ਆਬੂਗੀਦਾ
ਆਬੂਗੀਦਾ ਅਜਿਹੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਅਤੇ ਵਿਅੰਜਨ ਇੱਕੋ ਇਕਾਈ ਵਜੋਂ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਹਰ ਇਕਾਈ ਵਿਅੰਜਨ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਰ ਸੰਕੇਤਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦੂਜੇ ਸਥਾਨ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪੂਰਨ ਵਰਨਮਾਲਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪੂਰਨ ਵਰਨਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਅਤੇ ਵਿਅੰਜਨ ਦਾ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅਬਜਦ ਤੋਂ ਵੀ ਭਿੰਨ ਲਿਪੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਬਜਦ ਵਿੱਚ ਸਵਰ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਕੇਵਲ ਵਿਅੰਜਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੀ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਠਕ ਆਪਣੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ।
ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਇਕ ਆਬੂਗੀਦਾ ਲਿਪੀ ਹੈ[1], ਜੇਕਰ ਇਸ ਵਿਚ "ਸ" ਵਿਅੰਜਨ ਧੁਨੀ ਨਾਲ "ਈ" ਸਵਰ ਧੁਨੀ ਜੋੜਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖੀ ਜਾਵੇਗੀ -"ਸੀ"। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਬਾਕੀ ਹੋਰ ਲਿਪੀਆਂ ਵੀ ਆਬੂਗੀਦਾ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਯੂਰਪੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਲਿਪੀਆਂ ਜੋ ਰੋਮਨ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਹਨ ਆਬੂਗੀਦਾ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੇਕਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਇਹੀ "ਸੀ"( ਸ+ਈ ) ਸ਼ਬਦ ਰੋਮਨ ਵਿਚ ਲਿਖਣਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਇਹ "S"(ਸ) + "I"(ਈ) = "Si"(ਸੀ) ਲਿਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅਜ਼ਾਦ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਚਰਨਗੇ।
ਨਿਰੁਕਤੀ
[ਸੋਧੋ]ਇਥੋਪੀਆ ਅਤੇ ਏਰੀਟ੍ਰੀਆ ਦੀਆਂ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਬੂਗੀਦਾ ਦਾ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਰਥ ਇਥੋਪਿਕ ਜਾਂ ਗੇਈਜ਼ ਲਿਪੀ ਦੇ ਅੱਖਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੇਈਜ਼ ਲਿਪੀ ਕਈ ਸੈਗਮੈਂਟਲ ਲਿਖਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ; ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਡਿਕ/ਬ੍ਰਾਹਮਿਕ ਲਿਪੀਆਂ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਆਦਿਵਾਸੀ ਸਿਲੇਬਿਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਆਬੂਗੀਦਾ ਸ਼ਬਦ 'ä, bu, gi, ਅਤੇ da ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਅਬੇਸਡਰੀ ਲਾਤੀਨੀ ਅੱਖਰਾਂ a be ce de ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਬਜਦ ਅਰਬੀ a b j d ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਲਫਾਬੈੱਟ (Alphabet) ਯੂਨਾਨੀ ਵਰਨਮਾਲਾ, ਅਲਫ਼ਾ ਅਤੇ ਬੀਟਾ ਦੇ ਦੋ ਪਹਿਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਵਜੋਂ ਅਬੂਗੀਦਾ ਨੂੰ ਪੀਟਰ ਟੀ. ਡੈਨੀਅਲਸ ਨੇ 1990 ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਟਾਈਪੋਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।[2]
ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਉਤਪਤੀ
[ਸੋਧੋ]ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਅਬੂਗੀਦਾ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਤੀਜੀ ਸਦੀ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਆਸਪਾਸ ਬ੍ਰਹਮੀ ਲਿਪੀ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਲਿਪੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਇਥੋਪੀਆ ਦੀ ਗੀਜ਼ ਲਿਪੀ ਨੇ ਵੀ ਸਾਮੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਅਬੂਗੀਦਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ।
ਅਬੂਗੀਦਾ ਦੀ ਧਾਰਨਾ 1948 ਵਿੱਚ ਜੇਮਜ਼ ਜਰਮੇਨ ਫੇਵਰੀਅਰ (néosyllabisme)[3] ਅਤੇ ਡੇਵਿਡ ਡਿਰਿੰਗਰ (ਅਰਧ-ਅੱਖਰੀ)[4] ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1959 ਵਿੱਚ ਫਰੇਡ ਹਾਊਸਹੋਲਡਰ (ਸੂਡੋ-ਵਰਣਮਾਲਾ) ਦੁਆਰਾ[5] "ਅਬੂਗੀਦਾ" ਸ਼ਬਦ ਖੁਦ 1990 ਵਿੱਚ ਪੀਟਰ ਟੀ. ਡੈਨੀਅਲਸ ਦੁਆਰਾ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।[6]
ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ
[ਸੋਧੋ]ਅਬੂਗੀਦਾ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:
ਇੱਕ ਸਹਿਜ ਸਵਰ (ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ /a/) ਵਾਲੀਆਂ ਵਿਅੰਜਨ-ਅਧਾਰਿਤ ਇਕਾਈਆਂ।
ਡਾਇਕ੍ਰਿਟਿਕਸ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਸਵਰ ਸੋਧਾਂ, ਸੈਕੰਡਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਜਾਂ ਮੂਲ ਵਿਅੰਜਨ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ।
ਸਵਰ ਬੰਦੋਬਸਤ ਵਿੱਚ ਵਰਨਮਾਲਾ ਅਤੇ ਅਬਜਦ ਤੋਂ ਅੰਤਰ।
ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦਾ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਕ੍ਰਮ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮੀ ਸ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰ ਕ੍ਰਮ
ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ
[ਸੋਧੋ]ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]- ↑ William Bright (2000:65–66): "A Matter of Typology: Alphasyllabaries and Abugidas". In: Studies in the Linguistic Sciences. Volume 30, Number 1, pages 63–71
- ↑ Daniels, Peter T. (Oct–Dec 1990). "Fundamentals of Grammatology". Journal of the American Oriental Society. 119 (4): 727–731. doi:10.2307/602899. JSTOR 602899.
- ↑ Février, James Germain (1948). "Le Néosyllabisme". Histoire de l'écriture. Payot. pp. 333–83.
- ↑ Diringer, David (1948). The Alphabet: A Key to the History of Mankind. Philosophical Library. p. 601 (index).
- ↑ Householder, F. (1959). Review of The Decipherment of Linear B by John Chadwick, The Classical Journal, 54(8), 379–83.
- ↑ Daniels, P. (1990). Fundamentals of Grammatology. Journal of the American Oriental Society, 110(4), 727–31.