ਫਰੀਦਰਿਚ ਵਿਲਹੇਲਮ ਜੋਸੇਫ ਫਾਨ ਸ਼ੇਲਿੰਗ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
ਇਸ ਉੱਤੇ ਜਾਓ: ਨੇਵੀਗੇਸ਼ਨ, ਖੋਜ
ਫਰੇਡਰਿਖ ਵਿਲਹੇਲਮ ਜੋਸੇਫ ਫਾਨ ਸ਼ੇਲਿੰਗ
Nb pinacoteca stieler friedrich wilhelm joseph von schelling.jpg
1835 'ਚ ਫਰੇਡਰਿਖ ਵਿਲਹੇਲਮ ਸ਼ੇਲਿੰਗ
ਜਨਮ 27 ਜਨਵਰੀ 1775(1775-01-27)
ਲਿਓਨਬਰਗ ਰੋਮ
ਮੌਤ 20 ਅਗਸਤ 1854(1854-08-20) (ਉਮਰ 79)
ਬੈਡ ਰਗਾਜ਼ ਸਵਿਟਜਰਲੈਂਡ
ਅਲਮਾ ਮਾਤਰ ਟੂਬਿੰਜਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ
(1790–1795; ਐਮ.ਏ. 1792; ਪੀਐਚਡੀ, 1795)
ਲਿਪਜ਼ਿਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ
(1797; )
ਕਾਲ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ
ਇਲਾਕਾ ਪੱਛਮੀ ਦਰਸ਼ਨ
ਮੁੱਖ ਰੁਚੀਆਂ
ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਇੰਸ ਈਸਾਈ ਦਰਸ਼ਨ
ਦਸਤਖ਼ਤ
Friedrich Wilhelm signature.svg

ਫਰੇਡਰਿਖ ਵਿਲਹੇਲਮ ਜੋਸੇਫ ਫਾਨ ਸ਼ੇਲਿੰਗ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ:Friedrich Wilhelm Joseph Von Schelling);( 27 ਜਨਵਰੀ 1775 – 20 ਅਗਸਤ 1854 ) ਜਰਮਨੀ ਦਾ ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਸੀ । ਲਗਾਤਾਰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸ਼ੇਲਿੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਔਖਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।[1]

ਜਾਣ ਪਹਿਚਾਣ[ਸੋਧੋ]

ਸ਼ੇਲਿੰਗ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਜਨਵਰੀ 1775 ਨੂੰ ਵਰਟੇਬਰਗ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਨਗਰ ਲਿਊਨਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਉਸਨੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਈਸ਼ਵਰਸ਼ਾਸਤਰ ( Theology ) ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ 1790 ਵਲੋਂ 1795 ਤੱਕ ਟੁਵਿੰਜਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਥਯੋਲਾਜਿਕਲ ਸੇਮੀਨਰੀ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ । ਉਹ ਕਾਂਟ , ਫਿਖਟੇ ਅਤੇ ਸਪਿਨੋਜਾ ਦਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਹੀਗੇਲ ਅਤੇ ਹੋਲਡਰਲਿਨ ਉਸਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ । ਸੰਨ 1798 ਵਿੱਚ ਉਹ ਜੇਨਾ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਾਧਿਆਪਕ ਹੋ ਗਿਆ । ਸੰਨ 1803 ਦੇ ਉਪਰਾਂਤ ਬੁਰਜਬਰਗ , ਮਿਊਨਿਖ ਅਤੇ ਅਰਲੇਂਜਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਪਦਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ । ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹੀਗੇਲ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੋਕਣ ਲਈ ਬਰਲਿਨ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ । ਸੰਨ 1854 ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ।  

ਰਚਨਾਵਾਂ[ਸੋਧੋ]

ਸ਼ੇਲਿੰਗ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ - ਆਇਡਿਆਜ ਫਾਰ ਏ ਫਿਲਾਸਫੀ ਆਵ ਨੇਂਚਰ (1797) , ਦਿ ਸੋਲ ਆਵ ਦਿ ਵਰਲਡ (1798) , ਫਰਸਟ ਸਕੇਚ ਆਵ ਏ ਸਿਸਟਮ ਆਵ ਦਿ ਫਿਲਾਸਫੀ ਆਵ ਨੇਚਰ (1799) , ਸਿਸਟਮ ਆਵ ਟਰਾਂਸਡੇਂਟਲ ਆਇਡਿਅਲਿਜਮ (1800) , ਬੂਨੋ ਅਤੇ ਦਿ ਡਿਵਾਇਨ ਐਂਡ ਨੇਚੁਰਲ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਆਵ ਕਿੰਗਸ (1802) , ਕਰਿਟਿਕਲ ਜਰਨਲ ਆਵ ਫਿਲਾਸਫੀ ( ਇਸ ਕਨਜੰਕਸ਼ਨ ਵਿਦ ਹੀਗੇਲ , 1802 - 3 ) , ਹਿਸਟਰੀ ਆਵ ਫਿਲਾਸਫੀ । ਸੰਨ 1856 ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਲਿੰਗ ਦੇ ਪੁੱਤ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਤ ਕੰਪਲੀਟ ਵਰਕਸ ਆਵ ਸ਼ੇਲਿੰਗ ਦੇ ਨਾਮ ਵਲੋਂ ਉਸਦੀ ਸਭ ਰਚਨਾਵਾਂ ੧੪ ਭੱਜਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ । ਸ਼ੇਲਿੰਗ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੋੜ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਹ ਫਿਖਟੇ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸੀ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਣ ਵਿੱਚ ਵਿਅਸਤ ਰਿਹਾ । ਫਿਰ ਉਹ ਬਰਨੋ ਅਤੇ ਸਪਿਨੋਜਾ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਕੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੇ ਦੋ ਪੱਖ ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਮਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਣ ਲਗਾ । ਤੀਸਰੇ ਮੋੜ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਲਿੰਗ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਲਿਕਤਾ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਇਆ ਕੀਤੀ , ਪਰ ਉਸਦੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਜੇਕੋਵ ਬੋਹੇਮ ਵਲੋਂ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਹੈ । ਹੁਣ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਰੱਬ ਵਲੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੱਮਝਣ ਲਗਾ ।  

ਸ਼ੇਲਿੰਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਜਰਮਨੀ ਹੀਗੇਲ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਲੋਂ ਅਭਿਭੂਤ ਸੀ । ਅਤ : ਹੀਗੇਲ ਦੇ ਜੀਵਨਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਲਿੰਗ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਖੋਲ ਸਕਿਆ । ਸੰਨ 1934 ਵਿੱਚ ਹੀਗੇਲ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਉਸਦਾ ਵਿਰੋਧ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤਾ । ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀਗੇਲ ਦੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਤਾਰਕਿਕ ਜਾਂ ਪਰਿਕਲਪਨਾਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸਵੀਕਾਰਾਤਮਕ ਪਰਿਪੂਰਕ ਸੱਮਝਦਾ ਸੀ । 

ਸ਼ੇਲਿੰਗ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਲੋਂ ਮਨ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ( ਨੇਚਰ ) ਇੱਕ ਹੀ ਤੱਤ ਦੇ ਦੋ ਪੱਖ ਹਨ । ਕੁਦਰਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਮਾਨ ਮਨ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਅਦ੍ਰਸ਼ਟ ਕੁਦਰਤ ਹੈ । ਮਨ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਸੀ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਸੱਮਝ ਸੱਕਦੇ ਹਨ । ਕੁਦਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੀਵਨ , ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਹਨ । ਇੱਕ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਵਚੇਤਨ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ , ਪਸ਼ੁਪ੍ਰਵ੍ਰੱਤੀ , ਆਂਗਿਕ ਵਿਕਾਸ , ਰਾਸਾਇਨਿਕ ਪਰਿਕ੍ਰੀਆ , ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਗੁਰੁਤਾਕਰਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ-ਰਹਿਤ ਰੂਪ ਵਲੋਂ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੰਚਾਲਿਤ ਕਰਣ ਵਾਲੀ ਅੰਧ ਗਿਆਨ-ਰਹਿਤ ਸ਼ਕਤੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਵਚੇਤਨ ਹੋਕੇ ਆਤਮਾ ਕਹਲਾਤੀ ਹੈ । ਸ਼ੇਲਿੰਗ ਮਨ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਸਪਿਨੋਜਾ ਦੀ ਭਾਂਤੀ ਪਰਮਤਤਵ ਦੇ ਦੋ ਸਮਾਂਤਰ ਪੱਖ ਨਹੀਂ ਮਾਨਤਾ । ਉਹ ਤਾਂ ਨਿਰਪੇਖ ਮਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਭਿੰਨ ਪੱਧਰ ਜਾਂ ਯੁੱਗ ਹਾਂ । ਨਿਰਪੇਖ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਰਮਿਕ ਉਲੰਘ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਉਸਦਾ ਅੰਤਮ ਲਕਸ਼ ਆਤਮਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਣਾ ਹੈ ।  

ਸ਼ੇਲਿੰਗ ਦੇ ਅੰਤਮ ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਵਿਚਾਰ ਕੇਵਲੋਪਾਦਾਨੇਸ਼ਵਰਵਾਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ ਜਿੰਦਾ , ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਆਂਗਿਕ ਸ੍ਰਸ਼ਟਿ ਦੀ ਭਾਂਤੀ ਹੈ । ਇਸਦੇ ਹਰ ਇੱਕ ਅੰਗ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ । ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਉਪੇਕਸ਼ਾ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੱਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਹਰ ਇੱਕ ਅੰਗ ਵੀ ਸਾਰਾ ਉੱਤੇ ਅਵਲੰਬਿਤ ਹੈ । ਇਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸ਼ੇਲਿੰਗ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇੱਕ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਬੁੱਧਿਪ੍ਰਧਾਨ ਸੱਮਝਦਾ ਹੈ , ਇਸਲਈ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਦੁਆਰੇ ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਾ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਦੂੱਜੇ , ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਇਤਹਾਸ ਤਰਕਸੰਗਤ ਹੈ , ਇਸਲਈ ਇਸਦੇ ਸ੍ਰਸ਼ਟਿ - ਵਿਕਾਸ - ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਤਾਰਕਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ । ਸ਼ੇਲਿੰਗ ਅੰਤਰਗਿਆਨ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਵੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਅੰਤਰਗਿਆਨ ਵਲੋਂ ਮੂਲ ਤਰਕਵਾਕਿਅ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਅਸੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਤਰਕਸੰਗਤ ਸਿੱਧਾਂਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਸੱਕਦੇ ਹਾਂ ।  

ਸ਼ੇਲਿੰਗ ਕਲੇ ਦੇ ਪਰਿਆਵਰਣ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਉਸਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਕੇ ਉਸਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਇੱਕ ਕਲਾਤਮਕ ਰਚਨਾ ਹੈ । ਨਿਰਪੇਖ ਸੱਤਾ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਇਸਲਈ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਵੀ ਸਰਵੋੱਚ ਕਾਰਜ ਕਲਾ ਦੀ ਸ੍ਰਸ਼ਟਿ ਕਰਣਾ ਹੈ । ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭਰਮ ਸਾਮੰਜਸਿਅ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ । ਕੁਦਰਤ ਆਪ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕਵਿਤਾ ਹੈ । ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਅਨਾਵਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਕਲਾ ਦਾ ਸਰਜਨ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸਰਜਨ ਦੀ ਭਾਂਤੀ ਹੀ ਸੰਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਇਸਲਈ ਕਲਾਕਾਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਕਿਵੇਂ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਲਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਅੰਗ ਬੰਨ ਜਾਂਦੀ ਹੈ । ਸ਼ੇਲਿੰਗ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰਹੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ , ਪਰ ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਜੁੜਵਾਂ ਵਿਵਰਣੋਂ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਉਹ ਨਹੀਂ ਦਾਰਸ਼ਨਕ ਬੰਨ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਹੀਂ ਯਥਾਰਥਤਾ ਦਾ ਮਰਮ ਸੱਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ ।  

ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਲਿੰਗ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਰਹਸਯੋਂਮੁਖ ਹੋ ਗਏ । ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਲੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣਾ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅਨੰਤ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਉਹ ਨਿਰਪੇਖ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਲਏ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ । ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਆਜਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ , ਉਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ । ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਭਰਮ ਵਲੋਂ ਉੱਤੇ ਉਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. Nectarios G. Limnatis, German Idealism and the Problem of Knowledge: Kant, Fichte, Schelling, and Hegel, Springer, 2008, pp. 166, 177.