ਕੇਕੜਾ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search

ਕੇਕੜਾ ਦਸ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜਲਚਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਾਤੀ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਜੀਵ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਨਿੱਕਲੀ ਹੋਈ ਛੋਟੀ ਪੂੰਛ ਹੁੰਦੀ ਹੈ[1] ਜੋ ਕਿ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਪੂਰੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਛਾਤੀ ਹੇਠਾਂ ਛਿਪੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੇਕੜੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਾਤਲ ਉੱਪਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੇਕੜੇ ਦੇ ਪੰਜਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਅਤੇ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਕੱਛੂ ਵਾਂਗ ਮੋਟੇ ਬਾਹਰੀ ਕੰਕਾਲ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਨਾਮ ਦੇ ਕੁਛ ਹੋਰ ਵੀ ਜਾਨਵਰ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ- ਏਕਾਂਤਵਾਸੀ ਕੇਕੜੇ, ਰਾਜਾ ਕੇਕੜਾ, ਚੀਨੀ ਮਿੱਟੀ ਵਰਗੇ ਕੇਕੜੇ, ਘੋੜੇ ਦੀ ਨਾਲ ਵਰਗੇ ਕੇਕੜੇ, ਜੂੰਅ - ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਸਲੀ ਕੇਕੜੇ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਵਿਕਾਸ[ਸੋਧੋ]

ਕੇਕੜਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਗੈਸਾਰਸਿਂਸ ਕੁਆਡਰੇਟਸ, ਮੱਧ ਅਮਰੀਕਾ

ਕੇਕੜੇ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਕੱਛੂ ਵਾਂਗ ਮੋਟੇ ਬਾਹਰੀਕੰਕਾਲ ਨਾਲ ਢਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਖਨਿਜ ਕਾਈਟਿਨ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,[2][3]ਅਤੇ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਤਿਖੇ ਪੰਜਿਆਂ ਨਾਲ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੇਕੜੇ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਕਾਫ਼ੀ ਕੇਕੜੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਖੰਡੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ| ਕੇਕੜੇ ਦੇ ਅਕਾਰ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਟਰ ਦੇ ਦਾਣੇ ਜਿੰਨੇ ਅਕਾਰ ਤੋਂ ਲੈਕੇ  ਜਪਾਨੀ ਮੱਕੜੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਤੋਂ ਕੁਛ ਕੁ ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਚੌੜਾ ਅਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ 4ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਫੈਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ|[4]

ਕੇਕੜੇ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ 850 ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਥਲਚਰੀ ਜਾਂ ਅਰਧਸਥਲਚਰੀ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ| ;[5] ਇਹ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਖੰਡੀ ਜਾਂ ਅਧਖੰਡੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ|  ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਚਲਿੱਤ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ,  ਪਰ ਹੁਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਘੱਟੋ ਘੱੱਟ ਦੋ ਅਲਗ ਅਲਗ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਤਵ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ|[6]

ਕੇਕੜੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਜਿਵਾਸ਼ਮ ਜੋਰਾਸਿਕ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,[7] ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਾਰਬੋਨੀਫੇਰਸ ਮੋਰਾਕਿਸ ਨੂੰ ਕੱਛੂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਦੀ ਹੱਡੀ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਮੁੱਢਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੇਕੜਾ ਹੀ ਹੋਵੇ|[8] ਕੇਕੜੇ ਦੀ ਚਮਕ ਉਸਦਾ ਅਸਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ਜੁਰਾਸਿਕ  ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਯੁਗ ਕ੍ਰੀਟੇਸ਼ਸ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਗੋਂਡਵਾਨਾ ਦੀਪਸਮੂਹ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲ ਜਾਂ ਸਮਵਰਤੀ  ਹੱਡੀਆਂ ਵਾਲੀ ਮੱਛੀ ਦੇ ਵਿਕਰਣ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ|[9]

ਯੋਨ ਦੋਹਰਾਪਨ[ਸੋਧੋ]

Pachygrapsus marmoratus male female.png

ਕੇਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਯੋਨ ਦੋਹਰਾਪਨ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ| ਨਰ ਕੇਕੜੇ ਦੇ ਅਕਸਰ ਵੱਡੇ ਪੰਜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ|[10] ਇਹ ਪ੍ਰਵਰਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ  ਉਕਾ(Ocypodidae) ਜਾਤੀ ਦੇ ਖੰਭਕਾਰੀ ਕੇਕੜੇ ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ| ਖੰਭਕਾਰੀ ਕੇਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਲ, ਨਰ ਕੇਕੜੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪੰਜਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸਤੌਰ ਤੇ ਮਾਦਾ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ| [11]ਹੋਰ ਸੱਪਸ਼ਟ ਅੰਤਰ ਪੇਟ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਰ ਕੇਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਪਤਲੀ ਤੇ ਤਿਕੋਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਮਾਦਾ ਕੇਕੜੇ ਦੇ ਪੇਟ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਗੋਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਔਸ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਨਦਾ ਕੇਕੜੇ ਨੇ ਪੇਟ ਅੰਦਰ ਫਲਯੁਕਤ(ਬੱਚੇ) ਆਂਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ[ਸੋਧੋ]

ਮੌਜੂਦਾ ਅਤੇ ਵਿਲੁਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠਾਂ ਬਰੈਕਟਾਂ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ| ਸਭਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਰਿਵਾਰ ਇਉਕਾਰਕੀਨੋਇਡੀਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਉਕਾਰਸਿਂਸ ਅਤੇ ਪਲੈਟੀਕੋਟਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਨੂੰ ਆਮਤੌਰ ਤੇ ਸਭਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਕੇਕੜਾ ਸਮੂਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿ ਹੁਣ ਐਨੋਮੁਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮਸਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ[12]

ਕਾਪਸਕੀ, ਉੱਤਰੀ ਕੈਮਰੂਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਰੈਕ ਫਾਈਨਨੇਟ ਪੋਟ
  • ਭਾਗ ਡਰੋਮਿਆਸਿਆ
    • ਡਾਕੋਟੀਕੈਨਰੋਡੀਆ(6†)
    •   ਡਰੋਮਿਉਡੀਆ(147, 85†)
    • ਗਲੀਸਨੈਰੋਪਸੋਡੀਆ (45†)
    • ਹੋਮੋਲੋਡਰੋਮਿਉਡੀਆ (24, 107†)
    • ਹੋਮੋਲੋਡੀਆ (73, 49†)
  • ਭਾਗ  ਰਾਨੀਨੋਇਡਾ(46, 196†)
  • ਭਾਗ ਸਕਾਈਕਲੋਡੋਰਿਪੋਡਿਆ(99, 27†)
  • ਭਾਗ ਬ੍ਰੈਚੂਰੀਆ
    • ਉਪਭਾਗ ਹੇਟੇਰੋਟਰੇਮਾਟਾ
      • ਐਥਰੋਇਡੀਆ (37, 44†)
      • ਬੇਲਿਉਡੀਆ (7)
      • ਬਾਈਥੋਗਰਾਉਡੀਆ (14)
      • ਕਾਲਾਪੋਡੀਆ (101, 71†)
      • ਕੈਨਕਰੋਡੀਆ (57, 81†)
      • ਕਾਰਪਿਲਿਉਡੀਆ (4, 104†)
      • ਚੇਰਾਗੋਨੋਡੀਆ (3, 13†)
      • ਕੋਰੀਸਟੋਡੀਆ (10, 5†)
      • ਕੋਂਪੋਨੋਕੈਨਕਰੋਡੀਆ (1†)
      • ਡਾਇਰੋਡੀਆ (4, 8†)
      • ਡੋਰੀਪੋਡੀਆ (101, 73†)
      • ਏਰੀਫੀਉਡੀਆ (67, 14†)
      • ਗੈਸਾਰਸਨੂਸੋਡੀਆ (349)
      • ਗੋਨਅਪਲਾਸੋਡੀਆ (182, 94†)
      • ਹੈਕਸਾਪੋਡੋਡੀਆ (21, 25†)
      • ਲੇਉਕੋਸਿਉਡੀਆ (488, 113†)
      • ਮਾਜੋਡੀਆ (980, 89†)
      • ਉਰੀਥੀਉਡੀਆ (1)
      • ਪਾਲੀਕੋਡੀਆ (63, 6†)
      • ਪਾਰਥੈਨੋਪੋਡੀਆ (144, 36†)
      • ਪਿਲੁਮਨੋਡੀਆ (405, 47†)
      • ਪੋਰਟੂਨੋਡੀਆ (455, 200†)
      • ਪੋਟਾਮੋਡੀਆ (662, 8†)
      • ਸਿਊਡੋਦੇਲਫੂਸੋਡੀਆ (276)
      • ਸਿਉਡੋਜ਼ਿਉਡੀਆ (22, 6†)
      • ਰੈਟਰੋਪਲਮੋਡੀਆ (10, 27†)
      • ਟਰਾਪੇਜ਼ੀਉਡੀਆ (58, 10†)
      • ਟਰੀਚੋਡਾਕਟੀਲੋਡੀਆ (50)
      • ਐਗਜ਼ਾਥੋਡੀਆ (736, 134†)
    • ਉਪਭਾਗ  ਥੋਰਾਕੋਟਰੇਮਾਟਾ
      • ਕਰੀਪਟੋਚੀਰਿਉਡੀਆ (46)
      • ਗਰਾਪਸੋਡੀਆ (493, 28†)
      • ਉਸੀਪੋਡੋਡੀਆ (304, 14†)
      • ***ਪਿੰਨੋਥੇਰੋਡੀਆ (304, 13†)

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. Henry George Liddell; Robert Scott. "οὐρά". A Greek–English Lexicon. Perseus Digital Library. Retrieved 2010-05-24. 
  2. F. Boßelmann; P. Romano; H. Fabritius; D. Raabe; M. Epple (October 25, 2007). "The composition of the exoskeleton of two crustacea: The American lobster Homarus americanus and the edible crab Cancer pagurus". Thermochimica Acta. 463 (1–2): 65–68. doi:10.1016/j.tca.2007.07.018. 
  3. P. Chen; A.Y. Lin; J. McKittrick; M.A. Meyers (May 2008). "Structure and mechanical properties of crab exoskeletons". Acta Biomaterialia. 4 (3): 587–596. doi:10.1016/j.actbio.2007.12.010. 
  4. "Japanese spider crab Macrocheira kaempferi". Oceana North America. Retrieved 2009-01-02. 
  5. Richard von Sternberg; Neil Cumberlidge (2001). "On the heterotreme-thoracotreme distinction in the Eubrachyura De Saint Laurent, 1980 (Decapoda: Brachyura)" (PDF). Crustaceana. 74 (4): 321–338. doi:10.1163/156854001300104417. 
  6. R. von Sternberg; N. Cumberlidge; G. Rodriguez (1999). "On the marine sister groups of the freshwater crabs (Crustacea: Decapoda: Brachyura)". Journal of Zoological Systematics and Evolutionary Research. 37: 19–38. doi:10.1046/j.1439-0469.1999.95092.x. 
  7. Carrie E. Schweitzer; Rodney M. Feldmann (2010). "The oldest Brachyura (Decapoda: Homolodromioidea: Glaessneropsoidea) known to date (Jurassic)". Journal of Crustacean Biology. 30 (2): 251–256. doi:10.1651/09-3231.1. 
  8. Frederick Schram; Royal Mapes (1984). "Imocaris tuberculata, n. gen., n. sp. (Crustacea: Decapoda) from the upper Mississippian Imo Formation, Arkansas". Transactions of the San Diego Society of Natural History. 20 (11): 165–168. 
  9. J. W. Wägele (1989). "On the influence of fishes on the evolution of benthic crustaceans" (PDF). Zeitschrift für Zoologische Systematik und Evolutionsforschung. 27 (4): 297–309. doi:10.1111/j.1439-0469.1989.tb00352.x. Archived from the original (PDF) on 2011-07-19. 
  10. L. H. Sweat (August 21, 2009). "Pachygrapsus transversus". Smithsonian Institution. Retrieved 2010-01-20. 
  11. Martin J. How; Jan M. Hemmi; Jochen Zeil; Richard Peters (2008). "Claw waving display changes with receiver distance in fiddler crabs, Uca perplexa" (PDF). Animal Behaviour. 75 (3): 1015–1022. doi:10.1016/j.anbehav.2007.09.004. 
  12. Jérôme Chablais; Rodney M. Feldmann; Carrie E. Schweitzer (2011). "A new Triassic decapod, Platykotta akaina, from the Arabian shelf of the northern United Arab Emirates: earliest occurrence of the Anomura" (PDF). Paläontologische Zeitschrift. 85: 93–102. doi:10.1007/s12542-010-0080-y.