ਤੰਬੂਰਾ
ਤਾਨਪੁਰਾ ਜਾਂ ਤੰਬੂਰਾ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਸਹਿਤ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸੁਰਾਤਮਕ ਆਧਾਰ ਇੰਡੀਅਨ ਮਿਊਜ਼ੀਕਲ ਡਰੋਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਤੰਬੂਰਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੰਬਰੂ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[1]
ਮੁੱਖ ਅੰਗ
[ਸੋਧੋ]ਤਾਨਪੁਰਾ ਦੇ ਛੇ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:
- ਤੂੰਬਾ - ਇਹ ਕੱਦੂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਗੋਲ ਸ਼ਕਲ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਡਾਂਡ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਤਬਲੀ - ਗੋਲ ਕੱਦੂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਦਾ ਭਾਗ ਕੱਟਕੇ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੋਕੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਇੱਕ ਟੁਕੜੇ ਨਾਲ ਢਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਬਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
- ਘੁੜਚ (ਬ੍ਰਿਜ ਅਤੇ ਘੋੜੀ) - ਇਹ ਤਬਲੀ ਦੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਲੱਕੜੀ ਅਤੇ ਹੱਡੀ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਛੋਟੀ ਚੌਕੀ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
- ਧਾਗਾ - ਘੁੜਚ ਅਤੇ ਤਾਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਸੂਤ ਅਤੇ ਧਾਗੇ ਨੂੰ ਠੀਕ ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਥਿਤ ਕਰ ਦੇਣ ਨਾਲ ਤੰਬੂਰੇ ਦੀ ਟੁਣਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- ਕੀਲ (ਮੋਂਗਰਾ ਅਤੇ ਲੰਗੋਟ) - ਤੂੰਬੇ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਤਾਰ ਨੂੰ ਬੰਨਣ ਲਈ ਇੱਕ ਕਿੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੀਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
- ਮਣਕਾ - ਸਵਰਾਂ ਦੇ ਸੂਖਮ ਫਰਕ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਣ ਲਈ ਮੋਤੀ ਅਤੇ ਹਾਥੀਦੰਦ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਟੁਕੜੇ ਤਾਨਪੁਰੇ ਦੀਆਂ ਚਾਰੇ ਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੜਚ ਅਤੇ ਕੀਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ7 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿਰੋਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਣਕਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤਾਰ ਦੇ ਸਵਰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਉੱਪਰ-ਹੇਠਾਂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਤਿਹਾਸ
[ਸੋਧੋ]
ਤਾਨਪੁਰਾ (ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਟੰਬੁਰੂ ਵੀਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਲਗਭਗ 300 ਬੀ. ਸੀ. ਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਸਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਭਰਤ ਮੁਨੀ (200 ਬੀ. ਸੀ-200 ਸੀ. ਈ.) ਦੁਆਰਾ ਨਾਟਯਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਡਰੋਨ ਅਧਾਰਤ ਸੰਗਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ (ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਦਾ ਨਾਮ ਤਾਨਪੁਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ) ।[2] ਸ਼ਾਰੰਗਦੇਵ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤਾ ਰਤਨਾਕਰ (13 ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ) ਵਿੱਚ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਸਮਾਨ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਬਣਤਰ ਦੇ ਯੰਤਰਾਂ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।[2]
ਤਾਨਪੁਰਾ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦਾ ਰੂਪ ਲਗਭਗ 16-17 ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸ ਸਾਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਮੱਧ ਪੂਰਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੂਲ ਤੋਂ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਵੰਸ਼ਜ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵੀਨਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤ੍ਰਿਤਾਂਤਰੀ ਵੀਨਾ, ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਤੋਂ ਵੀ ਹੈ।[3] ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਮੁਢਲੀਆਂ ਮੁਗਲ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੰਬੂਰ ਵਾਦਕ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।[2]
ਇਸ ਸਾਜ਼ ਦੇ ਵਾਧੂ ਸਬੂਤ 17 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਦੇਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਕੁੱਝ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਕਡ਼ ਦਾ, ਬੇਢੰਗਾ ਤਾਨਪੁਰਾ (ਤੰਜੌਰ ਸ਼ੈਲੀ) ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਲੌਕੀ (ਤੂੰਬੇ ) ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਕੜ ਦੇ ਤਾਨਪੁਰੇ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੇ ਸਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ [2]
ਤਨਪੁਰਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਜਡ਼੍ਹ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਨਪੁਰਾ ਇੱਕ ਧੁਨੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਸੰਦਰਭ ਰਾਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਰਾਗ (ਮੈਲੋਡਿਕ ਮੋਡ) ਲੰਗਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।[4]
ਤਾਨਪੁਰਾ ਨਿਰਮਾਤਾ
[ਸੋਧੋ]ਮਿਰਾਜ ਦੇ ਸਿਤਾਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਤਨਪੁਰਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਉਤਪਾਦਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[5][6] ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ 1850 ਤੋਂ ਸੱਤ ਪੀਡ਼੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਤਨਪੁਰਾ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।[7] ਮਿਰਜ ਤਨਪੁਰਾ ਦਾ ਦਸਤਖਤ ਇੱਕ ਲੌਕੀ ਦਾ ਖੋਲ ਹੈ ਜੋ ਤਨਪੁਰਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੌਕੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲਈ ਲਟਕਾਇਆ ਅਤੇ ਸੁੱਕਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਜ਼ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ ਲੱਕਡ਼ ਤੋਂ ਉੱਕਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਇੱਕ ਤਨਪੁਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਹਫ਼ਤੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।[8]
ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]- ↑ http://gurmatgyanonlinepup.com/coursesweb/punjabi_music_instrument_gs.html
- ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 Datta, Asoke Kumar; Sengupta, Ranjan; Banerjee, Kaushik; Ghosh, Dipak (2019). "Acoustical Analysis of the Tanpura". Signals and Communication Technology (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). doi:10.1007/978-981-13-2610-3. ISSN 1860-4862. ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid
<ref>tag; name ":0" defined multiple times with different content - ↑ George, Diya Maria (2023-05-13). "Tracking the tanpura legacy". The New Indian Express (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Retrieved 2025-11-08.
- ↑ Jade, Srivani; Campbell, Patricia Shehan (2025-10-01). "World Music Pedagogy in Practice: Part 2 – Learning Hindustani/Indian Music". Journal of General Music Education (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). 39 (1): 5–12. doi:10.1177/27527646251325240. ISSN 2752-7646.
- ↑ George, Diya Maria (2023-05-13). "Tracking the tanpura legacy". The New Indian Express (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Retrieved 2025-11-08.
- ↑ Kakodkar, Priyanka (15 July 2018). "Miraj's legacy sitar-makers go online to survive". The Times of India. Retrieved 7 July 2020.
- ↑ "A few even make ancient instruments like the Taus - Photogallery". Photogallery.indiatimes.com. Retrieved 20 April 2021.
- ↑ Grant, Amelia Kosciulek, Reem Makhoul, Nikita. "This Indian family has been turning pumpkins into instruments for almost 2 centuries". Business Insider (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ (ਅਮਰੀਕੀ)). Retrieved 2025-11-13.
{{cite web}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)