ਕੰਨੌਜ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search

ਕੰਨੌਜ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਕੰਨੌਜ ਜਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਮੁੱਖਆਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਮ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਕਾਨਯਕੁਬਜ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਕੰਨੌਜ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਗਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਹਿੰਦੂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਜ਼ਤ ਵਾਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਨਯਕੁਬਜ ਬਾਹਮਣ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਹਨ। ਵਰਤਮਾਨ ਕੰਨੌਜ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੇ ਇਤਰ ਪੇਸ਼ਾ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਤੰਮਾਕੂ ਦੇ ਵਪਾਰ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਕੰਨੌਜ ਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ 2001 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ 71, 530 ਆਂਕੀ ਗਈ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਕੰਨੌਜੀ ਭਾਸ਼ਾ / ਕਨਉਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਫਸਲ ਆਲੂ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਆਲੂ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਚਿਤ ਸੀਤ - ਗਰਹੋਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸ[ਸੋਧੋ]

ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਖੋਜਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੰਨੌਜ ਪੇਂਟ ਕੀਤੇ ਗ੍ਰੇ ਵੇਅਰ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਕਾਲੇ ਪਾਲਿਸ਼ ਵੇਅਰ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਸਾਏ ਗਏ ਹਨ। 1200-600 ਬੀਸੀਈ ਅਤੇ ਸੀ.ਏ. ਕ੍ਰਮਵਾਰ 700-200 ਸਾ.ਯੁ.ਪੂ. ਕੰਨਿਆਕੁਬਜਾ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ, ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਕਾਵਿ, ਮਹਾਭਾਰਤ ਅਤੇ ਰਾਮਾਇਣ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਣ ਦੁਆਰਾ ਪਤੰਜਲੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬੋਧੀ ਸਾਹਿਤ ਨੇ ਕੰਨੌਜ ਨੂੰ ਕਨਕੁਜਜਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਥੁਰਾ ਤੋਂ ਵਾਰਾਣਸੀ ਅਤੇ ਰਾਜਗੀਰ ਤੱਕ ਦੇ ਵਪਾਰ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਇਸਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। [1][2]ਕੰਨੌਜ ਗਰੇਕੋ-ਰੋਮਨ ਸਭਿਅਤਾ ਨੂੰ ਕਨਾਗੋੜਾ ਜਾਂ ਕਾਨੋਜੀਜ਼ਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਟੌਲੇਮੀ (ਕੈ. 140 ਈਸਵੀ) ਦੁਆਰਾ ਭੂਗੋਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਪਛਾਣ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।ਇਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੰਜਵੀਂ ਅਤੇ ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਬੋਧੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਫੈਕਸਿਅਨ ਅਤੇ [[ਜ਼ੁਆਨਜ਼ਾਂਗ]] ਨੇ ਵੀ ਵੇਖਿਆ।[3]ਕੰਨੌਜ ਨੇ ਗੁਪਤਾ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ। ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਗੁਪਤਾ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਕੰਨੋਜ ਦੇ ਮੌਖਾਰੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨ - ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਪਤ ਰਾਜ ਅਧੀਨ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ - ਨੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਇਆ, ਤੋੜਿਆ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਖੇਤਰਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਕੰਟਰੋਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ। [4]ਮੌਖਾਰੀਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਕੰਨੌਜ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਿੱਚ ਵੱਧਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਵਰਧਣ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਸਮਰਾਟ ਹਰਸ਼ਾ ([606 ਤੋਂ 647 ਸਾ.ਯੁ.) ਦੇ ਅਧੀਨ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਾਇਆ।[5][6]ਚੀਨੀ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰੀ ਜ਼ੁਆਨਜ਼ਾਂਗ ਨੇ ਹਰਸ਼ਾ ਦੇ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਕੰਨੌਜ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੋਧੀ ਮੱਠਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਦੱਸਿਆ।[7]ਹਰਸ਼ਾ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ,ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਵਾਰਿਸ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਕਤੀ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਈ ਜਦੋਂ ਤਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਯਸ਼ੋਵਰਮਨ ਨੇ ਕੰਨੌਜ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਸ਼ਕਤੀ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।[8]ਕੰਨੌਜ 8 ਵੀਂ ਅਤੇ 10 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਖ਼ਾਨਦਾਨਾਂ ਗੁਰਜਾਰਾ ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ, ਪਲਾਸ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਕੁਟਾ ਦੇ, ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਬਣ ਗਿਆ।ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਿੰਨ ਰਾਜਵੰਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਾਸਤੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[9][10]

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. Moti Chandra (1977), Trade Routes in Ancient India pp.16-18
  2. ਦਿਲੀਪ ਕੇ. ਚੱਕਰਵਰਤੀ (2007), ਗੰਗਾ ਮੈਦਾਨ ਦਾ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਭੂਗੋਲ: ਉਪਰਲੀ ਗੰਗਾ (Udhਧ, ਰੋਹਿਲਖੰਡ, ਅਤੇ ਦੁਆਬ) , ਪੰਨਾ 77
  3. Tripathi, History of Kanauj, pp.17-19
  4. ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ, ਕਨੌਜ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ , pp.22-24
  5. Tripathi, History of Kanauj, p.147
  6. James Heitzman, The City in South Asia (Routledge, 2008), p.36
  7. Heizman, The City in South Asia, pp.36-37
  8. ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗਲਤੀ:Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Tripathi, p.192
  9. Pratiyogita Darpan. Upkar Prakashan. p. 9. 
  10. R.C. Majumdar (1994). Ancient India. Motilal Banarsidass. pp. 282–285. ISBN 978-81-208-0436-4, ISBN 978-81-208-0436-4.