ਸਮੱਗਰੀ 'ਤੇ ਜਾਓ

ਬੁੱਧਗੁਪਤ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਤੋਂ
ਬੁੱਧਗੁਪਤ
ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦਾ ਸੋਨੇ ਦਾ ਸਿੱਕਾ
ਗੁਪਤ ਸਮਰਾਟ
ਸ਼ਾਸਨ ਕਾਲਅੰ. 476 – ਅੰ. 495 CE
ਪੂਰਵ-ਅਧਿਕਾਰੀਕੁਮਾਰਗੁਪਤ ਦੂਜਾ
ਵਾਰਸਨਰਸਿੰਘਗੁਪਤ
ਰਾਜਵੰਸ਼ਗੁਪਤ
class=notpageimage|
Location of the inscriptions mentioning Budhagupta as ruler.[1][2]

ਬੁੱਧਗੁਪਤ (ਗੁਪਤਾ ਲਿਪੀ: ਬੁ-ਧਾ-ਗੁ-ਪਤ,[3] r. c. 476 – 495 CE) ਪੰਜਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ ਜੋ ਗੁਪਤ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪਾਟਲੀਪੁਤਰ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪਟਨਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੁਮਾਰਗੁਪਤ ਦੂਜਾ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸੀ। ਉਹ ਪੁਰੂਗੁਪਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਨਰਸਿੰਘਗੁਪਤ ਉਸ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਸੀ।[4]

ਰਾਜ

[ਸੋਧੋ]

ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦੇ ਕੰਨੌਜ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨਾਲ ਨੇੜਲੇ ਸੰਬੰਧ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਉਪਜਾਊ ਮੈਦਾਨਾਂ ਤੋਂ ਹੁਣਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।

ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਏਰਨ ਦੇ ਖੇਤਰ 'ਤੇ, ਅੱਗੇ ਅਲਚੋਨ ਹੁਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਤੋਰਾਮਨਾ ਦੁਆਰਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ, ਤੋਰਾਮਨਾ ਦਾ ਏਰਨ ਸੂਰ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ, ਲਗਭਗ 510-513 ਈਸਵੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ।

ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ

[ਸੋਧੋ]
ਏਰਨ ਵਿਖੇ ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਥੰਮ੍ਹ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਮ, ਜਨਾਰਦਨ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।[5] ਉੱਪਰ ਗਰੁੜ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ।[6]
ਗੁਪਤ ਸਾਮਰਾਜ
320–550
Chandragupta II horse typeHead of a Buddha statue, India, Mathura, Gupta period, 4th-5th century CE
ਗੁਪਤ (ਅੰ. 240 – ਅੰ. 280)
ਘਟੋਟਕਚ (ਅੰ. 280–319)
ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਪਹਿਲਾ (ਅੰ. 319–335)
Kacha (ਅੰ. 335)
ਸਮੁਦਰਗੁਪਤ (ਅੰ. 335–375)
(ਰਾਮਗੁਪਤ) (ਅੰ. 375)
ਚੰਦਰਗੁਪਤ ਦੂਜਾ (380–415)
ਕੁਮਾਰਗੁਪਤ ਪਹਿਲਾ (415–455)
ਸਕੰਦਗੁਪਤ (455–467)
ਪੁਰੂਗੁਪਤ (467–473)
ਕੁਮਾਰਗੁਪਤ ਦੂਜਾ (473–476)
ਬੁੱਧਗੁਪਤ (476–495)
ਨਰਸਿਮਹਾਗੁਪਤ (495–530)
(ਭਾਨੂਗੁਪਤ) (ਅੰ. 510)
Vainyagupta (ਅੰ. 507)
ਕੁਮਾਰਗੁਪਤ ਤੀਜਾ (ਅੰ. 530 – ਅੰ. 540)
ਵਿਸ਼ਨੂੰਗੁਪਤ (540–550)

ਦਮੋਦਰਪੁਰ ਦੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਪੱਤਰੇ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁੰਡਰਵਰਧਨ ਭੁਕਤੀ (ਮੌਜੂਦਾ ਉੱਤਰੀ ਬੰਗਾਲ) ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਵਾਇਸਰਾਏ (ਉਪਰਿਕਾ ਮਹਾਰਾਜਾ) ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਅਤੇ ਜੈਦੱਤ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਸੀ।

ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ, ਮਾਤ੍ਰਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਧਨਯਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਏਰਨ ਪੱਥਰ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਾਟ (ਭੂਪਤੀ) ਵਜੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਧੀਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸੁਰਸ਼ਮੀਚੰਦਰ ਯਮੁਨਾ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ[4] ਏਰਨ ਕਾਲਮ ਉੱਤੇ ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਏਰਨ ਵਿਖੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰ ਸਮੂਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਅਖੰਡ ਲਾਲ-ਰੇਤਲੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਅਤੇ ਵਰਗ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ "ਕਾਲੀਂਡੀ ਅਤੇ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ" ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ 484-485 ਈਸਵੀ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਥੰਮ੍ਹ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਧਵਜਸਤੰਭ' ਜਾਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਝੰਡਾ ਡੰਡਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਥੰਮ੍ਹ ਲਗਭਗ 48 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਟੀ.ਐਸ. ਬਰਟ ਦੁਆਰਾ 1838 ਵਿੱਚ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।[7]

ਮਥੁਰਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੋਵਿੰਦਨਗਰ ਵਿਖੇ ਮਿਲੀ ਇੱਕ ਬੁੱਧ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਚੌਂਕੀ 'ਤੇ "ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 161 ਵਿੱਚ" (ਲਗਭਗ 480 ਈਸਵੀ) ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਹੈ ਜੋ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਮਥੁਰਾ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ:[8][9]

...ਅੱਜ, ਜਦੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਸੌ ਸੱਠ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ...

— ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਗੋਵਿੰਦਨਗਰ, ਮਥੁਰਾ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ।[10]

ਸਾਰਨਾਥ ਤੋਂ ਦੋ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਬੁੱਧ ਮੂਰਤੀਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿੱਛਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ "ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ 157 ਵਿੱਚ ਅਭਯਮਿੱਤਰ ਦੀ ਦਾਤ" (ਗੁਪਤ ਯੁੱਗ ਦਾ 157 ਈਸਵੀ 477 ਈਸਵੀ) ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।[10][11][12][13] ਵਾਰਾਣਸੀ ਅਤੇ ਏਰਨ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਅਤੇ ਨਾਲੰਦਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮੋਹਰ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਕ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਈ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵੀ ਹਨ।[10]

ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਬੁੱਧ ਮੂਰਤੀ

[ਸੋਧੋ]

ਜਦੋਂ ਗੁਪਤਾਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਵੰਜਾ ਸਾਲ ਵਧ ਕੇ ਇੱਕ ਸਦੀ ਬੀਤ ਗਈ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਾਖ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਪੰਦਰਵਾੜੇ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਦਿਨ, ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਮਹਿਲ ਮੂਲ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਬੁੱਧਗੁਪਤ (ਧਰਤੀ) ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮ ਪੁੱਤਰਾਂ (ਚੇਲਿਆਂ) (ਬੁੱਧ) ਦੀ ਇਹ ਮਨਮੋਹਕ ਮੂਰਤੀ, ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਲਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਅਭਯਮਿੱਤਰ, ਇੱਕ ਬੋਧੀ ਭਿਕਸ਼ੂ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਮਾਪਿਆਂ, ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਅੰਤਮ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹੋਣ। -ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ (ਗੁਪਤ ਯੁੱਗ 157)[14]

  • Buddha statue inscribed "Gift of Abhayamitra in 157 in the reign of Buddhagupta" (476 CE) Sarnath Museum.[13][15][14]
    Buddha statue inscribed "Gift of Abhayamitra in 157 in the reign of Buddhagupta" (476 CE) Sarnath Museum.[13][15][14]
  • Buddha inscription of Budhagupta in the Gupta Era year 157, with extrapolation and English translation.[14]
    Buddha inscription of Budhagupta in the Gupta Era year 157, with extrapolation and English translation.[14]


ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦੇ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਾਲੀ ਦੂਜੀ ਬੁੱਧ ਮੂਰਤੀ

[ਸੋਧੋ]

ਸਾਰਨਾਥ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਖੜ੍ਹੀ ਬੁੱਧ ਦੀ ਦੂਜੀ ਮੂਰਤੀ 'ਤੇ ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦੇ ਨਾਮ 'ਤੇ ਇੱਕ ਮਿਤੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ (ਸਾਲ 157) ਹੈ। ਇਹ ਮੂਰਤੀ ਵਿਗੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਬੁੱਧ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮੱਗਰੀ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ, ਪਰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਮੂਰਤੀ 'ਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਉਸੇ ਦਾਨੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੁਨਰ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।[16]

  • ਖੜ੍ਹੇ ਬੁੱਧ ਦੀ ਦੂਜੀ ਮੂਰਤੀ (ਟੁਕੜੇ) 'ਤੇ ਬੋਧੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ, "ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ 157 ਵਿੱਚ ਅਭਯਮਿੱਤਰ ਦਾ ਤੋਹਫ਼ਾ" (477 ਈਸਵੀ) ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ। ਸਾਰਨਾਥ ਅਜਾਇਬ ਘਰ।[11][12]
    ਖੜ੍ਹੇ ਬੁੱਧ ਦੀ ਦੂਜੀ ਮੂਰਤੀ (ਟੁਕੜੇ) 'ਤੇ ਬੋਧੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ, "ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ 157 ਵਿੱਚ ਅਭਯਮਿੱਤਰ ਦਾ ਤੋਹਫ਼ਾ" (477 ਈਸਵੀ) ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ। ਸਾਰਨਾਥ ਅਜਾਇਬ ਘਰ।[11][12]
  • ਗੁਪਤ ਯੁੱਗ ਸਾਲ 157 (ਦੂਜੀ ਮੂਰਤੀ) ਵਿੱਚ ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦਾ ਬੁੱਧ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ, ਐਕਸਟਰਾਪੋਲੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਨਾਲ।[16]
    ਗੁਪਤ ਯੁੱਗ ਸਾਲ 157 (ਦੂਜੀ ਮੂਰਤੀ) ਵਿੱਚ ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦਾ ਬੁੱਧ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ, ਐਕਸਟਰਾਪੋਲੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਨਾਲ।[16]

ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ

[ਸੋਧੋ]
  • ਬੁੱਧ ਦੀ ਉੱਕੀ ਹੋਈ ਚੌਂਕੀ "ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 161 ਵਿੱਚ" (ਲਗਭਗ 480 ਈਸਵੀ) ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਗੋਵਿੰਦ ਨਗਰ। ਮਥੁਰਾ।[9][17]
    ਬੁੱਧ ਦੀ ਉੱਕੀ ਹੋਈ ਚੌਂਕੀ "ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਸਾਲ 161 ਵਿੱਚ" (ਲਗਭਗ 480 ਈਸਵੀ) ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਗੋਵਿੰਦ ਨਗਰ। ਮਥੁਰਾ।[9][17]
  • ਏਰਨ ਵਿਖੇ ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਥੰਮ੍ਹ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ.
    ਏਰਨ ਵਿਖੇ ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਥੰਮ੍ਹ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ.
  • ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦਾ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਚਾਰਟਰ, ਮਿਤੀ ਗੁਪਤਾ ਸਾਲ 168
    ਬੁੱਧਗੁਪਤ ਦਾ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਚਾਰਟਰ, ਮਿਤੀ ਗੁਪਤਾ ਸਾਲ 168

ਹਵਾਲੇ

[ਸੋਧੋ]
  1. ↑ Journal Of The Epigraphical Society Of India Vol Ix. 1982. p. 7.
  2. ↑ For Sankarpur and Mathura: Salomon, Richard. Indian Epigraphy A Guide To The( Book Za.org) (in English). p. 145.{{cite book}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
  3. ↑ Allen, John (1914). Catalogue of the coins of the Gupta dynasties. p. 153.
  4. ↑ 4.0 4.1 Raychaudhuri, H.C. (1972). Political History of Ancient India, Calcutta: University of Calcutta, p. 522
  5. ↑ Fleet, John Faithfull (1888). Corpus Inscriptionum Indicarum Vol. 3. p. 88.
  6. ↑ Bajpai, K. D. (2004). Indian Numismatic Studies (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Abhinav Publications. pp. 19–20. ISBN 978-81-7017-035-8.
  7. ↑ Dr. Mohan Lal Chadhar, Eran Ki Tamrapashan Sanskriti, Sagar, MP 2009, pp 11,ISBN 81-89740-07-5
  8. ↑ Agarwal, Ashvini (1989). Rise and Fall of the Imperial Guptas, Delhi:Motilal Banarsidas, ISBN 81-208-0592-5, pp. 226–30
  9. ↑ 9.0 9.1 Sharma, R.C. (1994). The Splendour of Mathura Art and Museum. D. K. Printworld Pvt. Ltd. p. 143.
  10. ↑ 10.0 10.1 10.2 Journal Of The Epigraphical Society Of India Vol IX. 1982. pp. 6-12.
  11. ↑ 11.0 11.1 "Collections-Virtual Museum of Images and Sounds". vmis.in. American Institute of Indian Studies.
  12. ↑ 12.0 12.1 "Collections-Virtual Museum of Images and Sounds". vmis.in. American Institute of Indian Studies.
  13. ↑ 13.0 13.1 "Collections-Virtual Museum of Images and Sounds". vmis.in. American Institute of Indian Studies.
  14. ↑ 14.0 14.1 14.2 Sahni, Daya Ram (1920). Annual Report Of The Archaeological Survey Of India 1914-15. p. 125 inscription XVII.
  15. ↑ Majumdar, B. (1937). Guide to Sarnath. p. 89.
  16. ↑ 16.0 16.1 Sahni, Daya Ram (1920). Annual Report Of The Archaeological Survey Of India 1914-15. p. 124 inscription XVI.
  17. ↑ Description and translation of the inscription in: Thaplya, Kiran Kumar (1982). Journal Of The Epigraphical Society Of India Vol Ix. pp. 6-11.ਫਰਮਾ:Free access
"https://pa.wikipedia.org/w/index.php?title=ਬੁੱਧਗੁਪਤ&oldid=827173" ਤੋਂ ਲਿਆ