ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਡਾ. ਸਬਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਾਗਰ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ  
ਲੇਖਕਡਾ. ਸਬਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਾਗਰ
ਦੇਸ਼ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ
ਭਾਸ਼ਾਪੰਜਾਬੀ
ਵਿਸ਼ਾਨਾਟਕ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਉਂਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤਾਰੀਖ2012
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਮਾਧਿਅਮਪ੍ਰਿੰਟ
ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਡਾ. ਸਬਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਾਗਰ

ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਡਾ. ਸਬਿੰਦਰਜੀਤ ਸਾਗਰ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਨੇ 7 ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ।

ਭੂਮਿਕਾ:[ਸੋਧੋ]

ਸਬਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਾਗਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦੇ ਉਦਭਵ ਤੋਂ ਦੋ ਦਹਾਕੇ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਲੇਖਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। 1933 ਵਿਚ ਨਾਟਕ ਸੰਬੰਧੀ ਰਚਨਾ ‘ਨਾਟਕ ਰਤਨਾਕਰ’ ਲਿਖੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸਨ, ਗਿਆਨੀ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਤੇ ਐਲ.ਐਸ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ‘ਅਜੀਤ’। ਨਾਟਕ ਰਤਨਾਕਰ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਦੋ ਕੂ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕਕਾਰ (1951 ਈ.) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਹੋਈ। ਇਹ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਨਾਟਕ ਰਤਨਾਕਰ ਵਿਚ ਨਾਟਕ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਕਾਲ ਖੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 1. ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਾਂ 2. ਨਵੀਨ ਸਮਾਂ 3. ਵਰਤਮਾਨ ਸਮਾਂ ਨਾਟਕ ਦੇ ਉਦਭਵ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1947 ਤੱਕ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-

1. ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ:[ਸੋਧੋ]

ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਗਭਗ 1 ਸਦੀ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਗੈਰ ਪੰਜਾਬੀ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਮੱਧਵਰਗ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਮੱਧਵਰਗ ਆਪਣੇ ਮੁਢਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਹੀ ਰੰਗਮੰਚੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ। 19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਾਤਾਂ ਤੋਂ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਪਾਰਸੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਆਉਣਾ ਇਸ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮੱਧਵਰਗ ਨੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਲਿਆਦਾ ਸੀ।

2. ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਉਦਭਵ:[ਸੋਧੋ]

ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਅ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਨਾਟਕ ਦੀ ਵਿਧਾ ਦਾ ਉਭਰਨਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦੇ ਉਦਭਵ ਬਾਰੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ

ਵਿਚਾਰ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚੋਂ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਨਾਟਕ ਰਤਨਾਕਰ ਦੇ ਲੇਖਕ ਗਿਆਨੀ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਤੇ ਐਲ.ਐਸ. ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ‘ਅਜੀਤ’ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ। 

ਦੂਜੇ ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ ਜੋ ਇਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਨੰਦਾ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਮੋਢੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਤੀਸਰੇ ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ ਜੋ ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਨੰਦਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਨਾਟਕਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਉਦਭਵ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ 1895 ਵਿਚ ਮਖਮੂਰ ਚੰਦ ਦਾ ਨਾਟਕ ‘ਸ਼ਰਾਬ ਕੌਰ’ ਖਾਲਸਾ ਟੈਪਰੈਸ ਸੁਸਾਇਟੀ ਵੱਲੋਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ। 1913 ਤੋਂ ਬਾਦ ਲਿਖੇ ਨਾਟਕ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾਟਕ ਮੰਚਨ ਲਈ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

3. ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ: ਯਥਾਰਥ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ :[ਸੋਧੋ]

ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਨੰਦਾ ਨੂੰ ਮੋਢੀ ਨਾਟਕਕਾਰ ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਨਾਟਕਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਦਾਂ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਯਥਾਰਥਕ ਝੁਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਿਉਣ ਵਾਲਾ ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਨੰਦਾ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਨੰਦਾ ਦੀ ਨਾਟਕ ਕਲਾ ਦੀ ਵੀ ਸੀਮਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸਦਾ ਅਹਿਮ ਯੋਗਦਾਨ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਕੇ ਉਹਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਧਰਾਤਲ ਤੇ ਲਿਆ ਖੜਾ ਕਰਨਾ ਹੈ।


4. ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ:[ਸੋਧੋ]

ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਈਸ਼ਵਰ ਚੰਦਰ ਨੰਦਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਕਿਰਪਾ ਸਾਗਰ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਟਕਕਾਰ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਦਾਂ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਸਾਗਰ ਦੇ ਨਾਟਕ 1920-34 ਤੱਕ ਦੀ ਕੌਮੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਖਾੜਕੂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ।

5. 1934 ਤੋਂ 1940 ਦਾ ਸਮਾਂ: ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਮੋੜ:[ਸੋਧੋ]

1934 ਤੋਂ 40 ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਲਿਖੇ ਬਹੁਤੇ ਨਾਟਕ ਰੋਮਾਨੀ ਪਹੁੰਚ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਦਰਸ਼ ਮੁਖੀ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 1934 ਤੋਂ 40 ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।

6. ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤੇ 1940 ਤੋਂ 47 ਤੱਕ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ:[ਸੋਧੋ]

ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕਾਵਿ ਨਾਟਕ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੱਝਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਟਕ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਵਾਹਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 1. 1940 ਤੋਂ 42 ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ ਗਏ। 2. 1944 ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਨਾਟਕ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 3. ਅੰਤਿਮ ਪ੍ਰਵਾਹ 1946 ਤੇ 47 ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 1940 ਤੋਂ 47 ਤੱਕ ਦੇ ਨਾਟਕ ਮੱਧਵਰਗ ਦੀ ਚੜਤ ਤੇ ਆਪਾ ਪਛਾਣ ਦੇ ਨਾਟਕ ਹਨ।

7. ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ:[ਸੋਧੋ]

19 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਦਹਾਕਿਆ ਵਿਚ ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ ਨਾਟਕ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ। ਜਿਸਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕੀਤਾ। 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। 1913 ਤੋ ਬਾਅਦ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਥੀਏਟਰ ਉਸਾਰਨ ਦਾ ਸਿਲਸਲੇ ਵਾਰ ਯਤਨ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 20 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਨਾਟਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮੱਧਵਰਗੀ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਜਕੜ ‘ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਕਿਸਾਨੀ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। 60 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਜੋ ਸਰੂਪ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਰੰਗਮੰਚ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਨਟਕ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਰੁੱਕਿਆ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਚਨੌਤੀਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਤੇ ਨਵੇਂ ਰਾਹ ਲੱਭਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਿਹਾ।