ਫੋਬੀਆ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਫੋਬੀਆ
Little Miss Muffet 2 - WW Denslow - Project Gutenberg etext 18546.jpg
ਅਰਾਕਨਫੋਬਿਆ (ਮੱਕੜੀ ਦਾ ਡਰ) ਦੂਸਰੇ ਫੋਬੀਆ ਵਿੱਚੋਂ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਫੋਬੀਆ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ਸਤਾਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ
ਲੱਛਣਇੱਕ ਵਸਤ ਜਾਂ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਡਰ
ਗੁਝਲਤਾਆਤਮਹੱਤਿਆ
ਆਮ ਸ਼ੁਰੂਆਤਰੈਪਿਡ
ਸਮਾਂ6 ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ
ਕਿਸਮਖਾਸ ਫੋਬੀਆ, ਸਮਾਜਿਕ ਫੋਬੀਆ, ਐਗੋਰਾਫੋਬੀਆ
ਕਾਰਨਮੱਕੜੀਆਂ, ਸੱਪ, ਐਕਰੋਫੋਬੋਆ
ਇਲਾਜਜੋਖਿਮ ਚਿਕਿਤਸਾ, ਮਨੋ-ਸਾਹਿਤ, ਦਵਾਈ
ਦਵਾਈਐਂਟੀਡਿਪਰੈਸੈਂਟ, ਬੈਂਜੋਡਾਇਆਜ਼ੇਪੀਨ, ਬੀਟਾ-ਬਲੌਕਰਜ਼

ਫੋਬੀਆ ਇੱਕ ਡਰਾਉਣਾ ਵਿਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਵਸਤ ਜਾਂ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਡਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਫੋਬੀਆ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਸਥਿਤੀ ਜਾਂ ਵਸਤੂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜਿਆਦਾ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਕੋਈ ਡਰ ਜਾਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੋਵੇਗੀ। ਖੂਨ ਜਾਂ ਸੱਟ ਫੋਬੀਆ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਵਿਅਕਤੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਐਜੋਰੋਫੋਬੀਆ ਅਕਸਰ ਪੈਨਿਕ ਹਮਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਸਬੰਧੀ ਫੋਬੀਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਫੋਬੀਆ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫੋਬੀਆ, ਸੋਸ਼ਲ ਡਰ, ਅਤੇ ਐਜੋਰੋਫੋਬੀਆ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫੈਬੀਆ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਥਿਤੀਆਂ, ਖੂਨ ਜਾਂ ਸੱਟ ਅਤੇ ਖਾਸ ਸਥਿਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੋਕ ਸਪਾਈਡਰਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ, ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਡਰ ਅਤੇ ਉੱਚਾਈਆਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਜਾਂ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਅਨੁਭਵ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਜਿਕ ਡਰ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਹੀ ਚਿੰਤਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਐਜੋਰੋਫੋਬੀਆ ਕਿਸੇ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਡਰ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਬਚਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫੋਬੀਆ ਦਾ ਐਕਸਪੋਜਰ ਥੈਰਪੀ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਡਰ ਦਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਦਵਾਈਆਂ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ 'ਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸੋਸ਼ਲ ਡਰ ਅਤੇ ਐਜੋਰੋਫੋਬੀਆ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਦਵਾਈ ਦੇ ਕੁਝ ਸੁਮੇਲ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਰਤੀਆ ਦਵਾਈਆਂ ਵਿਚ ਐਂਟੀ ਡਿਪਟੀਪ੍ਰਸਟੈਂਟਾਂ, ਬੈਂਜੋਡਿਆਜ਼ੇਪੀਨਸ, ਜਾਂ ਬੀਟਾ-ਬਲੌਕਰਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਫੋਬੀਆ ਪੱਛਮੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ 6-8% ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆ, ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ 2-4% ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੋਸ਼ਲ ਡਰ ਦਾ ਅਸਰ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਬਾਕੀ 7% ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ 0.5-2.5% ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਐਜੋਰੋਫੋਬੀਆ ਦਾ 1.7% ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ 10 ਤੋਂ 17 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਫੋਬੀਆ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੋਬੀਆ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਜੋਖਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਵਰਗੀਕਰਨ[ਸੋਧੋ]

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਫੋਬੀਆ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀਬੱਧ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਡਾਇਗਨੋਸਟਿਕ ਐਂਡ ਸਟੈਟਿਸਟੀਕਲ ਮੈਨੂਅਲ ਔਫ਼ ਮੈਨਟਲ ਡਿਸਔਰਡਰਜ਼, ਪੰਜਵੀਂ ਐਡੀਸ਼ਨ (ਡੀਐਮਐਮ-ਵੀ) ਅਨੁਸਾਰ, ਅਜਿਹੇ ਫੋਬੀਆ ਨੂੰ ਉਪ-ਕਿਸਮ ਦੇ ਚਿੰਤਾ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਹਨ:

1. ਖਾਸ ਫੋਬੀਆ: ਖਾਸ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਸਮਾਜਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਡਰ ਜਿਸਦੀ ਫੌਰਨ ਚਿੰਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਪੈਨਿਕ ਹਮਲੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫੋਬੀਆ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਪੰਜ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਕਿਸਮ, ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਕਿਸਮ, ਸਥਿਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਕਿਸਮ, ਖੂਨ ਦਾ ਟੀਕਾ-ਸੱਟ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਅਤੇ ਹੋਰ।

2. ਆਗਰਾਫੋਬੀਆ: ਘਰ ਛੱਡਣ ਜਾਂ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ 'ਸੁਰੱਖਿਅਤ' ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੈਨਿਕ ਹਮਲੇ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਆਮ ਤੌਰ' ਤੇ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਖ ਵੱਖ ਫੋਬੀਆ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਖੁੱਲੇ ਥਾਵਾਂ, ਸੋਸ਼ਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ (ਸੋਸ਼ਲ ਐਗੋਰੋਫੋਬੀਆ), ਗੰਦਗੀ (ਡਰੱਗਜ਼ ਦੇ ਡਰ, ਡਰੈਸਿਲ-ਬਾਕਾਇਦਾ ਡਿਸਆਰਸਰ ਨਾਲ ਗੁੰਝਲਦਾਰ)।

3. ਸੋਸ਼ਲ ਡਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਫੋਬੀਆ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਡਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਡਰ ਉੱਤੇ ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਹਲਕੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੂਸਰੇ ਸਾਰੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਪਾਹਜ ਹੋਣ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦ ਹਮਲੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਆਦਾਤਰ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਡਰ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੈਨਿਕ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਓਵਰਰਾਈਡ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਅਕਸਰ ਚੱਕਰ ਆਉਣ, ਮਸਾਨੇ ਜਾਂ ਬੋਅਲ ਦੇ ਨਿਯੰਤ੍ਰਣ, ਟਚਾਈਨਾ, ਦਰਦ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਖਾਸ ਫੋਬੀਆ[ਸੋਧੋ]

ਇੱਕ ਖਾਸ ਫੋਬੀ ਇੱਕ ਵਸਤ ਜਾਂ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਖਾਸ ਜਾਂ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਂ ਗੈਰਵਾਜਬ ਡਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਫੋਬੀਆ ਵਿਚ ਕੰਟਰੋਲ, ਗੜਬੜ, ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਡਰ ਦੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਨਤੀਜੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫੋਬੀਆ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਜਾਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਡਰੱਗਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਡਰ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਮੁਲਾਂਕਣਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਡੀਐਮਐਮ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਫੋਬੀਆ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਬ-ਟਾਈਪਾਂ ਵਿੱਚ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ: ਜਾਨਵਰ, ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ, ਖੂਨ ਦਾ ਟੀਕਾ-ਸੱਟ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ. ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਲਹੂ ਦੇ ਟੀਕੇ-ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਫੋਬੀਆ ਅਤੇ ਫੋਬੀਆ, ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਣ (ਹਨੇਰੇ) ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 7 ਅਤੇ 9 ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਆਮ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, 10 ਤੋਂ 13 ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਖਾਸ ਫੋਬੀਆ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ।

ਸਮਾਜਿਕ ਫੋਬੀਆ [ਸੋਧੋ]

ਖਾਸ ਫੋਬੀਆ ਦੇ ਉਲਟ, ਸਮਾਜਿਕ ਫੋਬੀਆ ਵਿਚ ਜਨਤਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਛਾਣਬੀਣਾਂ ਦੇ ਡਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਡਾਇਗਨੌਸਟਿਕ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਜਾਂ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ

ਗੈਲਰੀ[ਸੋਧੋ]

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. "NIMH · Post Traumatic Stress Disorder Research Fact Sheet". National Institutes of Health. Archived from the original on 2014-01-23. 

ਬਾਹਰੀ ਕੜੀਆਂ[ਸੋਧੋ]

ਵਰਗੀਕਰਣ
V · T · D
ਬਾਹਰੀ ਸਰੋਤ