ਮੋਗੂਬਾਈ ਕੁਰਦੀਕਰ
ਮੋਗੂਬਾਈ ਕੁਰਦੀਕਰ (15 ਜੁਲਾਈ 1904 – 10 ਫਰਵਰੀ 2001) ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਰਤੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕਾ ਸੀ।[1]
ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਾਲ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ
[ਸੋਧੋ]ਮੋਗੂਬਾਈ ਦਾ ਜਨਮ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਸ਼ਾਸਿਤ ਗੋਆ ਦੇ ਕੁਰਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।[2] ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸਦੀ ਮਾਂ, ਜੈਸ਼੍ਰੀਬਾਈ, ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਗਾਇਕਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 1913 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਮੋਗੂਬਾਈ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸੀ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ੈਂਬੋਲਿਮ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਈ ਅਤੇ ਮੋਗੂਬਾਈ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸੰਗੀਤ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਭਟਕਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਦਮੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮੋਗੂਬਾਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ, ਚੰਦਰੇਸ਼ਵਰ ਭੂਤਨਾਥ ਸੰਗੀਤ ਮੰਡਲੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਈ, ਅਤੇ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਮੋਗੂਬਾਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਆ।
ਜਦੋਂ ਮੋਗੂ ਚੰਦਰੇਸ਼ਵਰ ਭੂਤਨਾਥ ਮੰਡਲੀ (ਚੰਦਰੇਸ਼ਵਰ ਭੁਤਨਾਥ ਮੰਡਲੀ) ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮੌਤ 1914 ਵਿੱਚ ਹੋਈ।[3] ਉਸਨੇ ਛੋਟੀ ਮੋਗੂਬਾਈ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪਰਵਤਕਰ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਸੌਂਪਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਕੁਰਦੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਦੰਤਕਥਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ, ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਮੋਗੂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦੀ ਆਤਮਾ (ਆਤਮਾ) ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੋਗੂ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ। ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦੀਵਾਲੀਆ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਤਾਰਕਰ ਸਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਮੰਡਲੀ (ਸਾਤਾਰਕਰ ਔਰਤ ਸੰਗੀਤ ਮੰਡਲੀ) ਨੇ ਮੋਗੂ ਨੂੰ ਕਿਰਾਏ 'ਤੇ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਕਿੰਕਿਨੀ, ਪੁਣਯਪ੍ਰਭਵ, ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਨਾਇਕਾ ਸੁਭਦਰਾ ਦੇ ਉਸੇ ਨਾਮ, ਸੁਭਦਰਾ ਵਰਗੇ ਹਿੱਸੇ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਭਾਏ। ਸਤਾਰਕਾਰ ਸਟਰੀ ਸੰਗੀਤ ਮੰਡਲੀ (ਸਾਤਾਰਕਰ ਔਰਤ ਸੰਗੀਤ) ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਮੋਗੂ ਨੂੰ ਚਿੰਤੋਬੂਵਾ ਗੁਰਵ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਬਕ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੋਗੂ ਨੇ ਰਾਮਲਾਲ ਤੋਂ ਕੱਥਕ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ।[4][5][6] ਉਸਨੇ ਦੱਤਾਰਾਮਜੀ ਨਾਨੋਦਕਰ ਦੁਆਰਾ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵੀ ਲਈ ਸੀ।[3] ਹਾਲਾਂਕਿ, ਮੋਗੂ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਮਹਿਲਾ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਟਕਰਾਅ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਫਿਰ ਮੋਗੂ ਨੂੰ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।
ਮੋਗੂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਢਹਿ ਗਏ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਉਸਦੀ ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਵੀ ਬੁਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ। 1919 ਵਿੱਚ, ਮੋਗੂ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮਾਸੀ[3] ਡਾਕਟਰੀ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸਾਂਗਲੀ ਲੈ ਗਈ।[7] ਸਾਂਗਲੀ ਦੀ ਫੇਰੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵਾਂ ਅਧਿਆਏ ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਸਾਂਗਲੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਉਸਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਨਾਇਤ ਖਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਿਆ।[3]
ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੈਰੀਅਰ
[ਸੋਧੋ]
ਕੁਰਦੀਕਰ ਦਾ ਜਨਮ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਗੋਆ ਦੇ ਕੁਰਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੋਮਾਂਤਕ ਮਰਾਠਾ ਸਮਾਜ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ।[8] ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ-ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਂ, ਜੈਸ਼੍ਰੀਬਾਈ, ਦੇਵਦਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਸੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਗਾਇਕਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।
1913 ਵਿੱਚ, ਕੁਰਦੀਕਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਗੋਆ ਦੇ ਜ਼ੰਬੌਲੀਮ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਦਮੋਦਰ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕੁਰਦੀਕਰ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਕੁਰਦੀਕਰ ਦੀ ਮਾਂ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ, ਚੰਦਰੇਸ਼ਵਰ ਭੂਤਨਾਥ ਸੰਗੀਤ ਮੰਡਲੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਈ, ਜਿਸਨੇ ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਦਾਕਾਰਾ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। [ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ][<span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2024)">citation needed</span>]
ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ
[ਸੋਧੋ]ਚੰਦਰੇਸ਼ਵਰ ਭੂਤਨਾਥ ਮੰਡਲੀ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਕੁਰਦੀਕਰ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ 1914 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।[1] ਕੁਰਦੀਕਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪਰਵਤਕਰ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਖੁਦ ਕੁਰਦੀ ਤੋਂ ਸਨ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਰਦੀਕਰ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਆਤਮਾ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਪੁਨਰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲਵੇਗੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕੁਰਦੀਕਰ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ।[ਹਵਾਲਾ ਲੋੜੀਂਦਾ][<span title="This claim needs references to reliable sources. (October 2024)">citation needed</span>]
ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦੀਵਾਲੀਆ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਤਾਰਕਰ ਸਤ੍ਰੀ ਸੰਗੀਤ ਮੰਡਲੀ ਨੇ ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ 'ਤੇ ਰੱਖ ਲਿਆ । ਉਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ 'ਪੁਨਿਆਪ੍ਰਭਵ' ਤੋਂ 'ਕਿੰਕਿਨੀ' ਅਤੇ 'ਸੁਭਦਰਾ' ਤੋਂ 'ਸੁਭਦਰਾ "ਵਰਗੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ। ਇਸ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਸਕਰਬੁਵਾ ਬਖ਼ਲੇ ਦੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਚਿੰਟੋਬੁਵਾ ਗੁਰਵ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਰਾਮਲਾਲ ਤੋਂ ਕਥਕ ਨਾਚ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਵੀ ਲਈ ।[4][5] ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਤਰਾਮਜੀ ਨਾਨੋਦਕਰ ਦੁਆਰਾ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।[3]
ਸੰਗਲੀ ਚਲੇ ਜਾਣਾ
[ਸੋਧੋ]ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਔਰਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਥੀਏਟਰ ਕੰਪਨੀ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨੋਬਲ ਅਤੇ ਸਿਹਤ' ਤੇ ਅਸਰ ਪਾਇਆ। 1919 ਵਿੱਚ, ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਚਾਚੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਬੰਧਿਤ ਡਾਕਟਰੀ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸੰਗਲੀ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।[3][7] ਸੰਗਲੀ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਰਦੀਕਰ ਲਈ ਪਰਿਵਰਤਨਕਾਰੀ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਸੰਗਲੀ ਵਿਖੇ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਕਲਾਕਾਰ ਇਨਾਇਤ ਖਾਨ ਆਰ. ਪਠਾਨ ਤੋਂ ਸੰਗੀਤ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।[3]
ਅਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ
[ਸੋਧੋ]
ਜਦੋਂ ਕੁਰਦੀਕਰ ਡਾਕਟਰੀ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸੰਗਲੀ ਵਿੱਚ ਸੀ ਉਸ ਦੌਰਾਨ ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਦੇ ਵਾਦਕ ਅਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਵੀ ਡਾਕਟਰੀ ਇਲਾਜ ਲਈ ਸੰਗਲੀ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਡਾਕਟਰ, ਅਬ ਸਾਹਿਬ ਸਾਂਬਰੇ ਕੋਲ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੇ ਕੋਲੋਂ ਲੰਗਦੇ ਹੋਏ ਕੁਰਦੀਕਰ ਦੀ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਸੁਨੀਆਂ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਖਾਨ, ਗਾਇਕਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਵਸ਼ ਕੁਰਦੀਕਰ ਦੇ ਘਰ ਜਾਣ ਲਈ ਪੌਡ਼ੀਆਂ ਚਡ਼੍ਹ ਗਏ। ਅਜਨਬੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੇ ਗਾਉਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਖਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਮਾਪਤ ਕਰਨ 'ਤੇ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। ਖਾਨ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਪਹਿਲਾ ਸਬਕ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਲਈ ਕੁਰਦੀਕਰ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕੁਰਦਿਕਰ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੋਰ ਪਤਵੰਤਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਝੁਕਦੇ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉੱਚ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ।
ਬੰਬਈ ਦੀ ਸਿਆਸਤ
[ਸੋਧੋ]ਅਠਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੱਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਬੰਬਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੇ ਵੀ ਸਾਲ 1922 ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਕੀਤਾ ।[3] ਉਹ ਗ੍ਰਾਂਟ ਰੋਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੇਤਵਾਡ਼ੀ ਵਿਖੇ ਕਿਰਾਏ ਦੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ।[7]
ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੂੰ ਉੱਚ-ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅੱਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਅਜੇ ਵੀ ਕੋਲਹਾਪੁਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ, ਉਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।[5] ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੂੰ ਅਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਤੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਕੇਸਰਬਾਈ ਕੇਰਕਰ ਸਮੇਤ ਖਾਨ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇਣਗੇ। ਖਾਨ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਪਾਂਸਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।[7] ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕੇਸਰਬਾਈ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ 'ਤੇ ਵਾਮਨਰਾਵ ਸਦੋਲੀਕਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰੂਤੀ ਸਦੋਲੀਕਰ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਦਨਾਮ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਚਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੂੰ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਖਾਨ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।[4] ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ, ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੇ ਤਬਲਾ ਵਾਦਕ ਖਾਪਰੁਮਾਮਾ ਪਰਵਟਕਰ ਤੋਂ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ।
ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਤਬਾਦਲਾ
[ਸੋਧੋ]
ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ, ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੇ 1924 ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਨਥਨ ਖਾਨ ਦੇ ਵੰਡੇ ਪੁੱਤਰ ਬਸ਼ੀਰ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰਸਮੀ ਚੇਲਾ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪਡ਼੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਗੰਡਾ ਬੰਧਨ ਸਮਾਰੋਹ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸਮਾਰੋਹ 1926 ਵਿੱਚ ਬੋਰਾਭਟ ਲੇਨ ਦੀ ਕਾਲੀਦਾਸ ਬਿਲਡਿੰਗ ਵਿੱਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਨ 1926 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਵਿਲਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਸਿੱਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਸਨੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੂੰ ਪਡ਼੍ਹਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਕਾਰਨ ਬੰਬਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।[3]
ਅੱਲਾਦੀ ਆ ਖਾਨ ਕੋਲ ਵਾਪਸੀ
[ਸੋਧੋ]ਕੁਰਦੀਕਰ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਹੈਦਰ ਖਾਨ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਆਗਰਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਉਸਤਾਦਾਂ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਝਿਜਕਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਗੂ ਬਸ਼ੀਰ ਖਾਨ ਅਤੇ ਵਿਲਾਇਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਸਨ। ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ, ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੂੰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਤਣਾਅ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਅੱਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਨਾਲ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇ ਹੈਦਰ ਖਾਨ ਕਦੇ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਉਹ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪਡ਼੍ਹਾਉਣਗੇ।
ਸੰਨ 1926 ਵਿੱਚ, ਅਲਾਦੀਆ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਕੋਲਹਾਪੁਰ ਤੋਂ ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਗਾਇਕੀ ਵਿੱਚ ਕੁਰਦੀਕਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ। ਖਾਨ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤਰੱਕੀ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕੁਰਦੀਕਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਦਬਾਅ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਖਾਨ ਨੇ ਹੈਦਰ ਖਾਨ ਨੂੰ ਬੰਬਈ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਅੱਠ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਕੁਰਦੀਕਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਦਬਾਅ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਆਪਣਾ ਵਾਅਦਾ ਤੋਡ਼ਨ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਸੀ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਰਦੀਕਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਕਲਾਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣਨ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਆਜ਼ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਡ਼ਤਾ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਅੱਲਾਡੀਆ ਖਾਨ ਆਖਰਕਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪਡ਼੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।[5] ਉਸ ਨੇ 1934 ਵਿੱਚ ਖਾਨ ਨਾਲ ਗੰਡਾ ਬੰਧਨ ਸਮਾਰੋਹ ਕੀਤਾ। ਖਾਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ 1946 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੀ।
ਵਧਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ
[ਸੋਧੋ]1940 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।[3] ਉਹ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਸੰਜਮੀ, ਸ਼ੁੱਧ, ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਪਹੁੰਚ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਈ।[5] ਉਹ ਕੇਸਰਬਾਈ ਕੇਰਕਰ, ਲਕਸ਼ਮੀਬਾਈ ਜਾਧਵ ਅਤੇ ਅਜ਼ਮਤ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਹੀ ਜੈਪੁਰ-ਅਤਰੌਲੀ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਧਤਾਵਾਦੀ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜਨਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਠੁਮਰੀ ਅਤੇ ਨਾਟਯ ਸੰਗੀਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕੀਤਾ।
ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਨਾਲ ਚੁਣੌਤੀਆਂ
[ਸੋਧੋ]ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਯੁੱਗ ਸਹਿਣ ਕੀਤਾ ਜਦੋਂ ਮਹਿਲਾ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਜਾਂ ਬਰਾਬਰੀ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਧੀ, ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਮੋਨਕਰ, ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਕੁਰਦੀਕਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉੱਘੇ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਤੀਜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ਡੱਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੱਕ ਜਾਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਕੁਰਦੀਕਾਰ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤਨਖਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨਾਲ ਮਾੜਾ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਕਸਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੈਸਟ ਹਾਊਸ ਪ੍ਰਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।[9]
ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]- ↑ Pradhan, Aneesh. "Four versions of Vande Mataram by Hindustani maestros mark National Week". Scroll.in. Retrieved 17 May 2019.
- ↑ "rediff.com: Veteran singer Mogubai Kurdikar dies at 96". www.rediff.com. Retrieved 2017-02-04.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 "कूर्डीकर, मोगूबाई – profiles". marathisrushti.com. Retrieved 17 May 2019. ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid
<ref>tag; name "marathisrushti.com" defined multiple times with different content. - 1 2 3 "rediff.com: Veteran singer Mogubai Kurdikar dies at 96". www.rediff.com. Retrieved 17 May 2019. ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid
<ref>tag; name "rediff.com" defined multiple times with different content. - 1 2 3 4 5 "The Last Titan: Mogubai Kurdikar - The writings of Mohan Nadkarni". mohannadkarni.org. Archived from the original on 31 ਮਈ 2019. Retrieved 17 May 2019. ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid
<ref>tag; name "mohannadkarni.org" defined multiple times with different content. - ↑ Deshpande, V. H. (1989). Between Two Tanpuras. Popular Prakashan.
- 1 2 3 4 "Gaan Tapasvini Mogubai Kurdikar : Short biography". swarmanttra.com. 4 January 2016. Archived from the original on 21 ਅਪ੍ਰੈਲ 2019. Retrieved 17 May 2019. ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid
<ref>tag; name "swarmanttra.com" defined multiple times with different content. - ↑ "rediff.com: Veteran singer Mogubai Kurdikar dies at 96". www.rediff.com. Retrieved 2017-02-04.
- ↑ "The loneliness of Kishori Amonkar". indianexpress.com. 3 April 2018. Retrieved 17 May 2019.