ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਗਾਉਂਦੇ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਦੇਖਦੀ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਯਾਦ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਉਸ ਦੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਮੇਦ ਸਿੰਘ ਦੇਸ਼ਮੁਖ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੈਰ ਰਸਮੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸਿਖਲਾਈ ਵੀ ਕਰਵਾਈ।

13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਰੰਗ ਮੰਚ ਸ਼ੋ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀ ਪੰਡਵਾਨੀ ਗਾਇਕਾਵਾਂ ਕੇਵਲ ਬੈਠਕੇ ਗਾ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਦਮਤੀ ਸ਼ੈਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਖ ਖੜੇ ਹੋਕੇ ਕਪਾਲਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਤੀਜਨਬਾਈ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ ਸੀ ਜੋ ਜਿਸ ਨੇ ਕਪਾਲਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਪੰਡਵਾਨੀ ਦਾ ਸ਼ੋ ਕੀਤਾ।[2] ਇੱਕ ਦਿਨ ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰੰਗਕਰਮੀ ਹਬੀਬ ਤਨਵੀਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਤੀਜਨਬਾਈ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਤਤਕਾਲੀਨ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਨੇਕ ਅਤੀਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਦਿਖਾਈ ਹੈ।

ਕੈਰੀਅਰ[ਸੋਧੋ]

13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਚੰਦਰਖੁਰੀ (ਦੁਰਗ) ਵਿੱਚ 10 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ‘ਪਾਂਡਵਾਨੀ’ ਦੀ ਕਪਲੀ ਸ਼ੈਲੀ (ਸ਼ੈਲੀ) ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਵੇਦਮਤੀ ਵਿੱਚ, ਬੈਠਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ, ਔਰਤਾਂ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਉਲਟ, ਤੀਜਨ ਬਾਈ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖਾਸ ਗੱਟਰਲ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ।[2]

ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਉਹ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡਾਂ 'ਚ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੌਕਿਆਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦੇ ਭੇਜੇ ਗਏ।

ਉਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਦੋਂ ਪਿਆ, ਜਦੋਂ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਥੀਏਟਰ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਹਬੀਬ ਤਨਵੀਰ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਲਈ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ, 1988 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ[3], 1995 ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਅਤੇ 2003 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ।

1980ਵਿਆਂ ਤੋਂ, ਉਸ ਨੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਰਾਜਦੂਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਫਰਾਂਸ, ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ, ਜਰਮਨੀ, ਤੁਰਕੀ, ਟਿਉਨੀਸ਼ੀਆ, ਮਾਲਟਾ, ਸਾਈਪ੍ਰਸ, ਰੋਮਾਨੀਆ ਅਤੇ ਮਾਰੀਸ਼ਸ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ।[4]

ਅੱਜ ਉਹ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਲੋਕ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਦੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਲੁਭਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ[ਸੋਧੋ]

ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ 12 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਭਾਈਚਾਰੇ, 'ਪਾਰਧੀ' ਗੋਤ ਨੇ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਪਾਂਡਵਨੀ ਗਾਉਣ ਕਾਰਨ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਝੌਂਪੜੀ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਤੋਂ ਬਰਤਨ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਉਧਾਰ ਲੈਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਰਹਿਣ ਲੱਗੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਗਾਉਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਫਲਸਰੂਪ ਉਸ ਨੂੰ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।[5] ਉਹ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਪਤੀ ਦੇ ਘਰ ਨਹੀਂ ਗਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਤਲਾਕ ਲੈ ਲਿਆ।ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦਾ ਦੋ ਵਾਰ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ।

ਅਵਾਰਡ[ਸੋਧੋ]

  • 1988 ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ
  • 1995 ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਅਵਾਰਡ[6]
  • 2003 ਆਨ. ਡੀ. ਲਿਟ, ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ[7]
  • 2003 ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ[8]
  • 2016 ਐਮ ਐਸ ਸੁਬਲਕਸ਼ਮੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਪੁਰਸਕਾਰ
  • 2018 ਫੁਕੂਓਕਾ ਇਨਾਮ[9]
  • 2019 ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ[10]

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. Pandavani
  2. 2.0 2.1 The Hindu, 13 December, 2004
  3. Ahmadabad,February 23, 2000
  4. Teejan Bai, Rediff.com
  5. "The Hindu, Nov 26 2005". Archived from the original on 2009-01-29. Retrieved 2020-03-17. 
  6. Sangeet Natak Akademi Award winners Archived 14 May 2007 at the Wayback Machine.
  7. "The Times of India, 12 Oct 2003". Archived from the original on 2012-10-18. Retrieved 2020-03-17. 
  8. Indian government Padma Awards
  9. "Teejan Bai|Laureates". Fukuoka Prize (in ਜਪਾਨੀ). Retrieved 2018-10-22. 
  10. Ministry of Home Affairs, India. 25 January 2019

ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ[ਸੋਧੋ]