ਪ੍ਰਯੋਗ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇੱਕ ਪ੍ਰਯੋਗ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ: Experiment) ਇੱਕ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ, ਜਾਂ ਨਕਾਰਾ ਕਰਨ ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਇਹ ਦੱਸ ਕੇ ਕਾਰਨ-ਅਤੇ-ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਝ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਕਾਰਕ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਜਰਬਿਆਂ ਦੇ ਟੀਚੇ ਅਤੇ ਪੈਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਬਦਲਾਅ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੁਹਰਾਉਣਯੋਗ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਲਾਜ਼ੀਕਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤਜਰਬੇਬਾਜ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਗ੍ਰੈਵਟੀਟੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨਕਾਂ ਦੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕਈ ਸਾਲ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਜਾਂਚ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨ ਕਲਾਸਰੂਮ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਤਜਰਬੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਟੈਸਟ ਦੇ ਅੰਕ ਵਧਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਉਹ ਸਮੱਗਰੀ ਜੋ ਉਹ ਸਿੱਖ ਰਹੇ ਹਨ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਅਤੇ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ,[1] ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ (ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੋ ਕਿ ਸਬਟਾਮੋਮਿਕ ਕਣਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੱਭਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ) ਲਈ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤੁਲਨਾਵਾਂ ਤੋਂ (ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪਸੰਦੀਦਾ ਲੱਭਣ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਕਲੇਟਾਂ ਨੂੰ ਚੱਖਣਾ) ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦੇ ਵਰਤੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਭਿੰਨ ਹਨ।

ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕਲੇ ਸੁਤੰਤਰ ਵੇਰੀਏਬਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੇਰੀਬਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਕੰਟਰੋਲ ਮਾਪਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਪਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਤੁਲਨਾ ਦੁਆਰਾ।ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਧੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਆਦਰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ, ਕਿਸੇ ਤਜਰਬੇ ਵਿਚਲੇ ਸਾਰੇ ਵੇਰੀਏਬਲ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ (ਨਿਯੰਤਰਣ ਮਾਪ ਦੁਆਰਾ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਬੇਰੋਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਜਿਹੇ ਤਜ਼ੁਰਬੇ ਵਿਚ, ਜੇ ਸਾਰੇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਣ ਕੰਮ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗ ਉਸ ਦੇ ਮਕਸਦ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਨਤੀਜੇ ਪ੍ਰੀਖਣਡ ਵੇਰੀਏਬਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਹਨ।

ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ[ਸੋਧੋ]

ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਤਜਰਬਾ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜੋ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾੱਡਲਾਂ ਜਾਂ ਅੰਤਿਮ ਅਨੁਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਰਬਿਟਰੇਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਜਾਂ ਨਵੀਂ ਹਾਇਪੋਸਟਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਜਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕੀਤੀ।[2][3]

ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਹਰੇਕ ਬਰਾਂਚ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਅਕਸਰ ਰਲਵੇਂ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇਣ ਲਈ), ਜਦਕਿ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ  ਅਕਸਰ ਇਲਾਜ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਬੇਤਰਤੀਬ ਸੇਵਾ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਥਾਇਰਾਇਡ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰਤਾਓ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਟੈਸਟਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਯੋਗ / ਅਧਿਐਨ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ[ਸੋਧੋ]

ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਮਾਨਕਾਂ ਅਤੇ ਮਿਆਰਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਾਪਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਿਆਂ (ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ) ਵਿੱਚ, ਇੱਕ 'ਸੱਚਾ ਪ੍ਰਯੋਗ' ਸਮਾਜਿਕ ਖੋਜ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵੇਰੀਏਬਲ ਹਨ। ਸੁਤੰਤਰ ਵੇਰੀਏਬਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗੀ ਦੁਆਰਾ ਬਦਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਰਭਰ ਵੇਰੀਏਬਲ ਨੂੰ ਮਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[4]

ਨਿਯਮਤ ਪ੍ਰਯੋਗ[ਸੋਧੋ]

ਇੱਕ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਕਸਰ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਨਮੂਨਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਯੰਤਰਨ ਦੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਪਹਿਲੂ ਜਿਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਪਰਖ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ (ਆਜ਼ਾਦ ਵੇਰੀਏਬਲ) ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ।

ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਯੋਗ[ਸੋਧੋ]

ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਜਾਂ ਕੁਝ ਵੇਰੀਏਬਲਾਂ ਦੀ ਹੇਰਾਫੇਰੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਵੇਰੀਏਬਲਾਂ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।[5]

ਫੀਲਡ ਪ੍ਰਯੋਗ[ਸੋਧੋ]

ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਦੇ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫੀਲਡ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਤੀਜਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਯੋਗਤ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕੁਦਰਤੀ ਸਥਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨੋਟਸ[ਸੋਧੋ]

  1. Stohr-Hunt, Patricia (1996). "An Analysis of Frequency of Hands-on Experience and Science Achievement". Journal of Research in Science Teaching. 33. doi:10.1002/(SICI)1098-2736(199601)33:1<101::AID-TEA6>3.0.CO;2-Z. 
  2. Cooperstock, Fred I. (2009). General relativistic dynamics : extending Einstein's legacy throughout the universe (Online-Ausg. ed.). Singapore: World Scientific. p. 12. ISBN 978-981-4271-16-5. 
  3. Wilczek, Frank; Devine, Betsy (2006). Fantastic realities : 49 mind journeys and a trip to Stockholm. New Jersey: World Scientific. pp. 61–62. ISBN 978-981-256-649-2. 
  4. "Types of experiments". Department of Psychology, University of California Davis. Archived from the original on 19 December 2014. 
  5. Dunning 2012