ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ

ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ
ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ; ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ; ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਵੱਲਾ ; ਸਰਕਾਰ ਖ਼ਾਲਸਾਜੀ
	ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰੇ ਨਾਲ਼ (ਉਸਦੀ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ 'ਤੇ), ਅਗਸਤ ਸ਼ੋਫਟ ਦੁਆਰਾ, ਅੰ. 1841–42
ਪੰਜਾਬ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਜੰਮੂ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ
ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਲ	18 ਜਨਵਰੀ 1841 – 15 ਸਤੰਬਰ 1843
ਰਾਜਤਿਲਕ	27 ਜਨਵਰੀ 1841; ਲਹੌਰ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਲਹੌਰ;
ਪੂਰਵ-ਅਧਿਕਾਰੀ	ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ (1840 ਤੱਕ ਮੋਨਾਰਕ ਵਜੋਂ); ਚੰਦ ਕੌਰ (1840–1841 ਵਿੱਚ ਰੀਜੈਂਟ ਵਜੋਂ)
ਵਾਰਸ	ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ	ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ
ਜਨਮ	4 ਦਸੰਬਰ 1807; ਬਟਾਲਾ, ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ; (ਹੁਣ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਪੰਜਾਬ, ਭਾਰਤ);
ਮੌਤ	15 ਸਤੰਬਰ 1843 (ਉਮਰ 35); ਸ਼ਾਹ ਬਿਲਾਲ ਬਾਗ, ਲਾਹੌਰ, ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ; (ਹੁਣ ਕੋਟ ਖਵਾਜਾ ਸਈਦ, ਲਾਹੌਰ, ਪੰਜਾਬ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ);
ਮਹਾਰਾਣੀ ਕੰਨਸੋਰਟ	ਪ੍ਰੇਮ ਕੌਰ ਵੜੈਚ (ਵਿ.1822)
ਔਲਾਦ	ਮਹਾਰਾਣੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕੌਰ: ਦੁਆਰਾ ; * ਯੁਵਰਾਜ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ; ਮਹਾਰਾਣੀ ਪ੍ਰਤਾਪ ਕੌਰ ਦੁਆਰਾ:; * ਕੰਵਰ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ; ਮਹਾਰਾਣੀ ਦਕਨੋ ਕੌਰ ਦੁਆਰਾ:; * ਸ਼ਾਹਦੇਓ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ
ਘਰਾਣਾ	ਸ਼ੁਕਰਚਕੀਆ
ਪਿਤਾ	ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਮਾਤਾ	ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਕਨ੍ਹਈਆ
ਧਰਮ	ਸਿੱਖ ਧਰਮ
ਮੋਹਰ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ (4 ਦਸੰਬਰ 1807 - 15 ਸਤੰਬਰ 1843) ਸਿੱਖ ਸਲਤਨਤ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਨ। ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣਿਆ।^[2] ਉਹ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਦੇ ਜੁੜਵਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ 18 ਜਨਵਰੀ 1841 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਰਾਜ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।^[3] 15 ਸਤੰਬਰ 1843 ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।^[3]^[4] ਉਸ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਰਾਜ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸਾਲ ਹੀ ਚੱਲਿਆ।^[4] ਇੱਕ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਫੌਜੀ, ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੀ।^[4]

ਜੀਵਨ

ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਦਸੰਬਰ 1807 ਈ. ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜੁੜਵਾਂ ਭਰਾ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ (1807–1859) ਸੀ।^{[lower-alpha 1]} ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਆਹ ਨਕੱਈ ਮਿਸਲ ਦੇ ਰਈਸ ਦੀ ਧੀ ਬੀਬੀ ਦੇਸਾਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਸ: ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਵੜੈਚ (ਲਾਧੋਵਾਲੀਏ) ਦੀ ਧੀ ਬੀਬੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ 14 ਦਸੰਬਰ 1831 ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ

1820 ਵਿੱਚ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉ ਸਨੂੰ ਸਿਵਲ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ। 1831 ਤੋਂ 1834 ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1834 ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸ ਫੋਰਸ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਤੋਂ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਸੀ।^[2]

ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ

ਬਰੇਲਵੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜੇਹਾਦ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਲਾਕੋਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੈਂਪ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। 1831 ਵਿੱਚ, ਸ਼ਾਹ ਇਸਮਾਈਲ ਦੇਹਲਵੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਤਾਬ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਹਨੂੰਮਾਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਲਾਕੋਟ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਸ ਨੇ ਬਾਲਾਕੋਟ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਸਿੱਖ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਸੱਯਦ ਨਿਵਾਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ, ਸਿੱਖ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਕੱਢੀਆਂ, ਸੱਯਦ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸੱਯਦ ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਇਸਮਾਈਲ ਦੇਹਲਵੀ ਸਮੇਤ ਸੱਯਦ ਦੇ ਲਗਭਗ 500 ਪੈਰੋਕਾਰ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਸੱਯਦ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। 50,000 ਰੁਪਏ ਦੀ ਰਕਮ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਜਾਗੀਰ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪੱਤਰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।^[5]

ਰਾਜ

ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ 27 ਜਨਵਰੀ 1841 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣਿਆ,^[2] ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੌਤ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਸਾਬਕਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੌਤੇਲਾ ਭਰਾ ਸੀ।

ਉਸ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰ (ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ) ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਦੁਆਰਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੱਦੀ ਜਿੱਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ।

ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੱਖੀ ਵਿਚਾਰ ਸਨ, ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸਤਾਨਾ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਸੀ।^[4] ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪੱਖੀ ਹਮਦਰਦੀ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ ਉਸ ਨੇ 1842 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਰਾਹੀਂ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ।^[4] ਇਹ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਲੁੱਟ ਦੇ ਮਾਲ ਲਈ ਅਫ਼ਗਾਨ ਵਾਪਸੀ ਦੌਰਾਨ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ।^[4]

ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਕਲਾ ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਸੀ।^[6] ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਅਗਸਤ ਸ਼ੋਫਟ ਪੰਜਾਬ ਆਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।^[6] ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦਾ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸੀ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਕੰਧ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਾਸਿਮ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਕਬਰ 'ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।^[6] ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੁਲਤਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਸੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਠੇਕੇਦਾਰ ਬਣ ਗਿਆ।^[6]

ਮੌਤ

ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਤੰਬਰ 1843 ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਬੰਦੂਕ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ ਫਿਰ ਟਰਿੱਗਰ ਖਿੱਚਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜ਼ਖਮੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਕੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।^[7]^[4] ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ, ਫਿਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭਰਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਲਈ, ਫਿਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੌ ਨਿਹਾਲ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਣ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ ਫਿਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਚੰਦ ਕੌਰ ਲਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ, ਜੋ ਕਿ ਰੀਜੈਂਟ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ ਚੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਰੀਜੈਂਟ ਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਰੱਖਣਾ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਲੀ। ਚੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਵਿਤ ਵਾਰਸ ਵਜੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਪੁੱਤਰ ਨੌ ਨਿਹਾਲ ਦੀ ਨੂੰਹ ਮਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਕਹਿਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ, "ਕਿੰਨਾ ਧੋਖਾ"। ਸੰਧਾਵਾਲੀਆਂ ਨੇ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵੀ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆਂ ਕੋਲ ਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਉੱਤੇ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਸਨ।^{[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ]}

ਨੋਟਸ

↑ Mehtab Kaur, who was also known as Mahitab Kaur, is not to be confused with Maharani Mahtab Devi Sahiba, another wife, who committed sati in 1839 with Ranjit Singh's body lying with his head on her lap.

ਹਵਾਲੇ

↑ ^1.0 ^1.1 Suri., Sohan Lal (1961). Umdat-ut-tawarikh ['Umdat at-tawārīh, engl.] An outstanding original source of Panjab history by Lala Sohan Lal Suri. OCLC 163394684.
↑ ^2.0 ^2.1 ^2.2 Hasrat, B.J. "Sher Singh, Maharaja". Encyclopaedia of Sikhism. Punjab University Patiala. ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid <ref> tag; name "Hasrat" defined multiple times with different content
↑ ^3.0 ^3.1 Syad Muhammad Latif, Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, Printed at the New Imperial Press, 1892
↑ ^4.0 ^4.1 ^4.2 ^4.3 ^4.4 ^4.5 ^4.6 "Lot 284: A large portrait of Maharajah Sher Singh, viewed in profile, Punjab, circa 1860-70". Bonhams. 2025. Retrieved 6 June 2025.
↑ Patwant Singh (2008). Empire of the Sikhs: The Life and Times of Maharaja Ranjit Singh. Peter Owen. pp. 73–76. ISBN 978-0-7206-1323-0.
↑ ^6.0 ^6.1 ^6.2 ^6.3 Khalid, Kanwal (July–December 2015). "Miniature Painters as Historiographers" (PDF). Journal of the Punjab University Historical Society. 28 (2): 124–132.
↑ Khalid, Haroon (2016-05-13). "In Lahore, overflowing garbage marks the spot where the final blow was dealt to the Sikh Empire". Scroll.in (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ (ਅਮਰੀਕੀ)). Retrieved 2023-06-06.

ਬਾਹਰੀ ਲਿੰਕ

ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੀਡੀਆ ਵਿਕੀਮੀਡੀਆ ਕਾਮਨਜ਼ ਉੱਤੇ ਹੈ
Maharaja Sher Singh (1807 - 1843) Archived 11 February 2014 at the Wayback Machine.

[5] Mehtab Kaur, who was also known as Mahitab Kaur, is not to be confused with Maharani Mahtab Devi Sahiba, another wife, who committed sati in 1839 with Ranjit Singh's body lying with his head on her lap.

[Suri._1961-1] 1.0 ^1.1 Suri., Sohan Lal (1961). Umdat-ut-tawarikh ['Umdat at-tawārīh, engl.] An outstanding original source of Panjab history by Lala Sohan Lal Suri. OCLC 163394684.

[Hasrat-2] 2.0 ^2.1 ^2.2 Hasrat, B.J. "Sher Singh, Maharaja". Encyclopaedia of Sikhism. Punjab University Patiala. ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid <ref> tag; name "Hasrat" defined multiple times with different content

[auto1-3] 3.0 ^3.1 Syad Muhammad Latif, Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities: With an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs, Printed at the New Imperial Press, 1892

[:0-4] 4.0 ^4.1 ^4.2 ^4.3 ^4.4 ^4.5 ^4.6 "Lot 284: A large portrait of Maharajah Sher Singh, viewed in profile, Punjab, circa 1860-70". Bonhams. 2025. Retrieved 6 June 2025.

[6] Patwant Singh (2008). Empire of the Sikhs: The Life and Times of Maharaja Ranjit Singh. Peter Owen. pp. 73–76. ISBN 978-0-7206-1323-0.

[:62-7] 6.0 ^6.1 ^6.2 ^6.3 Khalid, Kanwal (July–December 2015). "Miniature Painters as Historiographers" (PDF). Journal of the Punjab University Historical Society. 28 (2): 124–132.

[8] Khalid, Haroon (2016-05-13). "In Lahore, overflowing garbage marks the spot where the final blow was dealt to the Sikh Empire". Scroll.in (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ (ਅਮਰੀਕੀ)). Retrieved 2023-06-06.

[1]

[2]

[3]

[4]

[lower-alpha 1]

[5]

[6]

[7]