ਮੋਹਿਨੀ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਮੋਹਿਨੀ
ਦੇਵਨਾਗਰੀमोहिनी
ਇਲਹਾਕਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਅਵਤਾਰ
ਹਥਿਆਰਮੋਹਿਨੀ-ਅਸਤਰ (ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਲੈਣਾ), ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ
ਪਤੀ/ਪਤਨੀਸ਼ਿਵ

ਮੋਹਿਨੀ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ: मोहिनी, Mohinī) ਹਿੰਦੂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਇੱਕਮਾਤਰ ਇਸਤਰੀ ਰੂਪ ਅਵਤਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਨੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੀ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵੇਰਵਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਭਸਮਾਸੁਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਮ੍ਰਿਤਾ ਦੇ ਘੜੇ ਨੂੰ ਚੁਰਾਉਂਦੇ ਅਸੁਰਾਂ (ਭੂਤਾਂ) ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਥਾਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਮੇ ਅਤੇ ਵਿਆਹਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਮੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿੱਸੇ, ਸ਼ਸਤ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਭਾਸਮਾਸੁਰ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼, ਰਾਖ-ਭੂਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਮੋਹਿਨੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਢੰਗ ਓਪਰੇਂਡੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਕੀ ਜਾਂ ਧੋਖਾ ਦੇਣਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਉਹ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਪੂਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਮੰਦਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਲਾਸਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੰਡੋਬਾ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਇੱਕ ਖੇਤਰੀ ਅਵਤਾਰ ਹੈ।

ਦੰਤਕਥਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ[ਸੋਧੋ]

ਅਮ੍ਰਿਤ[ਸੋਧੋ]

ਇੱਕ ਮੋਹਿਨੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਹਵਾਲਾ 5 ਵੀਂ ਸਦੀ ਈ.ਪੂ. ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਮ੍ਰਿਤ, ਜਾਂ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਮੰਥਨ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਾ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਇਸ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਲੜਦੇ ਹਨ। ਅਸੁਰ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਅਮ੍ਰਿਤ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਆਪਣੀ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਆਣੇ, ਇੱਕ "ਮਨਮੋਹਣੀ ਲੜਕੀ" ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਉਸਨੂੰ ਅਮ੍ਰਿਤ ਦੇਣ ਲਈ ਭਰਮਾਉਣ ਲਈ ਉਸਦੀ ਇੱਛਾ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸਨੂੰ ਦੇਵੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਦੀ ਹੈ। ਰਾਹੁ, ਇੱਕ ਅਸੁਰ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਬਦਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੁਦ ਕੁਝ ਅਮ੍ਰਿਤ ਪੀਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ (ਸੂਰਜ-ਦੇਵਤਾ) ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ (ਚੰਦਰਮਾ ਦੇਵਤਾ) ਜਲਦੀ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ (ਰੱਬੀ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੁ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਨ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਅਮਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ, ਰਮਾਇਣ (ਚੌਥੀ ਸਦੀ ਈ.ਪੂ.), ਬਾਲਾ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਮੋਹਿਨੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਬਿਆਨਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੀ ਕਥਾ ਚਾਰ ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।

ਹੋਰ ਦੰਤਕਥਾਵਾਂ[ਸੋਧੋ]

ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੈਵਰਤ ਪੁਰਾਣ ਵਿਚ, ਮੋਹਿਨੀ ਸਿਰਜਣਹਾਰ-ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਭਰਮਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਜੋ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਔਰਤ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਖੁਸਰਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰ-ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਔਰਤ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਜੋ ਉਸ ਕੋਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਹ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾਵੇਗਾ ਹੁਣ ਆਓ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰੋ।” ਇੱਕ ਸਾਹ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ,"ਚਲੇ ਜਾਓ ਮਾਂ"। ਉਸ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੋਹਿਨੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ. ਬਾਅਦ ਵਿਚ, ਮੋਹਿਨੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਭਰੀ ਹੈ।

ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਆਖਿਆ[ਸੋਧੋ]

ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਪੱਟਨਾਇਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ: ਮੋਹਿਨੀ ਭਸਮਾਸੁਰ ਭੂਤ ਨੂੰ ਭਰਮਾਉਣ ਲਈ ਸਿਰਫ ਇਕ ਭੇਸ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਇਸ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਿਨਸੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮੋਹਿਨੀ ਇਕ ਵਿਸਾਰ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਮਾਇਆ।

ਨਿਰੁਕਤੀ[ਸੋਧੋ]

ਮੋਹਿਨੀ ਨਾਮ ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਮੂਲ "ਮੋਹ" ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ "ਮੋਹ ਭਟਕਣਾ, ਹੈਰਾਨ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ਭਟਕਣਾ," ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ "ਭਰਮ ਭੁਲੇਖਾ" ਹੈ।[1] ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬੇਗਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ, ਮੋਹਿਨੀ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ "ਕਾਮਾਦਿਕ ਜਾਦੂ ਜਾਂ ਜਾਦੂ ਹੈ।"

ਪੂਜਾ[ਸੋਧੋ]

Vishnu (left) as Mohini with his consort Lakshmi, Nevasa.

ਬ੍ਰਹਮਾਂਤਸਵਮ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ, ਵੈਂਕਟੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਮੋਹਿਨੀ ਦੀ ਪੋਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਲੂਸ ਵਿੱਚ ਪਰੇਡ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗੋਆ ਵਿੱਚ, ਮੋਹਿਨੀ ਨੂੰ ਮਹੱਲਾਸਾ ਜਾਂ ਮਹਲਾਸਾ ਨਾਰਾਇਣੀ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੱਛਮੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਕੁਲਦੇਵੀ (ਪਰਿਵਾਰਕ ਦੇਵੀ) ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੌਡ ਸਰਸਵਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਰਹਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਡੇਵਜਨਾ ਅਤੇ ਭੰਡਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮਹਲਾਸਾ ਨਾਰਾਇਣੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਦਿਰ ਗੋਆ ਦੇ ਮਾਰਦੋਲ ਵਿੱਖੇ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਮੰਦਰ ਕਰਨਾਟਕ, ਕੇਰਲਾ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਮਹਲਾਸਾ ਦੇ ਚਾਰ ਹੱਥ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ, ਇੱਕ ਤਲਵਾਰ, ਇੱਕ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸਿਰ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਕਟੋਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹਨ। ਉਹ ਸ਼ੀਸ਼ੂ ਆਦਮੀ ਜਾਂ ਭੂਤ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਸ਼ੇਰ ਜਾਂ ਚੀਰੇ ਹੋਏ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹੂ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਸਰਸਵਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗੋਆ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਕਨਾਰਾ ਦੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮੋਹਿਨੀ ਨਾਲ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਰਾਇਣੀ ਅਤੇ ਰਾਹੁ ਦੀ ਕਾਤਲ, ਰਾਹੁ-ਮਥਾਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਵਿਸ਼ਯ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।[2]

ਮਹਲਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਮਹਿੰਸਾ, ਖੰਡੋਬਾ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਸਥਾਨਕ ਅਵਤਾਰ, ਦੀ ਸਾਥੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੰਡੋਬਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ, ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਦਰ - ਮੋਹਿਨੀਰਾਜ ਮੰਦਰ - ਨੇਵਾਸਾ ਵਿਖੇ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਹਿਨੀ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੱਲਾਸਾ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਦੋ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੰਡੋਬਾ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ।[3]

ਰਿਆਲੀ ਵਿਖੇ ਜਗਨਮੋਹਿਨੀ-ਕੇਸਾਵਾ ਸਵਨੀ ਮੰਦਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਤੀਕ, 11ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਦੁਆਰਾ ਭੂਮੀਗਤ ਰੂਪ 'ਚ ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਲੱਭੇ ਗਏ, ਸਾਹਮਣੇ ਵਿੱਚ ਮਰਦ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਈਕਾਨ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਔਰਤ ਜਗਨ-ਮੋਹਿਨੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਮੋਹਿਨੀ, ਮਾਦਾ ਹੇਅਰਡੋ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਥਾ ਪੁਰਾਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੋਹਿਨੀ ਦੇ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲ ਰਿਆਲੀ (ਤੇਲਗੂ ਵਿੱਚ "ਪਤਨ") ਵਿਖੇ ਡਿੱਗਿਆ ਜਦੋਂ ਮੋਹਿਨੀ ਦਾ ਸ਼ਿਵ ਦੁਆਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।[4]

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. [1] Archived 2020-03-04 at the Wayback Machine. Monier Williams, Sanskrit-English Dictionary. (1899).
  2. V. P. Chavan (1991). Vaishnavism of the Gowd Saraswat Brahmins and a few Konkani folklore tales. Asian Educational Services. pp. 26–7. ISBN 978-81-206-0645-6. 
  3. Dhere, R C. "Chapter 2: MHAALSA". Summary of Book "FOLK GOD OF THE SOUTH: KHANDOBA". R C Dhere. Retrieved 14 March 2010. 
  4. "Ryali". Official Government site of East Godavari district. National Informatics Centre(East Godavari District Centre). Archived from the original on 19 June 2009. Retrieved 14 March 2010.  Unknown parameter |url-status= ignored (help)