ਜੰਡ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
ਇਸ ਉੱਤੇ ਜਾਓ: ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ, ਖੋਜ
ਜੰਡ
Khejri.jpg
ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਰਗੀਕਰਨ
ਜਗਤ: Plantae
(unranked): ਐਨਜੀਓਸਪਰਮ
(unranked): Eudicots
(unranked): Rosids
ਤਬਕਾ: Fabales
ਪਰਿਵਾਰ: Fabaceae
ਜਿਣਸ: ਪ੍ਰੋਸੋਪਿਸ
ਪ੍ਰਜਾਤੀ: ਪ ਸਿਨੇਰੇਰੀਆ
Binomial name
ਪ੍ਰੋਸੋਪਿਸ ਸਿਨੇਰੇਰੀਆ
(L.) Druce

ਜੰਡ, ਖੇਜੜੀ ਜਾਂ ਸ਼ਮੀ(ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ:Prosopis cineraria) ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਹੈ ਜੋ ਥਾਰ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੋਰ ਮਾਰੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਹੋਰ ਨਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਘਫ (ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ)[1], ਖੇਜੜੀ, ਜਾਂਟ/ਜਾਂਟੀ, ਸਾਂਗਰੀ (ਰਾਜਸਥਾਨ), ਜੰਡ (ਪੰਜਾਬ]])[2]
, ਕਾਂਡੀ (ਸਿੰਧ), ਵੰਣਿ (ਤਮਿਲ), ਸ਼ਮੀ, ਸੁਮਰੀ (ਗੁਜਰਾਤੀ) ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਵਪਾਰਕ ਨਾਮ ਕਾਂਡੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੁੱਖ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਸਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਨਾਮ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪ੍ਰੋਸੋਪਿਸ ਸਿਨੇਰੇਰੀਆ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੰਡ ਦਾ ਰੁੱਖ ਜੇਠ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਧੁੱਪ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਕੋਈ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤੱਦ ਇਹ ਦਰਖ਼ਤ ਛਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਖਾਣ ਨੂੰ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੱਦ ਇਹ ਚਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਲੁੰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਫੁੱਲ ਮੀਂਝਰ ਅਤੇ ਫਲ ਸਾਂਗਰੀ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਸਬਜੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਫਲ ਸੁੱਕਣ ਉੱਤੇ ਖੋਖਾ ਕਹਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੁੱਕਿਆ ਮੇਵਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਲਕੜੀ ਮਜਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸਾਨ ਲਈ ਬਾਲਣ, ਖੇਤੀ ਦੇ ਸੰਦ ਅਤੇ ਫਰਨੀਚਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਜੜ ਤੋਂ ਹੱਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦੇ ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਇਹੀ ਇੱਕ ਸਿਰਫ ਸਹਾਰਾ ਹੈ। ਸੰਨ ੧੮੯੯ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਪਿਆ ਸੀ ਜਿਸਨੂੰ ਛਪਨਿਆ ਅਕਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ ਦਰਖ਼ਤ ਦੇ ਤਣਿਆਂ ਦੇ ਛਿਲਕੇ ਖਾਕੇ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਦਰਖ਼ਤ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਅਨਾਜ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ[ਸੋਧੋ]

ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਨਹੀਆ ਲਾਲ ਸੇਠਿਆ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਮੀਂਝਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਥਾਰ ਦੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਜੰਡ (ਖੇਜੜੀ) ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਖੇਜੜੀ ਦੀ ਉਪਯੋਗਿਤਾ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਚਿਤਰਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। [3] ਦਸਹਿਰੇ ਦੇ ਦਿਨ ਸ਼ਮੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਜਲਾਉਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਘਰ ਪਰਤਦੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ਮੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਲੁੱਟ ਕੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਹੈ ਜੋ ਸੋਨੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਅਨੇਕ ਔਸ਼ਧੀ ਗੁਣ ਵੀ ਹਨ। ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤਵਾਸ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਗਾਂਡੀਵ ਧਨੁਸ਼ ਇਸ ਦਰਖ਼ਤ ਵਿੱਚ ਛੁਪਾਏ ਜਾਣ ਦੇ ਚਰਚੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਲੰਕਾ ਫਤਹਿ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਮੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਚਰਚਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਮੀ ਜਾਂ ਖੇਜੜੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਯੱਗ ਦੀ ਸਮਿਧਾ ਲਈ ਪਵਿਤਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਸਮਿਧਾ ਲਈ ਸ਼ਮੀ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ਮੀ ਦੀ ਸਮਿਧਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਜੰਡ[ਸੋਧੋ]

ਪੀਲੂ ਦੀ ਅਮਰ ਰਚਨਾ 'ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ' ਨੇ ਜੰਡ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।[4] ਜੰਡ ਹੇਠ ਮਿਰਜੇ ਦਾ ਸੌਂ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਖਰਾਬੇ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਤਰਲੇ (ਜੰਡ ਦੇ ਹੇਠ ਜੱਟਾ! ਸੌਂ ਰਹਿਓਂ, ਉਠ, ਸੁਰਤ ਸੰਭਾਲ। ), ਮਿਰਜੇ ਦੀ ਅੜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਰਕਸ਼ ਜੰਡ ਤੇ ਟੰਗਣਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਥੇ ਮਿਰਜੇ ਦਾ ਖਾਲੀ ਹਥ ਮਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ...ਸਾਰਾ ਨਾਟਕੀ ਘਟਨਾਚੱਕਰ ਜੰਡ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਵੇਖੋ:-

ਛੁੱਟੀ ਕਾਨੀ ਗ਼ਜ਼ਬ ਦੀ, ਲੈ ਗਈ ਮਿਰਜ਼ੇ ਨੂੰ ਨਾਲ।
ਰੂਹ ਮਿਰਜ਼ੇ ਦੀ ਨਿਕਲ ਗਈ, ਲੱਗੀ ਜੰਡੂਰੇ ਨਾਲ।
ਮੰਦਾ ਕੀਤਾ ਸਾਹਿਬਾਂ ਤੂੰ, ਰਲ ਗਈਆਂ ਸਿਆਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ।
ਕਾਨੀ ਘੜੀ ਕੱਮਗਰਾਂ, ਫਲ ਕਿਸੇ ਉਸਤਾਕਾਰ।
ਧੋਖੇ ਮਾਰੀ ਮੇਰੀ ਸਾਹਿਬਾਂ, ਨਾ ਆਰ ਨਾ ਪਾਰ। 260 [5]

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. "Prosopis cineraria (L.) Druce". Germplasm Resources Information Network. United States Department of Agriculture. 
  2. "Prosopis cineraria (L.) Druce". Catalogue of Life. Integrated Taxonomic Information System and Species2000. 2012-03-15. 
  3. सेतिया "खेजड़लो/कन्हैयालाल सेतिया" Check |url= value (help). विकिस्रोत. 
  4. http://www.seerat.ca/may2011/article09.php
  5. http://www.wichaar.com/news/214/ARTICLE/4752/2008-04-20.html