ਸਿਰਾਜ-ਉਦ-ਦੌਲਾ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਸਿਰਾਜ-ਉਦ-ਦੌਲਾ
ਬੰਗਾਲ ਦਾਨਵਾਬ

Siraj ud-Daulah.jpg
ਸਿਰਾਜ-ਉਦ-ਦੌਲਾ
ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਲ ਅਪ੍ਰੈਲ, 1756 - ਜੂਨ, 1757
ਪੂਰਵ-ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਲੀ ਵਰਦੀ ਖਾਨ
ਵਾਰਸ ਮੀਰ ਜਾਫਰ
ਔਲਾਦ ਉਂਮੇ ਜੋਹਰਾ
ਪੂਰਾ ਨਾਂ
ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਸਿਰਾਜ-ਉਦ-ਦੌਲਾ
ਪਿਤਾ ਜੈਨ - ਉੱਦੀਨ
ਮਾਂ ਅਮੀਨਾ ਬੇਗਮ

ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਸਿਰਾਜ-ਉਦ-ਦੌਲਾ, (ਫਾਰਸੀ:مرزا محمد سراج الدولہ, ਬੰਗਾਲੀ: নবাব সিরাজদৌল্লা) ਪ੍ਰਚੱਲਤ ਨਾਮ ਸਿਰਾਜੂਦੌਲਾ (1733 - 2 ਜੁਲਾਈ, 1757) ਬੰਗਾਲ, ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਉੜੀਸਾ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਨਵਾਬ, Alam of the Mughal Empire.svg ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ ਦਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰ[1] ਸੀ। ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਬਰਤਾਨਵੀ [[ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ] ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਆਰੰਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਉਸਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਠੀਕ ਨਾ ਬੋਲ ਪਾਉਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਰ ਰੋਜਰ ਡਾਵਲੇਟ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ।

ਉਸ ਨੇ 23 ਅਪ੍ਰੈਲ 1756 ਆਪਣੇ ਨਾਨੇ ਅਲੀਵਰਦਾਰ ਖਾਨ ਤੋਂ 23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ਼ ਦੀ ਗੱਦੀ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤੀ। ਨਵਾਬ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਮੀਰ ਜਫ਼ਰ ਦੀ ਧੋਖਾਧੜੀ ਕਾਰਨ 23 ਜੂਨ 1757 ਨੂੰ ਪਲਾਸੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ। ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਰੌਬਰਟ ਕਲਾਈਵ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।

ਜਨਮ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ[ਸੋਧੋ]

ਸਿਰਾਜ ਦਾ ਜਨਮ 1733 ਵਿਚ ਜ਼ੈਨ ਉਦ-ਦੀਨ ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਅਮੀਨਾ ਬੇਗਮ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ[2] ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸਿਰਾਜ ਦੇ ਨਾਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬਿਹਾਰ ਦਾ ਡਿਪਟੀ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਵਾਬ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਢੁਕਵੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਹੋਈਆ । ਨੌਜਵਾਨ ਸਿਰਾਜ ਨੇ ਅਲੀਵਰਦੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ 1746 ਵਿਚ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਫ਼ੌਜੀ ਉੱਦਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਾਜ ਨੂੰ ਕੁਨਬੇ ਲਈ " ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਬੱਚਾ" ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿਰਾਜ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਦਾਦੇ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਲਗਾਵ ਸੀ। ਮਈ 1752 ਵਿਚ, ਅਲੀਵਰਦੀ ਖਾਨ ਨੇ ਸੀਰਜ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਐਲਾਨਿਆ। ਅਲੀਵਰਦੀ ਖਾਨ ਦੀ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ 1756 ਨੂੰ ਅੱਸੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

ਰਾਜ ਕਾਜ[ਸੋਧੋ]

(ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜਿੱਤ), ਸਿਰਾਜ ਉਦ (ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਰਾਜ) ਅਤੇ ਨਵਾਬੀ ਲਈ ਸਿਰਾਜ-ਉਦ-ਦੌਲਾਹ ਦੀ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਸੀ ਘਸੀਤੀ ਬੇਗਮ (ਮੇਹਰ ਅਨਿਯਾਸਾ ਬੇਗਮ), ਮੀਰ ਜਾਫਰ ਅਤੇ ਸ਼ੌਕਤ ਜੰਗ (ਸਿਰਾਜ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ) ਦੀ ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ। ਘਸੀਤੀ ਬੇਗਮ ਕੋਲ ਵੱਡੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਸੀ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦਾ ਸਰੋਤ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਸਿਰਾਜ ਉਦ-ਦੌਲਾ ਨੇ ਮੋਤੀਝੀਲ ਪੈਲੇਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ। ਨਵਾਬ ਨੇ ਉੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਅਹੁਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ । ਮੀਰ ਮਦਨ ਨੂੰ ਮੀਰ ਜਾਫਰ ਦੀ ਥਾਂ ਬਕਸ਼ੀ (ਫੌਜ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਦੇਣਵਾਲਾ) ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਖਾਨਾ ਦੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। ਆਖਿਰਕਾਰ ਸਿਰਾਜ ਨੇ ਪੂਰਨਿਆ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਸ਼ੌਕਤ ਜੰਗ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ।

ਕਲਕੱਤਾ ਦਾ ਬਲੈਕ ਹੋਲ[ਸੋਧੋ]

ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਜੀ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਗੁਰ ਨੂੰ ਅਜਮਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਿਰਾਜ , ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜਨੀਤਿਕ-ਫੌਜੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਖਿਲਾਫ ਸਾਜ਼ਸ਼ ਵਿਚ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਕਥਿਤ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਤੋਂ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਉਸ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਤਿੰਨ ਪੱਖ ਸਨ। ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਕਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਫੋਰਟ ਵਿਲੀਅਮ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕੀਤਾ; ਦੂਜਾ, ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਵਪਾਰਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕਸਟਮ ਡਿਊਟੀ ਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਅਨਸਰਾਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਬੰਗਾਲ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀ ਸਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਰਾਜਬਾਲਾਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਦਾਸ, ਜੋ ਸਰਕਾਰੀ ਫੰਡਾਂ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਢਾਕਾ ਤੋਂ ਭੱਜ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਫੋਰਟ ਵਿਲੀਅਮ ਵਿਖੇ ਫੌਜੀ ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਕਦਮ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਏਤਾਂ ਸਿਰਾਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੁਕਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਲਈ ਸੀਰਜ-ਉਦਦਾਲਾਹ ਨੇ ਜੂਨ 1756 ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਤੋਂ ਕੋਲਕਾਤਾ (ਜਿਸ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਅਲੀਨਗਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ) ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਨਵਾਬ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਫੋਰਟ ਵਿਲੀਅਮ ਕਬਜਾ ਨੂੰ ਲਿਆ। ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਕਮਾਂਡਰ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਅਸਥਾਈ ਤੌਰ ਤੇ ਬਣੇ ਕੈਦਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਬਣੇ ਸੈੱਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ । ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਅਣਉਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੱਖਣ ਤੇ ਦਮ ਘੁੱਟਣ ਨਾਲ ਕੰਪਨੀ ਅਨੁਸਾਰ 64 ਵਿਚੋਂ 43 ਕੈਦੀ ਮਰ ਗਏ। ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਖਾਤਾ ਵਧਾ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ ਮੈਰੀਡੀਥ, ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਰੌਬਰਟ ਕਲਾਈਵ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟਰੀ ਜਾਂਚ ਦੌਰਾਨ, ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਘਟਨਾ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚਾਰਜਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰਾਜ ਉਦ-ਦੌਲਾਹ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ: ਇੱਕ ਸਿਫਰ ਸੀਰਾਜ ਉਦ-ਦੋਹਲੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਦਾਰਤਾਪੂਰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਣਗੌਲਿਆ ਅਤੇ ਮੁਆਫ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਨਵਾਬ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੂਤਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਘੜੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਮਹਿਰੂਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ।.[3]

ਸਾਜ਼ਿਸ਼[ਸੋਧੋ]

ਚੰਦਨਗਰ 'ਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਨਵਾਬ ਗੁੱਸੇ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ ਪਰਤ ਆਈ ਪਰ ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਗਠਜੋੜ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ​​ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ। ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਅਹਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁੱਰਾਨੀ ਦੇ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ ਮਰਾਠਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਹਮਲਾ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਨਵਾਬ ਡਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਦੇ ਵੀ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਬੇਭਰੋਸਗੀ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਸੀਰਾਜ ਨੇ ਜ਼ੌਨ ਲਾਅ, ਕੋਸਿਮਮਬਾਰ ਦੇ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਫੈਕਟਰੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਡੀ ਬੂਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਨਵਾਬ ਨੇ ਰਾਇ ਦਰਲਭ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਖੇਪ ਪਲਾਸੀ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਮੁਰਸੀਦਾਬਾਦ ਤੋਂ 30 ਮੀਲ (48 ਕਿਲੋਮੀਟਰ) ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਕੋਸਿਮਬਰਗ ਦੇ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ ਸੀ।.[4][5][6][7]

ਨਵਾਬ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਧੜਿਆਂ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਖਿਲਾਫ ਆਪਣੀ ਯੋਜਨਾ ਉਲੀਕੀ। ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ,ਸੇਠ, ਸੀਰਾਜ਼ ਦੇ ਰਾਜ ਅਧੀਨ ਆਪਣੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ੰਕਾ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਅਲੀਵਰਦੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਉਲਟ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯਾਰ ਲੂਤਫ ਖਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਅੱਗੇ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਮਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਢਾਲ ਬਣ ਸਕੇ। ਸਿਰਾਜ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਕੰਪਨੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਵਿਲੀਅਮ ਵਾਟਸ ਨੇ ਕਲਾਈਵ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਉਲਟਾਉਣ ਲਈ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਰਚੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਮੀਰ ਜਾਫਰ, ਫੌਜ ਦੇ ਤਨਖ਼ਾਹ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਰਾਇ ਦੁਰਲਭ, ਯਾਰ ਲੂਤਫ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਇਕ ਸਿੱਖ ਵਪਾਰੀ ਓਮਿਕੰਦ (ਅਮੀਰ ਚੰਦ) ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਕਈ ਅਫ਼ਸਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਮੀਰ ਜਾਫਰ ਨੇ ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਕਲਾਈਵ ਨੇ 1 ਮਈ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਦੀ ਚੋਣ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਗਠਜੋੜ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਵਿਚ ਇਕ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਮੀਰ ਜਫਰ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਲੜਾਈ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਨ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਦੀ ਗੱਦੀ ਲਈ ਅਤੇ ਕਲਕੱਤੇ 'ਤੇ ਹਮਲੇ ਲਈ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਦੀ ਅਦਾਇਗੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ। 2 ਮਈ ਨੂੰ, ਕਲਾਈਵ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੈਂਪ ਤੋੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਅੱਧੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਕਲਕੱਤਾ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਨੂੰ ਚੰਦਰਨਗਰ ਨੂੰ ਭੇਜੀਆਂ।

ਮੀਰ ਜਫਰ ਅਤੇ ਸੇਠ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ ਨੂੰ ਓਮਚੁੰਦ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰ ਦੇਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ , ਜੇ ਉਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵਧ ਕੇ 30 ਲੱਖ ਰੁਪਏ (300,000 ਪੌਂਡ) ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਕਲਾਈਵ ਨੇ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਦੋ ਲਿਖਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ - ਸਫੇਦ ਪੇਪਰ ਉੱਤੇ ਅਸਲੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਓਮੀਕੰਦ ਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਲਾਲ ਪੇਪਰ ਤੇ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਲਈ ਓਮਿਕੰਦ ਦੀ ਲੋੜੀਦੀ ਸ਼ਰਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇ। ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਸੰਧੀਆਂ 'ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਐਡਮਿਰਲ ਵਾਟਸਨ ਨੇ ਸਿਰਫ ਅਸਲੀ ਹੀ ਹਸਤਾਖਰ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦਸਤਖਤ ਨੂੰ ਫਰਜ਼ੀ ਜਿਹੇ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਫੌਜ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਦੋਨੋ ਸੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਲੇਖ, 4 ਜੂਨ ਨੂੰ ਮੀਰ ਜਾਫਰ ਵੱਲੋਂ ਨਵੀ ਸਕੁਐਡਰਨ ਅਤੇ ਕਮੇਟੀ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।[8][9][10][11]

ਪਲਾਸੀ ਦਾ ਯੁੱਧ[ਸੋਧੋ]

ਪਲਾਸੀ (ਜਾਂ ਪਾਲੀਸੀ) ਦੀ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੋੜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਸਿਰਾਜ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਦੀ ਕਲਕੱਤਾ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਮਦਰਾਸ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਭੇਜੀਆਂ। ਰਾਜਧਾਨੀ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿਰਾਜ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨਾਲ ਪਲਾਸੀ ਵਿੱਚ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਤੋਂ 27 ਮੀਲ ਦੂਰ ਕੈਂਪ ਲਗਾਉਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। 23 ਜੂਨ 1757 ਨੂੰ ਸੀਰਜ-ਉਦ-ਦੌਲਾਹ ਨੇ ਮੀਰ ਜਾਫਰ ਨੂੰ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੀਰ ਮਾਰਦਾਨ ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਫ਼ੌਤ ਹੋ ਜਾਂ ਤੇ ਉਦਾਸ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸਿਰਾਜ ਦੇ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੇ ਸਾਥੀ ਸਨ। ਨਵਾਬ ਨੇ ਮੀਰ ਜਾਫਰ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। ਮੀਰ ਜਾਫਰ ਨੇ ਉਸ ਦਿਨ ਲਈ ਸਿਰਾਜ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਨਵਾਬ ਨੇ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗ਼ਲਤੀ ਕੀਤੀ। ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਨਵਾਬ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਆਪਣੇ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਰੌਬਰਟ ਕਲਾਈਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਸੈਨਿਕਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਹੋਣ ਤੇ, ਸਿਰਾਜ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਉਲਝ ਗਈ ਅਤੇ ਲੜਨ ਦਾ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਾ ਸੋਚ ਸਕੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਭੱਜ ਗਏ। ਜਗਤ ਸੇਠ, ਮੀਰ ਜਾਫਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਚੰਦਰਾ, ਓਮਿਕੰਦ ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ ਰਚੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਧੋਖਾਧੜੀ ਨਾਲ ਉਹ ਲੜਾਈ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਭੱਜਣਾ ਪਿਆ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਟਨਾ ਤਾਈਂ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਿਚ ਗਿਆ, ਪਰ ਆਖਿਰਕਾਰ ਮੀਰ ਜਾਫਰ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ.

ਮੌਤ[ਸੋਧੋ]

ਸੀਮਾ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਨੂੰ 2 ਜੁਲਾਈ 1757 ਨੂੰ ਮਮਰੀ ਅਲੀ ਬੇਗ ਨੇ ਮੀਰ ਜਾਫਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

ਸਿਰਾਜ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਦੀ ਕਬਰ ਖੁਸ਼ਬਾਗ, ਮੁਰਸ਼ਿਦਾਬਾਦ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਸਾਧਾਰਣ ਪਰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਕ-ਮੰਜ਼ਲਾ ਮਕਬਰਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।[12]

ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ[ਸੋਧੋ]

ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸੀਰਾਜ ਉਦ-ਦੌਲਾ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

1985 ਵਿੱਚ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, "ਅਲੀਵਰਦਾਰ ਖਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਦਾ ਅਪਾਹਜ ਪੋਤਾ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਨਵਾਬ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਮਿਰਜ਼ਾ ਮੁਹੰਮਦ ਸਿਰਾਜ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਸੀ. ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਸ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨੁਕਸ ਸਨ।"[13] ਗਾਮ ਹੁਸੈਨ ਸਲੀਮ ਨੇ ਲਿਖਿਆ,[1] "ਸਿਰਾਜ ਉਦ-ਦੌਲਾ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਤ੍ਰਾਸਦੀ, ਡਰ ਅਤੇ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਦਿਲਾਂ 'ਤੇ ਡਰ ਭਾਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਫੌਜ ਦੇ ਜਰਨੈਲ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅਮੀਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਅਫਸਰਾਂ ਵਿਚ ਜੋ ਵੀ ਸੀ, ਉਹ ਸਿਰਾਜ-ਉਦ-ਦੌਲੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਦਤਮੀਜ਼ੀ ਅਤੇ ਬਦਨੀਤੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਸਿਰਾਜ-ਉਦ-ਦੌਲੇ ਨੇ ਸਾਰੇ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਅਲੀਵਰਦਾਰ ਖਾਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੂੰ ਮਖੌਲ ਅਤੇ ਜਸੂਸੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਨਫ਼ਰਤ ਭਰੇ ਉਪਨਾਮ ' ਅਤੇ ਜੋ ਵੀ ਕਠੋਰ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਸ਼ਬਦ ਉਸਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਆਏ, ਸਿਰਾਜ-ਉਦ-ਦੌਲੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ' ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ-ਸਮਝੇ ਬੋਲਿਆ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਵੀ ਉਸ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿਚ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈਂਦਾ।" ਗੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਤਬਤਾਬਾਈ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਿਰਾਜ ਉਦ-ਦੌਲਾ,

"ਉਪ ਅਤੇ ਨੇਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਭੇਦਭਾਵ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ, ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਗੰਦਗੀ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਦਮੀ ਜਾਂ ਔਰਤ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਘਟੀਆ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਫ਼ਿਰਊਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘਿਨਾਉਣੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਮੌਕਾ ਮਿਲਣ ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਰੱਬ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਚਾਵੇ"

ਸਰ ਵਿਲੀਅਮ ਮੇਰਿਡੀਥ, ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਰੌਬਰਟ ਕਲਾਈਵ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟਰੀ ਜਾਂਚ ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਸਿਰਾਜ-ਉਦਦਾਲਾਹ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕਰਦਾ ਸੀ:

"ਸਿਰਾਜ-ਉਦ-ਦੌਲਾ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਟ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬੇਰਹਿਮ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਇਹ ਹੱਕਦਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ 20 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਵੱਲ ਧੱਕਿਆ ਗਿਆ । ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੌਕਾ ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਕਿ ਉਸ ਕਰਕੇ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੰਦਭਾਗੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ, ਮੇਰਾ ਮਤਲਬ ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਤਬਾਹੀ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਦੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਇਕੋ ਦੁਰਘਟਨਾ ਸੇਂਟ ਮਾਰਟਿਨ ਦੇ ਰਾਊਂਡ ਹਾਊਸ ਵਿਚ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹਾਸੋਹੀਣੀ ਗੱਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕੀ ਮੈਂ ਉਸ ਅਕਾਊਂਟ 'ਤੇ, ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਜ਼ੁਰਮ ਜਾਂ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਸੁਲਹ ਸੂਰਜ-ਉਦ-ਦੌਲਾਹ ਨਾਲ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸੁਲਹ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜਦੂਤਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਗਏ ਸਨ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝਿਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।" "[3]


ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. Rai, R. History. FK Publications. p. 44. ISBN 9788187139690. Retrieved 13 September 2015. 
  2. Sushil Chaudhury and KM Mohsin (2012), "Sirajuddaula", in Sirajul Islam and Ahmed A. Jamal, Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh (Second ed.), Asiatic Society of Bangladesh 
  3. 3.0 3.1 Cobbett, William; Hansard, Thomas Curson (1813). The Parliamentary History of England from the Earliest Period to the Year 1803. T.C. Hansard. pp. 449–. 
  4. Harrington, p. 25
  5. Mahon, p. 337
  6. (Orme 1861, p. 145)
  7. Malleson, pp. 48–49
  8. (Orme 1861, pp. 150–161)
  9. Harrington, p. 29
  10. Mahon, pp. 339–341
  11. Bengal, v.1, pp. cxcii–cxciii
  12. Basu, Saurab. "Trip Taken from June – 10th to 12th - 2006". Murshidabad – The Land of the Legendary ‘Siraj-ud-dullah’ Unveiled. History of Bengal. Retrieved 19 June 2015. 
  13. Sarkar, Prabhat Ranjan (1996). Shabda Cayanika, Part 1 (First English ed.). Kolkata: Ananda Marga Publications. ISBN 81-7252-027-1.