ਗੰਗੋਤਰੀ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search

ਅਨੰਤਕਾਲ ਵਲੋਂ ਹੀ ਗੰਗੋਤਰੀ ਪੂਜਾ - ਅਰਚਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦੀਆਂ ਵਲੋਂ ਮੁਨੀਆਂ, ਸਾਧੁਵਾਂਅਤੇ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਦੁਰਗਮ ਖੇਤਰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਣ ਹੇਤੁ ਇੱਥੇ ਪੁੱਜਦੇ ਰਹੇ। 19ਵੀਆਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਅੰਗ੍ਰੇਜ ਅਨੁਸੰਧਾਨੀਆਂ ਨੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਦੇ ਉਦਗਮ ਥਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਜੇ. ਬੀ. ਫਰੇਜਰ ਨੇ ਸਾਲ 1815 ਦੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੌਰੇ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਸਾਲ ਪੂਰਵ ਪਹਿਲਾਂ ਯੁਰੋਪਿਅ ਜਵਾਨ ਫੌਜੀ - ਅਧਿਕਾਰੀ ਜੇੰਸ ਹਰਬਰਟ ਗੰਗਾ ਦੇ ਸ਼ਰੋਤ ਗੋਮੁਖ ਤੱਕ ਅੱਪੜਿਆ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਮੁਸੰਮੀ ਥਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੀ ਗੰਗੋਤਰੀ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਲੋਂ ਅਛੂਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭੱਜਿਆ ਵਲੋਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਂ ਹੋਣ ਵਲੋਂ ਹੀ ਇੱਥੇ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤੋਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ, ਪੰਡੀਆਂ ਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਇਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਂਡੇ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਵਲੋਂ ਜੁੜਿਆ ਸਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦਾ ਇਤਹਾਸ ਰੱਖਣ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਪਰਵਾਰ ਦੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਵਾਸਤੁਕਲਾ[ਸੋਧੋ]

ਈ. ਟੀ. ਏਟਕਿੰਸਨ ਨੇ ਸਾਲ 1882 ਵਿੱਚ ਗੰਗੋਤਰੀ ਮੰਦਿਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਈਦ - ਗਿਰਦ ਦੇ ਭਵਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, “ਮੰਦਿਰ ਦਾ ਉਸਾਰੀ ਇੱਕ ਪਵਿਤਰ ਸ਼ਿਲਾ ਉੱਤੇ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਰਾਜਾ ਭਾਗੀਰਥ, ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਵਰਗਾਕਾਰ ਅਤੇ ਛੋਟਾ ਭਵਨ 12 ਫੀਟ ਉੱਚਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਗੋਲਾਕਾਰ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕ‌ਿ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਮੰਦਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਮਾਨਿਇਤ: ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਲਕੁੱਲ ਪੱਧਰਾ, ਲਾਲ ਧੁਮਾਵ ਦੇ ਨਾਲ ਸਫੇਦ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਉੱਤੇ ਖਰਬੂਜੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਦਾ ਇੱਕ ਤੁਰਕੀ ਟੋਪੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੀਖਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਵਰਗ ਦੇ ਪੂਰਵੀ ਸਿਰੇ ਵਲੋਂ, ਜੋ ਪਵਿਤਰ ਸ਼ਰੋਤ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਮੁੜਿਆ ਹੈ ਉਥੇ ਹੀ ਇਹ ਪੱਥਰ ਦੀ ਛੱਤ ਸਹਿਤ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਰਵੇਸ਼ ਦਵਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਠੀਕ ਇਸ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਇਸ ਸਰੂਪ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਮੰਦਿਰ ਭੈਰੋਜੀ ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਧਾਰਮਿਕ ਥਾਂ ਦੇ ਅਭਿਭਾਵਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਮੰਦਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ, ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਅੰਨਿ ਦੇਵੀ - ਦੇਵਤਰਪਣ ਦੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹੈ ਹਨਜਿਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਸ ਥਾਂ ਵਲੋਂ ਹੈ। ਸੰਪੂਰਣ ਥਾਂ ਅਨਗੜੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜੋਂ ਵਲੋਂ ਬਣੀ ਇੱਕ ਦੀਵਾਲ ਵਲੋਂ ਘਿਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਸਤ ਸਪਾਟ ਪੱਥਰ ਹੈ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਉੱਥੇ ਪੁਜਾਰੀ ਬਾਹਮਣ ਲਈ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਉੱਤੇ ਆਰਾਮ ਦੇਹ ਘਰ ਹੈ। ਅਹਾਤੇ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕੁੱਝ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਛਾਂਦਾਰ ਉਸਾਰੀ ਹੈ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਉੱਤੇ ਲਮਕਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਹਾਰਾ ਪਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਾਫ਼ੀ ਹਨ। ”

ਸਾਰਾ ਲੋਕ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਇਸ ਵਰਣਨ ਵਲੋਂ ਸਹਿਮਤ ਹੋਗੇਂ ਕਿਉਂਕਿ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹਾ ਤਬਦੀਲੀ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਅਰੰਭ ਵਲੋਂ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਖਾਸਕਰ ਜਦੋਂ ਵਲੋਂ ਗਾੜੀਆਂ ਚਲਣ ਲਈ ਸੜਕਾਂ ਬੰਨ ਗਈ ਹੈ, ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣਾ ਸਹਿਜ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਇਸਤੋਂ ਕਮਾਈ ਵਧੀ ਹੈ ਜਿਨੂੰ ਮੰਦਿਰ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਉੱਤੇ ਖਰਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਦਸ਼ਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੱਕੜੀ ਅਤੇ ਟੀਨ ਦੇ ਏਕਲ ਭਵਨ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਈਟੋਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਉਸਾਰੀ ਨੇ ਲੈ ਲਿਆ ਹਨ। ਮੂਲ ਸਥਾਨ - ਘਾਟ ਦੇ ਬਾਲੁਈ ਕੰਡੇ ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਇੱਕ ਸਥਾਈ ਉਸਾਰੀ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਦੀ ਦੀ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਲੰਬਵਤ ਪਹਾੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਭਵਨ - ਉਸਾਰੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਭਵਨ ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਪਤਲੇ ਖੰਭਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ ਜੋ ਇਸ ਭੁਚਾਲ ਸੰਭਾਵਿਕ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਚਿਹਨ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਭਵਨ ਵੱਡੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਬਹੁਮੰਜਿਲੇ ਹਨ।

ਸਭਿਅਤਾ[ਸੋਧੋ]

ਇੱਥੇ ਕਈ ਕੁੰਡ ਜਾਂ ਤਾਲਾਬ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਬਰਹਮਕੁੰਡ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਕੁੰਡ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਲਈ, ਡੁਬਕੀ ਲਗਾਉਣਾ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਡੁਬਕੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਦਾਨ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਕਰਮਾਂ ਵਲੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਗੰਗੋਤਰੀ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਬਾਹਮਣ ਗੰਗੋਤਰੀ ਇਤਹਾਸ ਵਲੋਂ ਜੁਡ਼ੇ ਹਨ। ਗੰਗੋਤਰੀ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਪੰਡਿਆ ਮੁਖਬਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸੇਮਵਾਲ ਬਾਹਮਣ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਥਾਪਿਆ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਗੜਵਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਰੋਲਾ ਸਭ - ਡਿਵਿਜਨ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹੈ। ਗੜਵਾਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬਾਹਮਣ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਗੰਗਾਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹੈ (ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਉੱਤੇ ਬਿਹਤਰ ਵਰਗ ਆਪਣੇ ਨੂੰ ਸਰੋਲਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਮੰਣਦੇ ਹੈ, ਉਹ ਜੋ ਗੜਵਾਲ ਦੇ ਰਾਜਾਵਾਂ ਦੇ ਰਸੋਈਆਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਹੁੰਦੇ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੀਲਿਏ ਇਹ ਨਾਮ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਇਹ ਕਿ ਜਦੋਂ ਫੌਜੀ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਅਭਏ ਪਾਲ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਲੜਾਈ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਨਿਕਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਆਦੇਸ਼ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਰਸੋਈ ਦੇ ਇੱਕ ਹੀ ਬਰੱਤਨ ਵਲੋਂ ਸਾਰੇ ਭੋਜਨ ਕਰੋ - ਜਿਸ ਰਿਵਾਜ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹੈ।

ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਗੰਗੋਤਰੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ - ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਗੰਗੋਤਰੀ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਭੱਜਿਆ ਵਲੋਂ ਤੀਰਥਯਾਤਰੀਆਂ ਦਾ ਤਾਂਤਾ ਲਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦੀਆਂ ਵਲੋਂ ਇੱਥੇ ਦੀ ਆਬਾਜਾਹੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਹੈ। ਗੰਗੋਤਰੀ ਸ਼ਹਿਰ ਤੱਕ ਸੜਕ ਬਣਨੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇੱਥੇ ਘਰ ਵਸਾਉਣਾ ਅਕਸਰ ਅਸੰਭਵ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨਿਰਜਨ ਸਥਾਨ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸੈਰ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਮੌਸਮ ਵਲੋਂ ਜੁੜਿਆ ਛੋਟੇ ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਭੱਜਿਆ ਵਲੋਂ ਸਾਧੁ ਇੱਥੇ ਆਕੇ ਬਸ ਗਏ। ਇਸ ਵਪਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁੱਝ ਬਾਹਮਣ ਪਰਵਾਰ ਹਨ ਉੱਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਰਾਜਪੂਤ ਵੀ ਹੈ। ਪਰਵਾਰਿਕ ਬੰਧਨ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੇ ਹੈ ਅਤੇ ਟਾਕਰੇ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ - ਜਿਹੇ ਲੋਕ ਹੀ ਇਸ ਥਾਂ ਦਾ ਕਾਬੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੰਗੋਤਰੀ ਦੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਮੁਸੰਮੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕ ਅਪਰੈਲ ਵਲੋਂ ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ ਹੀ ਤੀਰਥਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਠੰਡ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਉੱਚਾਈ ਦੀਆਂ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਗੰਗੋਤਰੀ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਜੁਡ਼ੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕ‌ਿ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁ ਤੀਰਥਸਥਲੋਂ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਪੰਡੀਆਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਜਜਮਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਰਵਾਰ ਵਰਗਾ ਹੀ ਸੰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰੜੇ ਆਪਣੇ ਜਜਮਾਨਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ, ਘਰ, ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਂੜੋਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਜਮਾਨ ਇਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਮਿਹਨਤਾਨਾ ਅਤੇ ਉਪਹਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਮੂਨੇ ਨੂੰ ਗੰਗੋਤਰੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰੜੋਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਗੌਣ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਆਵਾਸੀਏ ਵਿਕਲਪ ਉਪਲੱਬਧ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਹੁਣ ਕਈ ਪੰਡਿਆ - ਪਰਵਾਰ ਦੂਕਾਨੇਂ ਜਾਂ ਹੋਟਲ ਖੋਲਕੇ ਪੇਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਏ ਹਨ ਉੱਤੇ ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਆਰਥਕ ਦਸ਼ਾ ਬਦਲ ਗਈ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]