ਮੁੱਢਲੇ ਅਧਿਕਾਰ (ਫੰਡਾਮੈਂਟਲ ਰਾਈਟਸ)

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search

ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ[ਸੋਧੋ]

ਕੁੱਝ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਧਿਕਾਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਪੱਤਰ, ਯੂ.ਐੱਨ. ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਨੇਮ ਤੇ ਸਿਵਲ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਜਾਂ ਯੂ ਐੱਨ. ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਨੇਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

  • ਸਵੈ-ਨਿਰਣੇ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ [1]
  • ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਹੱਕ[2] 
  • ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਸਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਹੱਕ 
  • ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ[3] 
  • ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ[4]
  • ਧਰਮ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ 
  • ਸਮੀਕਰਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ[5] 
  • ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਹੱਕ[6] 
  • ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ[7]

ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਵਿਚ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਰਥ[ਸੋਧੋ]

ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹੱਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਨਵੀ ਅਧਿਕਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ, "ਬੁਨਿਆਦੀ" ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਅਦਾਲਤਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਇਹਨਾਂ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।ਅਜਿਹੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ, ਅਦਾਲਤਾਂ ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹਨ। ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਰਾਜ ਹੋਰ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ਤੇ ਗਰੰਟੀ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਰਥਾਤ, ਰਾਜ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਵਿਧਾਨਿਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮੂਲ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਜਾਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੋਵੇ, ਜੇਕਰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ "ਸਖਤ ਪੜਤਾਲ" ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ[ਸੋਧੋ]

ਕੈਨੇਡਾ[ਸੋਧੋ]

ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ, ਚਾਰਟਰ ਆਫ ਰਾਈਟਸ ਐਂਡ ਫ੍ਰੀਡਮਜ਼ ਚਾਰ ਫੌਡਮਲ ਫ੍ਰੀਡਮਜ਼ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[8] ਇਹ ਆਜ਼ਾਦੀਆਂ ਹਨ:

  • ਜ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਧਰਮ 
  • ਵਿਚਾਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਰਾਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ, ਪ੍ਰੈਸ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਮੀਡੀਆ ਸਮੇਤ 
  • ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਅਸੈਂਬਲੀ 
  • ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ

ਯੂਰੋਪੀ ਸੰਘ[ਸੋਧੋ]

ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਕੋਈ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਸਿਧਾਂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ (ਇਹ ਯੂਰੋਪੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਚ ਨਿਆਂਇਕ ਸਮੀਖਿਆ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੋਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ।) ਹਾਲਾਂਕਿ, ਈਯੂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਵੀ ਵੇਖੋ: ਕੋਪਨਹੈਗਨ ਮਾਪਦੰਡ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਹਰ ਮੈਂਬਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਲਈ ਮਾਨਵੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਯੂਰਪੀਅਨ ਅਦਾਲਤ ਕੋਲ ਆਖਰੀ ਅਪੀਲੀ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਹੈ। 

ਭਾਰਤ[ਸੋਧੋ]

ਅਮਰੀਕੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਭਾਰਤੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹੱਕਾਂ, ਜੋ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬਿੱਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਅੱਜ ਵੀ ਕਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮੌਲਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਅਮਰੀਕੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ (ਪਹਿਲੇ ਦਸ ਸੋਧਾਂ) ਸਿਰਫ ਕੁਝ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ, ਨਿਆਂਇਕ ਸਮੀਿਖਆ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ, ਇਹਨਾਂ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੱਤ ਮੁੱਖ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹਨ:

  • ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਹੱਕ 
  • ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਹੱਕ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਜਾਣ ਦਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਵਸਣ ਜਾਂ ਵਸਣ ਦੇ ਹੱਕ ਦਾ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੇਸ਼ੇ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿੱਤੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ।
  • ਧਰਮ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ 
  • ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਵਿਰੁੱਧ ਅਧਿਕਾਰ
  • ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਹੱਕ
  • ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਉਪਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ 
  • ਵੋਟ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ (ਪਰ 18 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ)

ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਤੌਰ ਤੇ 7 ਵੇਂ ਮੁੱਢਲੇ ਅਧਿਕਾਰ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ

ਸਾਲ 2002 ਵਿਚ 86 ਵੇਂ ਸੰਸ਼ੋਧਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਰਟੀਕਲ 21 ਏ ਤਹਿਤ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹੱਕ ਹੈ। ਆਰਟੀਈ ਐਕਟ ਨੇ ਇਹ ਅਧਿਕਾਰ ਸਾਲ 2010 ਵਿੱਚ ਸਮਰਥ ਕੀਤਾ।

ਸਾਲ 2017 ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬੁਨਿਆਦੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

  • ਨਿੱਜੀਤਾ ਦਾ ਹੱਕ

ਸੰਯੁਕਤ ਪ੍ਰਾਂਤ[ਸੋਧੋ]

  • ਅੰਤਰਰਾਜੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਹੱਕ 
  • ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਹੱਕ [9] 
  • ਸਮੁੰਦਰੀ ਡਾਕੂਆਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ 
  • ਗੋਪਨੀਯਤਾ ਦਾ ਹੱਕ[10] 
  • ਵਿਆਹ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ[11] 
  • ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ

ਫੁਟਨੋਟ[ਸੋਧੋ]