ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ, ਪਟਿਆਲਾ
ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਰਾਸਤੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ 12 ਫ਼ਰਵਰੀ 1763 ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ।[1] ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਕਿਲਾ 'ਕੱਚੀਗੜ੍ਹੀ' (ਕੱਚੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ ਪੱਕੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।[2]
ਇਤਿਹਾਸ
[ਸੋਧੋ]ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 1763 ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੂ ਜਾਟ ਸ਼ਾਸਕ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ 'ਕੱਚੀਗੜ੍ਹੀ' (ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ) ਵਜੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ,[3] ਜੋ ਕਿ ਫੁਲਕੀਆਂ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੀ ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਾਖਾ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ ਪੱਕੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ 1763 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਸਲ ਕਿਲ੍ਹਾ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਗਵਰਨਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਏ ਗਏ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਮੁਗਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਇੱਕ ਵਿਸਥਾਰ ਸੀ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅੰਦਰੂਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।[4]
ਅਤੁਸ਼ੀ ਇਕੇਦਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਮੁਰੰਮਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸੀ।[5]
ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਕੰਪਲੈਕਸ
[ਸੋਧੋ]ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਪੈਲੇਸ 10 ਏਕੜ (40,000 ਮੀ. 2) ਹੇਠਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਪੂਰੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਰਣ ਬਾਸ (ਗੈਸਟ ਹਾਊਸ) ਅਤੇ ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ (ਦੀਵਾਨ ਖਾਨਾ)[6] ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭੂਮੀਗਤ ਸੀਵਰੇਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵੀ ਹੈ।[7]
ਕਿਲ੍ਹਾ ਅੰਦਰੂਨ
[ਸੋਧੋ]ਕਿਲ੍ਹਾ ਅੰਦਰੂਨ ਵਿੱਚ 13 ਸ਼ਾਹੀ ਕਮਰੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪਟਿਆਲਾ ਕਲਾ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।[8] ਇਸ ਦੀ ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਅਤੇ ਮੁਗਲ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ।[9] ਕਿਲ੍ਹਾ ਅੰਦਰੂਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੀਸ਼/ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਮੰਡਪ ਹੈ।[9]
ਸ਼ਸਤਰ ਅਤੇ ਝੰਡੇਰ ਦਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ
[ਸੋਧੋ]ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਦੁਰਲੱਭ ਤੋਪਾਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ, ਢਾਲਾਂ ਅਤੇ ਗਦਾ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖੰਜਰ ਅਤੇ ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਹੈ।[10]
ਅਸਲੇ ਦਾ ਅਜਾਇਬ ਘਰ
[ਸੋਧੋ]ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਤੋਪਾਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ, ਢਾਲਾਂ ਅਤੇ ਗੱਡੇ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਖੰਜਰ ਅਤੇ ਨਾਦਿਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਹੈ।[11]
ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ
[ਸੋਧੋ]ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨੂੰ ਫ੍ਰੈਸਕੋ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੰਧ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।[5] ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਵੈਸ਼ਨਵਵਾਦੀ ਥੀਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਟਿਆਲਾ ਸ਼ਾਸਕ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਲਈ ਇੱਕ ਤਵੀਤ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ।[5]
ਬਹਾਲੀ ਦਾ ਕੰਮ
[ਸੋਧੋ]300 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਇਮਾਰਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ,[12] the Qila is described as being in 'bad shape'[13] ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ 'ਬੁਰੀ ਹਾਲਤ' ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ[14] ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।[13] ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਸਮਾਰਕ ਫੰਡ ਦੁਆਰਾ ਸਾਲ 2004 ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੇ 100 "ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ਤਰੇ ਵਾਲੇ ਸਮਾਰਕਾਂ" ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।[12]
ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਦਾ ਕੰਮ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਟਰੱਸਟ ਫਾਰ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਕਲਚਰਲ ਹੈਰੀਟੇਜ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ[15] ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ।[16] ਵਰਲਡ ਸਮਾਰਕ ਵਾਚ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਵੀ ਫੰਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।[17][18][19] 2013 ਵਿੱਚ, ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੇ ਆਭਾ ਨਰਾਇਣ ਲਾਂਬਾ ਐਸੋਸੀਏਟਸ ਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਬਹਾਲੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ 13ਵੇਂ ਵਿੱਤ ਕਮਿਸ਼ਨ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਫੰਡਿੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।[20]
2021 ਵਿੱਚ ਬਹਾਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਲਈ ਸਾਬਕਾ ਗੈਸਟ ਹਾਊਸ, ਰਣ ਬਾਸ ਨੂੰ ਦ ਪਾਰਕ ਹੋਟਲਜ਼ ਸਮੂਹ ਦੁਆਰਾ 28 ਕਮਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਲਗਜ਼ਰੀ ਬੁਟੀਕ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।[21][22]
ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]- ↑ ਕਿਲਾ ਮੁਬਾਰਕ ਲਈ ਕਦੋਂ ਆਵੇਗਾ ਮੁਬਾਰਕ ਦਿਹਾੜਾ
- ↑ "The Sunday Tribune - Spectrum - Lead Article". www.tribuneindia.com. Retrieved 2019-09-27.
- ↑ "The Patiala City". Archived from the original on 18 January 2010. Retrieved 25 March 2010.
- ↑ The Sunday Tribune - Spectrum - Lead Article
- ↑ 5.0 5.1 5.2 Ikeda, Atsushi (Sep 24, 2024). Portraying the Guru: Art, Devotion and Identity in Sikhism. Boydell & Brewer. pp. 43–44. ISBN 9781837652389.
- ↑ "Welcome to Official Web site of Punjab, India". web.archive.org. 2010-07-28. Archived from the original on 2010-07-28. Retrieved 2019-09-27.
{{cite web}}: Unknown parameter|dead-url=ignored (|url-status=suggested) (help) - ↑ "Welcome to Official Web site of Punjab, India". web.archive.org. 2009-08-02. Archived from the original on 2009-08-02. Retrieved 2019-09-27.
{{cite web}}: Unknown parameter|dead-url=ignored (|url-status=suggested) (help) - ↑ Mighty edifice : Simply Punjabi - India Today
- ↑ 9.0 9.1 ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid
<ref>tag; no text was provided for refs named:1 - ↑ "Welcome to Official Web site of Punjab, India". Archived from the original on 10 April 2010. Retrieved 25 March 2010.
- ↑ "Welcome to Official Web site of Punjab, India". web.archive.org. 2010-04-10. Archived from the original on 2010-04-10. Retrieved 2019-09-27.
{{cite web}}: Unknown parameter|dead-url=ignored (|url-status=suggested) (help) - ↑ 12.0 12.1 The Tribune, Chandigarh, India - Nation
- ↑ "India Today". Archived from the original on 24 September 2015. Retrieved 25 March 2010.
- ↑ "World Monuments Fund". Archived from the original on 11 April 2010. Retrieved 25 March 2010.
- ↑ The Tribune, Chandigarh, India - Punjab
- ↑ INTACH geared up to restore heritage sites in Punjab The Tribune, Chandigarh, February 20, 2004.
- ↑ Madra, Amandeep (27 March 2006). "Patiala fort to regain regal bearing". UK Punjab Heritage Association. Archived from the original on 21 March 2018. Retrieved 20 March 2018.
- ↑ "Patiala's Qila Mubarak rises to former glory with Panorama Punjab festival". Architectural Design | Interior Design | Home Decoration Magazine | AD India (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ (ਅਮਰੀਕੀ)). 11 January 2018. Retrieved 30 December 2018.
- ↑ Sirhindi, Manish (30 April 2017). "The dust settles at Qila Mubarak - Times of India". The Times of India. Retrieved 30 December 2018.
- ↑ "Quila Mubarak". Abha Narain Lambah Associates. Archived from the original on 22 September 2024. Retrieved 12 October 2025.
{{cite web}}: CS1 maint: bot: original URL status unknown (link) - ↑ "ASPHL to manage the Ran Baas part of Qila Mubarak, Patiala as a Heritage hotel". BW Hotelier. 13 March 2025. Retrieved 13 March 2025.
- ↑ Ran Baas The Palace Hotel