ਰੀਤੀ ਸੰਪਰਦਾਇ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search

ਭੂਮਿਕਾ[ਸੋਧੋ]

ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਚਾਹੇ ਆਚਾਰੀਆ ਵਾਮਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੀਤੀ ਤੱਤ ਦੀ ਖੋਜ਼ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ,ਫਿਰ ਵੀ ਵਾਮਨ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੀਤੀ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ -"ਰੀਤੀ ਹੀ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਕਿਹਾ ਹੈ"।ਆਨੰਦਵਰਧਨ ਦੇ ਗਰੰਥ 'ਧੁਨਿਆਲੋਕ' ਵਿੱਚ ਇਹ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, "ਰੀਤੀ ਰੀਤੀਰਾਤਮਾ ਕਾਵਯਸਯ" ਰੀਤੀ ਦੀ ਲੱਛਣ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਪਦ ਰਚਨਾ ਕਿਹਾ ਹੈ।"ਵਿਸ਼ਸ਼ਟਾ ਪਦਰਚਨਾ ਰੀਤੀਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣਾਤਮਾ" ਪਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟਤਾ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਹੀ ਕਾਰਨ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਹਰ ਸੰਪ੍ਰਾਦਾਇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਮੂਲ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਕਾਵਿ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਰਬ ਸ਼ਰੋਮਣੀ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਥਾਂ ਦੇ ਦੇਣੀ ਹੈ ਜਿਵੇ ਰਸਵਾਦੀਆ ਨੇ ਕਾਵਿ ਰਸ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਆਖਿਆ, ਅਲੰਕਾਰਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਅਲੰਕਾਰ ਤੱਤ ਨੂੰ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੀਤੀਵਾਦੀ ਆਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਰੀਤੀ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਤੱਤ ਅਰਥਾਤ ਆਤਮਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਧੁਨੀ, ਅਲੰਕਾਰ ਆਦਿ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਹਾਇਕ ਮੰਨਿਆ। ਇਸ ਸੰਪ੍ਰਾਦਾਇ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਰਸ, ਧੁਨੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਵਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਵਧੇਰੇ ਨਹੀ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਪ੍ਰਾਦਾਇ ਇੱਕ ਉਲੇਖਨੀ ਸੰਪ੍ਰਾਦਾਇ ਰਹੀ ਹੈ।[1][2][3][4][5]

ਰੀਤੀ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ[ਸੋਧੋ]

ਰੀਤੀ ਨੂੰ ਮਾਰਗ, ਪੱਥ, ਪੱਧਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ਆਦਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਉਂਤਪੱਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਸ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਗਮਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਰੀਤੀ ਹੈ (ਰੀਯਤੇ ਗਸ੍ਰਯਤੇ ਅਨੇਕ ਇਤਿਹਾਸ)। ਵਾਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਿਸਟ ਪਦ-ਰਚਨਾ ਰੀਤੀ ਅਖਵਾਉਂਦੀ ਹੈ (ਵਿਸ਼ਿਸਟ ਪਦ-ਰਚਨਾ ਰੀਤਿ: ) ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਵਿਸ਼ੇਸ ਗੁਣਾਤਮਕ) ਇਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਰੀਤੀ ਗੁਣ ਯੁਕਤ ਪਦ ਰਚਨਾ ਹੈ।

ਰੀਤੀ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪਿਛੋਕੜ[ਸੋਧੋ]

ਰੀਤੀ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇ ਆਚਾਰੀਆ ਵਾਮਨ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਪਰ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਆਚਾਰੀਆ ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਨੇ ਰੀਤੀ ਸ਼ਬਦ ਲਈ 'ਪ੍ਰਵਿਤੀ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ।ਉਸਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆ ਚਾਰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਚਾਰ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀਆਂ (ਆਵੰਤੀ ਦਕ੍ਰਸ਼ਿਣਾਤ੍ਰਯਾ ਪਾਂਚਾਲੀ ਅੰਤ ਉਡ੍ਰਮਾਗਧੀ) ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਅਨੇਕ ਦੇਸ਼ਾਵੇਸ਼-ਭੂਸ਼ਾ ਅਤੇ ਆਚਾਰ ਸਬੰਧੀ ਵਾਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 

ਰੀਤੀ ਬਾਰੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰ[ਸੋਧੋ]

ਬਾਣ ਭੱਟ[ਸੋਧੋ]

ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਬਾਣ-ਭੱਟ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ 'ਪਰਸਰਿਤ' ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਚੌਹਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌਹਾਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੀ ਇਕੱਠੀ ਵਰਤੋਂ ਕਾਵਿ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨੀ ਹੈ।ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਥ, ਸ਼ਬਦ, ਅਲੰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਰਬੰਧ ਇਨ੍ਹਾ ਚੌਹਾਂ ਦੇ ਸੌਂਦਰਯ ਦੀ ਇਕੱਠੀ ਸਥਿਤੀ ਭਾਵੇਂ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ, ਪਰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ ਦੀ ਇਹ ਕਸੌਟੀ ਹੈ।ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਣਭੱਟ ਨੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। 

ਭਾਮਹ[ਸੋਧੋ]

ਫਿਰ ਭਾਮਹ ਨੇ ਰੀਤੀ ਲਈ ਕਾਵਿ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕਰਦਿਆਂ ਕਾਵਿ ਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਦਰਭੀ ਅਤੇ ਗੌੜੀ ਦੀ ਵੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋ ਪਹਿਲੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਨਿਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ,ਪਰ ਭਾਮਹ ਨੇ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰਕੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਅਧਾਰਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਜਤਾਇਆ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਮਰਯਾਦਿਤ ਰੂਪ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆਂ।

ਦੰਡੀ[ਸੋਧੋ]

ਦੰਡੀ ਨੇ ਰੀਤੀ ਨੂੰ (ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ) ਗੌਰਵ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਸਨੇ ਰੀਤੀ ਲਈ 'ਮਾਰਗ' ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਅਤੇ ਰੀਤੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਭੇਦ ਮੰਨੇ,ਵੈਦਰਭੀ ਅਤੇ ਗੌੜੀ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋ ਵੈਦਰਭੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ ਅਤੇ ਸਲੇਸ਼, ਪ੍ਰਸਾਦ, ਸਮਤਾ, ਮਾਧੁਰਯ, ਸੁਕਮਾਰਤਾ, ਅਰਥ ਵਿਅਕਤੀ, ਉਦਾਰਤਾ, ਓਜ, ਕਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ ਇਹ ਦਸ ਗੁਣ ਵੈਦਰਭੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ।ਆਚਾਰੀਆ ਵਾਮਨ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਰੀਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਿਰੂਪਿਤ ਕੀਤੀ।ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਿਸਟ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਗੁਣ ਸੰਪੰਨਤਾ ਅਤੇ ਗੁਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸ਼ੋਭਾ ਕਾਰਕ ਧਰਮ। ਉਸਨੇ ਦੰਡੀ ਦੇ ਦਸ ਗੁਣਾ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਗਤ ਅਤੇ ਅਰਥਗਤ ਦਸ—ਦਸ ਮੰਨ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 20 ਵੀਹ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਰਥਗਤ ਗੁਣਾ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਮੰਨ ਕੇ ਇੱਕ ਨਵੀ ਜਾਂ ਵੱਖਰੀ ਸੰਪਰਦਾਇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। 

ਵਾਮਨ[ਸੋਧੋ]

ਵਾਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਰੀਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਹਨ— ਵੈਦਰਭੀ, ਗੌੜੀ ਅਤੇ ਪਾਂਚਾਲੀ। ਵੈਦਰਭੀ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਗੌੜੀ ਵੈਦਰਭੀ ਤੋ ਘਟੀਆ ਹੈ।ਇਸ ਵਿੱਚ ਓਜ ਅਤੇ ਕਾਂਤੀ ਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਂਚਾਲੀ ਵਿਚ ਓਜ ਅਤੇ ਕਾਂਤੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਅਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਧੁਰਯ ਤੇ ਸੁਕੁਮਾਰਤਾ ਗੁਣ ਜਰੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਰੀਤੀ ਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਇੰਝ ਸਮੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵੈਦਰਭੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਰੀਤੀ ਭੇਦ ਹੈ।ਇਹ ਅਲੌਕਿਕ ਪਦ ਰਚਨਾ ਹੈ।ਇਸ ਵਿੱਚ ਰਚੀ ਹੋਈ ਤੁੱਛ ਰਚਨਾ ਵੀ ਚਮਤਕਾਰਮਈ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਹਿਰਦਯ ਦਾ ਚਿੱਤ ਅਨੰਦਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। 

ਰੁਦ੍ਰਟ[ਸੋਧੋ]

ਰੁਦ੍ਰਟ ਨੇ ਰੀਤੀ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰੀਤੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਚਾਰ ਭੇਦਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੇ ਸਮਾਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਅਭਾਵ ਨੂੰ ਵੈਦਰਭੀ, ਅਲਪ ਮਾਤ੍ਰਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਸ ਨੂੰ ਪਾਂਚਾਲੀ, ਮੱਧਮ ਸ੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਅਮਾਸ ਲਈ ਸਮਾਸ ਬਹੁਲਤਾ ਨੂੰ ਗੌੜੀ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਰੁਦਰਟ ਨੇ ਰੀਤੀ ਅਤੇ ਰਸ ਦੀ ਸਬੰਧ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੇੜ੍ਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। 

ਆਨੰਦਵਰਧਨ[ਸੋਧੋ]

ਆਨੰਦਵਰਧਨ ਨੇ ਰੀਤੀ ਨੂੰ ਰਸ ਦੀ ਉਪਕਾਰਕ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸਨੂੰ ਸੰਘਟਨਾ ਵੀ ਪੁਕਾਰਿਆ। 

ਰਾਜਸ਼ੇਖਰ[ਸੋਧੋ]

ਰਾਜਸ਼ੇਖਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵਚਨ ਦਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕ੍ਰਮ ਹੀ ਰੀਤੀ ਹੈ (ਵਚਨ ਵਿਨਯਾਸ ਕੁਮ ਰੀਤਿ)। ਉਸਨੇ ਸਮਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਅਨੁਪ੍ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੀ ਰੀਤਿ ਦ ਮੂਨ ਤੱਤ ਮੰਨਿਆ। 

ਕੁੰਤਕ[ਸੋਧੋ]

ਕੁੰਤਕ ਨੇ ਰੀਤੀ ਨਹੀ ਮਾਰਗ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ,ਇਸਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਦੱਸੇ : ਸੁਕਮਾਰ, ਵਿਚ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਮੱਧਮ।ਉਸਨੇ ਰੀਤੀ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਿਕ ਜਾਂ ਭੂਗੋਲਿਕ ਆਧਾਰ ਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਕਵੀ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਕਿਉਕਿ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਰਗ ਦਾ ਸਬੰਧ ਕਿਸੇ ਦੇਸ ਨਾਲ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਕਵੀ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਗੁਣਾ ਅਤੇ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਹੈ। 

ਭੋਜਰਾਜ[ਸੋਧੋ]

ਭੋਜਰਾਜ ਨੇ ਰੀਤੀ ਲਈ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਪੰਥ ਸ਼ਬਦਾ ਦੀ ਵਰਤੋ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਰੀਤੀ ਦੀ ਗਮਨ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਉਸਨੈ ਸਮਾਸ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਰੀਤੀ ਦੇ ਛੇ ਭੇਦ ਮੰਨ ਹਨ— ਵੈਦਰਭੀ, ਪਾਚਾਲੀ ਗੌੜੀਆਂ, ਆਵੰਤਿਕਾ ਲਾਟੀਆ ਅਤੇ ਮਾਗਧੀ। 

ਮੰਮਟ[ਸੋਧੋ]

ਆਚਾਰਯ ਮੰਮਟ ਨੇ ਰੀਤੀ ਦੀ ਥਾਂ ਤਿੰਨ ਵ੍ਰਿਤੀਆਂ (ਉਪਨਾਗਰਿਕਤਾ, ਪੁਰਸ਼ਾ ਅਤੇ ਕੋਮਲਾ) ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵੈਦਰਭੀ, ਗੌੜੀ ਅਤੇ ਪਾਚਾਲੀ ਦੇ ਹੀ ਨਾਂ-ਮਾਤਰ ਹਨ। ਇਸ ਆਚਾਰਯ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਤ ਵਰਣਾਂ ਦਾ ਰਸ ਅਨੁਕੂਲ ਵਿਆਪਾਰ ਹੀ ਵ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। 

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਰੀਤੀ ਦੇ ਵਿਵੇਚਨ ਦੀ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਪਰੰਪਰਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵਜੋ ਕੇਵਲ ਆਚਾਰਥ ਵਾਮਨ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦੇ ਗ੍ਰੰਥ 'ਕਾਵਯਲੰਕਾਰ ਸੂਤ੍ਰ ਵਿੱ੍ਰਤੀ' ਦੇ ਟੀਕਾਕਾਰ ਗੋਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ ਹਰਭੂਪਾਲ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾਨੰਦ ਯੋਗੀ ਨੇ ਬੜੇ ਸਾਧਾਰਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਹੈ। 

ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਰੀਤੀ[ਸੋਧੋ]

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਚਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਰੀਤੀ ਅਰਥਾਤ ਸੈ਼ਲੀ ਦਾ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਯੂਰੋਪੀਅਨ ਰੀਤੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਛਾਣ ਬੀਣ ਕੀਤੀ ਹੈ।ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਜੋ ਇੱਕ ਲੰਮੇਰੀ ਅਤੇ ਜਰੂਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ,ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇੱਕ ਵਰਣਨ ਯੋਗ ਕਾਵਿ ਘਟਨਾ ਹੈ।ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਆਦਿ ਵਿਚਾਰਕ ਪਲੈਟੋ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ 'ਰੀਪਬਲਿਕੋ' ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਜਿੱਥੇ ਪਲੈਟੋ ਨੇ ਤਿੰਨ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਹੈ : ਸਹਜ ਸਫਲ, ਵਿਚ੍ਰਿਤ ਤੇ ਮਿਲੀਜੁਲੀ (ਮਿਸ) ਓਥੇ ਜਾ ਕੇ ਅਰਸਤੂ ਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਪੂਰਵਕ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸਨੇ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਦੋ ਭੇਦ ਮੰਨੇ ਹਨ। ਸਾਹਿਤ ਸ਼ੈਲੀ ਤੇ ਵਿਵਾਦ ਸ਼ੈਲੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਟੈਂਰੇਸ, ਸਿਮਰੋੇ, ਹੋਰੇਸ, ਕਵਿੰਦੀਲੀਅਨ ਵਰਗੇ ਰੂਸੀ ਸ਼ੈਲੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤੱਤ ਦਾ ਸੂਖਮ ਵਿਸਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੀਤੀ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਤਿਸਠਾ ਹੈ।ਇਸ ਲਈ ਰੀਤੀ ਜਾਂ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਵਾਮਨ ਦਾ ਰੀਤੀਵਾਦ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਰੀਤੀ ਤਾਂ ਆਤਮਾ ਰੂਪ ਕੇਂਦਰੀ ਤੱਤ ਹੈ ਬਾਕੀ ਤੱਤ ਗੌਣ ਹਨ, ਬਹੁਤੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀ ਚੜ੍ਹੀ।ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਅੰਤ ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਰੀਤੀ ਸਬੰਧੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਜਰੂਰ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ।ਹੁਣ ਕਾਵਿ ਵਸਤੂ ਦੀ ਰੀਤੀ ਜਾਂ ਸੈ਼ਲੀ ਮਹੱਤਤਾ ਪੂਰਨ ਕਲਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਲਾ, ਕਵਿਤਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇ ਵਸਤੂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ ਅਤੇ ਰੀਤੀ,ਸ਼ੈਲੀ, ਗੁਣ ਆਦਿ ਵਸਤੂ ਦੇ ਹੀ ਸਹਾਇਕ ਅੰਗ ਹਨ। 

ਰੀਤੀ ਦੇ ਨਿਯਾਮਕ ਹੇਤੂ[ਸੋਧੋ]

ਰੀਤੀ ਸਿਧਾਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਾਮਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਮੰਨ ਲਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਉੱਪਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕਰਨ ਜਾਂ ਇਸ ਲਈ ਨਿਯਮ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੱਤਾ ਨਾ ਰਹੀ।ਪਰ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਸਦਾ ਨਾ ਬਣੀ ਰਹੀ,ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਅਦ ਦੇ ਅਚਾਰੀਆ ਨੇ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਮੰਨ ਲੈਣ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਕਾਵਿ ਰੀਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਨਿਯਾਮਕ ਕਾਰਣਾ ਜਾਂ ਹੇਤੂਆ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ। ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ -

ਆਨੰਦਵਰਧਨ ਨੇ ਰੀਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੇਤੂ ਰਸ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਹੇਤੂ ਮੰਨੇ ਜਿਵੇ ਵਕਤ੍ਰਿ, ਔਚਿਤਯ, ਵਾਚਯ, ਔਚਿਤਯ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਯ ਔਚਿਤਯ,ਰਸ ਔਚਿਤਯ,ਵਾਚਯ ਔਚਿਤਯ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਯ ਔਚਿਤਯ।ਰਸ ਔਚਿਤਯ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰਸਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰੀਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋ ਜਾਂ ਵਿਧਾਨ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।ਰੀਤੀ ਅਸਲੋਂ ਰਸ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਰਸ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਸ਼ੈਲੀ/ਰੀਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਮਨਮੋਹਕ ਅਤੇ ਰੌਚਕ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 

ਰੀਤੀ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਤੀ[ਸੋਧੋ]

ਕੁੱਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਰੀਤੀ ਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਵ੍ਰਿਤੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅਨੁਕੂਲ ਸਬਦ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਉਚਿਤਤਾ ਹੀ ਕਾਵਿ ਸਾਮਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵ੍ਰਿਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾ ਵਿੱਤੀ ਦਾ ਸਬੰਧ ਕਾਵਿ ਗੂਣਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਭੇਦਾ ਦਾ ਸਿਰਮਲਾ ਵੀ ਕਾਵਿ ਗੁਣ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਦੀਆ ਨਾਟਯ ਵਿੱ੍ਰਤੀਆ ਤੋ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਕਾਵਿਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਚੇਸਟਾਵਾ ਨਾਲ ਹੈ। ਆਨੰਦ ਵਰਧਨ ਅਤੇ ਅਭਿਨਵ ਗੁਪਤ ਨੇ ਨਾਟਯ ਵ੍ਰਿਤੀਆ ਨੂ ੰਅਰਥ ਕਾਵਿ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਕਾਵਿ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਤੋਂ ਹੈ। ਸੰਮਟ ਨੇ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਤੇ ਰੀਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੰਨ ਕੇ ਤਿੰਨ ਰੀਤੀ ਭੇਦਾ ਨੂੰ ਮਧੁਰਾ, ਪੁਰਸ਼ਾ ਅਤੇ ਕੋਮਲਾ ਦਾ ਨਾਮਾਤਰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। 

ਰੀਤੀ ਦੇ ਭੇਦ[ਸੋਧੋ]

ਵੱਖ ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਰੀਤੀ ਦੇ ਭੇਦਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਮੁਖ ਤੌਰ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤਿੰਨ ਮੰਨੀ ਗਈ ਗਈ ਹੈ। ਵੈਦਰਭੀ, ਗੌੜੀ ਅਤੇ ਪਾਚਾਲੀ। ਇਨ੍ਹਾ ਦਾ ਇਸੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀਆ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇ ਵੈਦਰਭੀ ਰੀਤੀ ਮਾਧੁਰਯ ਗੁਣ ਅਤੇ ਮਧੁਰਾ ਵਿੱਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਗੇੜੀ ਰੀਤੀ ੳਜ ਗੁਣ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾ ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਪਾਚਾਲੀ ਰੀਤੀ ਦਾ ਸਬੰਧ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੁਣ ਅਤੇ ਕੋਮਲਾ ਵਿੱ੍ਰਤੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾ ਤਿੰਨਾ ਰੀਤੀਆ ਦੇ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਲੱਛਣ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ—

ਵੈਦਰਭੀ=[ਸੋਧੋ]

ਆਚਾਰਯ ਵਾਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਦਰਭ (ਆਧੁਨਿਕ ਬਹਾਰ) ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਵੈਦਰਭੀ ਰੀਤੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਵਿ ਦੀ ਸਰਵ ਉਤਮ ਰੀਤੀ ਹੈ। ਵਾਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦੋਸ਼ਾ ਦੀ ਮਾੜਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਾਰਿਆ ਗੁਣਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਵੀਣਾ ਦੇ ਸੁਰਾ ਵਾਂਗ ਮਧੁਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਿੱਲਖਣ ਚਮਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਇਸ ਰੀਤੀ ਦੀ ਸਿਫਤ ਹੋਰਨਾ ਵਿਦਵਾਨਾ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕੁਸਾਰ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਰ, ਕਰੁਣ, ਸ਼ਾਂਤ, ਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਾਸ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁੰਤਕ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਕਸਾਰ ਮਾਰਗ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ( ਸਾਹਿਤਯ ਦਰਪਣ ) ਅਸਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਿਸ਼ੇਸ ਗੱਲਾ ਹੁੰਦੀਆ ਹਨ— ਮਾਧੁਰਯ ਗੁਣ ਵਿਅੰਜਕ ਵਰਣ, ਲਲਿਤ ਪਦ ਅਤੇ ਅਲਪ ਸਮਾਜ । ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਵੈਦਰਭੀ ਰੀਤੀ ਬੜੀ ਆਕਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸੇ੍ਰਸ਼ਠ ਹੈ। 

ਗੌੜੀ[ਸੋਧੋ]

ਇਹ ਰੀਤੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਭੇਦ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਗੌੜ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਵੀਆ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਉਜ ਗੁਣ ਵਿਅੰਜਕ, ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾ ਗੌੜੀ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਓਜ ਗੁਣ ਵਿਅੰਜਕ, ਦੀਰਘ ਸਮਾਸ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਔਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਡੰਬਰ ਪੂਰਣ ਪਦਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਸਾਂ ਦੀ ਅਧਿਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਵਰਣ, ਦੁੱਤ ਅੱਖਰ, ਟਵਰਗ ਦੀ ਵਰਤੋ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਦਰ, ਵੀਰ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰਮਾ ਲਈ ਇਹ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲਿਆਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਤੱਤ ਓਜ ਗੁਣ ਹੈ। 

ਦੰਡੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਰੀਤੀ ਭੇਦ ਵਿੱਚ ਦਸ ਗੁਣ ਨਹੀ ਹੁੰਦੇ। ਵਾਮਨ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਤੇਜਸਵੀ ਸੈਲੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਪਦਾ ਅਤੇ ਸਮਾਸਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਧੁਰਤਾ ਅਤੇ ਸੁਕਮਾਰਤਾ ਦਾ ਅਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਝਟ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਦੀਰਘ ਸਮਾਸਾਂ ਵਾਲੀ ਰੀਤੀ ਮੰਨਦੇ ਹੋਇਆ ਰੋਦਰ, ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਵੀਰ ਰਸਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਲਈ ਉਚਿਤ ਦਸਿਆ ਹੈ। ਆਚਰਯ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਿਆ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਓਜ ਗੁਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਵਰਣਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪ੍ਰਚੰਡ ਰਚਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮਾਸੀਅਤੇ ਔਖੇ ਪਦਾਂ ਦੀ ਅਧਿਕ ਵਰਤੋ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਗੌੜੀ ਰੀਤੀ ਹੈ। 

ਪਾਂਚਾਲੀ[ਸੋਧੋ]

ਰੀਤੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਭੇਦ ਵਜੋ ਪਾਂਚਾਲੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋ ਪਾਚਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਧਿਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਪਾਂਚਾਲੀ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਰਵ ਪ੍ਰਥਮ ਉਲੇਖ ਵਾਮਨ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਅਗਠਿਤ, ਭਾਵ ਸਿਥਲ ਅਤੇ ਛਾਇਆ ਯੁਕਤ, ਮਧੁਰ ਅਤੇ ਸੁਕੁਮਾਰ ਗੁਣਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। (ਕਾਵਯਾਲੰਕਾਰ ਸੂਤ੍ਰ ਵ੍ਰਿਤਿ)

ਰੂਦ੍ਰਟ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਂਚਾਲੀ ਲਘੂ ਸ੍ਰਮਾਸ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਅਨੁਸਾਰ ਪਾਂਚਾਲੀ ਪੰਜ ਛੇ ਸਮਾਸਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪਦਾਂ ਦੇ ਬੰਧ ਵਾਲੀ ਰੀਤੀ ਹੈ। ਵੈਦਰਭੀ ਅਤੇ ਗੋਡੀ ਰੀਤੀਆ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਰਣਾ ਨੂੰ ਛਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਵਰਣਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਹ ਰੀਤੀ ਭੇਦ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਉਪਰੋਕਤ ਦੋਹਾ ਦਾ ਮੱਧ ਵਰਤੀ ਹੈ। 

ਉਪਰੋਕਤ ਤਿੰਨ ਰੀਤੀ ਭੇਦਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲਾਟੀ ਭੇਦ ਦਾ ਉਲੇਖ ਰੁਦ੍ਰਟ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਟੀ ਮੱਧਮ ਸਮਾਸਵਾਲੀ ਅਤੇ ਉਸ ਰਸਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਲਈ ਢੁੱਕਵੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੈਦਰਭੀ ਅਤੇ ਪਾਚਾਲੀ ਦੀ ਮਧਵਰਤੀ ਰੀਤੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਹੋਰਨਾਂ ਆਚਾਰਯਾ ਨੈ ਇਸ ਦਾ ਉਲੇਖ ਨਹੀ ਕੀਤਾ। ਹਿਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਕਿਸੇ ਆਚਾਰਯਾ ਨੇ ਪੰਚਾਲਿਕਾ (ਪਾਂਚਾਲੀ ਦਾ ਦਾ ਨਾਮਤਾਰ) ਮਾਗਧੀ, ਮੈਥਿਲੀ, ਅਵੰਤਿਕਾ ਅਦਿ ਰੀਤੀ ਭੇਦਾਂ ਦਾ ਉਲੇਚ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਸੇ਼ਸ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀ ਹੈ।  ਏਥੇ ਇਨ੍ਹਾ ਰੀਤੀ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮਕਰਦਦ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਲੈਣਾ ਉਪਯੋਗੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਜਦੋ ਅਸੀਂ ਏਸ ਪਾਸੇ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤੇ ਆਚਾਰਯਾ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾ ਰੀਤੀਆ ਦੇ ਨਾ ਇਲਾਕਿਆ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਖੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾ ਨੇ ਕੁਝ ਆਪੋ ਆਪਣੀਆ ਨਵੇਕਲੀ ਵਿਸੇ਼ਸਤਾਈਆ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀਆ ਭਰਤ ਨੇ ਦਾਕਸ਼ਣਾਤਯਾ, ਆਵੰਤੀ ਆਦਿ ਨਾ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਘੜੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਜਿਹੜੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਕ ਨਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਚਲਤ ਸਨ। ਭਾਮਹ, ਵਾਮਨ, ਆਦਿ ਹੋਰਨਾਂ ਸਮਾਲੰਚਕਾਂ ਨੇਵੀ ਏਸੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਭਰਤ ਆਇਕਾਂ ਨਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਏਸੇ ਲਈ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਕਾਵਿ ਆਲੋਚਕ ਸੰਦੇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਰਹੇ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫੇਰ ਵੀ ਇਹ ਰੀਸ ਜਾਰੀ ਰਹੀ। ਵਾਮਨ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੰ਼ਕਾਂ ਉਠਾ ਕੇ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਵਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਰੀਤੀਅ ਾਦੇ ਇਹ ਨਾਂ ਏਸ ਕਰਕੇ ਨਹੀ ਦਿੱਤੇ ਕਿ ਗੋੜ ਜਾਂ ਪਾਂਚਾਲੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈਹਰ ਕਵਿਤਾ ਗੌੜੀ ਜਾਂ ਪਾਂਚਾਲੀ ਰੀਤੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਤਰਤੀਬਵਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਨਾਮਕਰਣ ਏ ਲਹੀ ਹੈ ਕਿ ਏਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਕਵੀਆ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾ ਵਿਭਿੰਨ ਰੀਤੀਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਿਸੇ਼ਸਤਾਈਆ ਦਾ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਉਪਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਿਉਕਿ ਰੀਤੀ ਦੇ ਤੱਤ ਕਵੀ ਦੀ ਅਤਿਰੰਗ, ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ ਉਹ ਭੌਤਿਕ ਜਾਂ ਬਾਹਰਵਰਤੀ ਨਹੀ। ਏਸ ਲਈ ਵਾਮਨ ਨੇ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਇਹ ਹਲ ਕਿਉ ਪ੍ਰਸਭੁਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।  ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਰਸਵਾਦੀ ਅਤੇ ਧੁਨੀਵਾਦੀ ਆਨੰਦਵਰਧਨ ਮੰਮਟ ਆਦਿ ਆਚਾਰਯਾਂ ਨੇ ਏ ਨਾਮਕਰਨ ਬਾਰੇ ਤੌਰ ਸਪੱਸਟ ਲਿਆਂਦੀ। ਉਨ੍ਹਾ ਨੇ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਕ ਆਧਾਰ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰਕੇ ਵਿਸੈ਼, ਵਕਤਾ ਅਤੇ ਰਸ ਨੂੰ ਹਾੀ ਆਧਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗੌੜੀਆ ਰੀਤੀ ਦਾ ਗੌੜ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਾ ਰਿਹਾ ਸਗੋ ਉਹ ਰੀਤੀ ਹਿੰਦੂ ਆਦਿ ਰਸਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਵਰਣਨ ਲਈ ਮੰਨੀ ਗਈ, ਏਸ ਤਰ੍ਹਾ ਪਾਂਚਾਲੀ ਵੀ ਸ੍ਰਿੰਗ੍ਰਾਰ, ਕਰੁਣ ਰਸਾਂ ਦੇ ਲਈ ਉਚਿਤ ਰਹਿਰਾਈ ਗਈ, ਉਸ ਦਾ ਪਾਂਚਾਲ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕੋਈ ਖਾਸ ਤਅਲੁਕ ਨਹੀ ਰਿਹਾ।  ੲਿਸ ਨਾਮਕਰਣ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਵਕੇੁਕਤਿ ਜੀਵਤ ਦੇ ਲੇਖਕ ਕੁੰਤਕ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹਮਾਵਸ਼ਕ ਹੈ। ਡਾ: ਰਾਮਪਾਲ ਸਿੰਹ ਨੇ ਸਮੀਕਸ਼ਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਂਤ ਭੇਦ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਤੇ ਰੀਤੀਆ ਦੇ ਵਰਗੀਕਰਣ ਦੇ ਸਿਧਾਤ ਦਾ ਨਿਆਇ—ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਖੰਡਨ ਵੀ ਰੀਤੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁੰਤਕ ਦੀ ਮੌਲਕ ਦੇਣ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਰੀਤੀ ਤਾਂ ਕਵੀ ਦੀ ਸਖਸੀਅਤ ਜਾਂ ਸੁਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਮਾਤ੍ਰ ਹੈ, ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਂਤ ਨਾਲ ਹਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀ। ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਸੇ ਰੀਤੀ ਦਾ ਸਬੰਧ ਰਹਿੰਦਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਤੋਂ ਕੋਈ ਕਵੀ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਰੀਤੀ ਦੇ ਪਾਲਨ ਵਿਚ ਸਮਰਣ ਹੋ ਜਾਦਾ ਤਾਂ ਫੇਰ ਉਸ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਭਾ, ਕਾਵਿ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਨਾ ਪੈਂਦੀ ਗੌੜ ਦੇਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਿਵਾਸੀ ਗੌੜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਸਫਲ ਨਹੀ ਹੋਏ। ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰੀਤੀਆ ਦਾ ਸਬੰਧ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਕੁਚੱਜਤਾ ਹੈ। ਕੁੰਕਤ ਨੇ ਏਸ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਕ ਨਾਮਕਰਣ ਦੀ ਅਵਿਗਿਆਨਿਕਤਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰਖ ਕੇ ਹੀ ਸੁਕੁਮਾਰ, ਵੋਚਿਤ੍ਰਯ ਤਥਾ ਮਧਯਮ ਨਾ ਰਖੇ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਵੇਚਨਾ ਤੋਂ ਅਸੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਆਚਰਯਾ ਨੇ ਵੈਦਰਭੀ, ਗੌੜੀ ਆਦਿਕ ਰੀਤੀਆ ਦੇ ਨਾ ਜਿਹੜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਸ਼ਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰਖ ਕੇ ਇਲਾਕਾਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸਤਾਵਾ ਦਰਸਾਉਦੇ ਸਨ, ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਪਰੰਪਰਾ ਉਤੇ ਆਧਾਰਤ ਚਲੇ ਆਉਦੇ ਰਹੇ ਹਾਲਾਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਲਕਾਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀ ਸੀ। ਸੋ ਇਹ ਨਾਵਾ ਵਿੱਚ ਇਲਕਾਈ ਵਿਸੇ਼ਸਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀ ਸੀ। ਸੋ ਇਹ ਨਾਂ ਸੰਜੋਗ ਦਾ ਹੀ ਚਮਤਕਾਰ ਸਨ। 

ਰੀਤੀ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਿਰਣੇ[ਸੋਧੋ]

ਡਾ. ਰਾਮਲਾਲ ਸਿੰਹ ਨੇ ਏਸ ਸਾਰੀ ਚਰਚਾ ਚੋ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸਿੱਟੇ ਕੱਢੇ ਹਨ:

  • ਦੰਡੀ ਅਤੇ ਵਾਮਨ ਨੇ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸ਼ਬਦ ਰਚਨਾ ਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੀਤੀ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਰਣਾ (ਅੱਖਰ) ਅਨੁਪ੍ਰਾਸ ਅਤੇ ਸਮਾਸਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਪ੍ਰੱਤਖ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਇਸਦਾ ਸਬੰਧ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਆਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਰੀਤੀ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। 
  • ਸੁੰਦਰ ਕਾਵਿ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਰੀਤੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਵੈਦਰਭੀ ਰੀਤੀ।ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਮਨ ਨੇ ਗੁਣਾ ਦੇ ਦੋ ਭੇਦ ਕੀਤੇ- ਸ਼ਬਦਗੁਣ ਅਤੇ ਅਰਥਗੁਣ। ਏਸੇ ਵਿੱਚ ਅਲੰਕਾਰ, ਵਿਸ਼ੇ ਵਸਤੂ, ਲੱਖਣਾ, ਵਕੋ੍ਰਕਤੀ ਆਦਿਕ, ਅੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਉਂ ਰੀਤੀ ਅਤੇ ਗੁਣਾ ਦਾ ਪਰਸਪਰ ਸਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 
  • ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਆਮ ਬੋਲੀ ਤੋ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੱਤ ਰੀਤੀ ਤੱਤ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਤੱਤ ਕਾਵਿ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ। 
  • ਭਾਵੇ ਰੀਤੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਿੰਨ ਹੀ ਰੀਤੀਆ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਈਆ ਪਰ ਬਾਦ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਦੀ ਗਈ ।
  • ਰੀਤੀਆ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਣ ਸੰਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਤਾਂ ਜਾਂ ਗੁਣਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕੁੰਤਕ ਨੇ ਅੱਗੇ ਜਾਂ ਕੇ ਕਵੀ ਸੁਭਾ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਇਹ ਵੰਡ ਪਾਈ।
  • ਆਮ ਆਚਾਰਯ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਵੈਦਰਭੀ ਉੱਤਮ, ਗੌੜੀ ਮੱਧਮ ਤਥਾ ਪਾਂਚਾਲੀ ਅੱਧਮ ਰੀਤੀ ਹੈ।   

ਕਾਵਿ ਗੁਣ[ਸੋਧੋ]

ਗੁਣ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ— ਸੁਭਾ, ਧਰਮ, ਸਿਫ਼ਤ, ਨਿਪੁੰਨਤਾ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੱਲ, ਸ਼ੋਭਾਕਾਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸਤਾ, ਦੋਸ਼ ਦਾ ਅਭਾਵ। ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿ ਦੇ ਉਸ ਤੱਤ ਤੋ ਭਾਵ ਹੈ ਜੋ ਵਾਮਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਵਿ ਦਾ ਸ਼ੋਭਾਕਾਰਕ ਧਰਮ ਹੈ। ਗੁਣ ਨਿੱਤ ਹੈ ਕਿਉਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਸੌਂਦਰਯ ਕਾਇਮ ਨਹੀ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।  ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਆਚਾਰਯ ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਨੇ ਨਾਟਯ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਿਪਰਯ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਪਰਵਰਤੀ ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਅਰਥ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਅਭਾਵ ਅਨ੍ਰਯਥਾ (ਉਲਟਾ) ਭਾਵ ਜਾਂ ਵਿਪਰੀਤਤਾ। ਅਧਿਕਤਰ ਵਿਪਰੀਤਤਾ ਅਰਥ ਹੀ ਲਿਆ ਜਾਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਸ਼ ਸ਼ੋਭਾ ਦੇ ਘਾਤਕ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਣ ਕਾਵਿ ਸ਼ੋਭਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਸ ਦੇ ਆਮ੍ਰਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਸ ਹੈ।  ਭਾਮਹ ਨੇ ਕਾਵਯਾਲੰਕਾਰ ਦੇ ਦੂਜੇੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਦਿਆ ਇਸਦੇ ਤਿੰਨ ਭੇਦ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਮਾਧੁਰਯ, ਓਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ। ਦੰਡੀ ਨੇ ਭਾਵੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਉਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਹੀ ਪਾਇਆ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਆਲੰਕਾਰ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਦਿਆ ਉਸ ਨੇ ਅਲੰਕਾਰ ਵਾਂਗ ਗੁਣ ਨੁੰ ਵੀ ਕਾਵਿ ਦਾ ਸ਼ੋਭਾਕਾਰਕ ਧਰਮ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੰਡੀ ਗੁਣ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਨਹੀ ਅਗਨਿ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਅਗਾਧ ਸ਼ੋਭਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।  ਅਚਾਰਯ ਵਾਮਨ ਅਜਿਹਾ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਗੁਣ ਦਾ ਅਤਿਅੰਤ ਸਪੱਸ਼ਟ, ਸਾਰਭੂਤ ਅਤੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਲੰਕਾਰ ਤੋਂ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਲੰਕਾਰ ਅਨਿੱਤ ਧਰਮ ਹੈ ਤੇ ਗੁਣ ਨਿੱਤ ਧਰਮ ਹੈ। ਗੁਣ ਰਸ ਉਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਨਹੀ ਸਗੋਂ ਰਸ ਹੀ ਗੁਣ ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾ ਗੁਣ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਧਰਮ ਹਨ। ਵਾਮਨ ਨੇ ਦਸ ਸਬਦ ਗੁਣ ਅਤੇ ਦਸ ਅਰਥ ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਹਨ।  ਸ੍ਰਨੀਵਾਦੀ ਆਚਾਰਯ ਆਨੰਦ ਵਰਧਨ, ਮੰਮਟ, ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਅਦਿ ਨੇ ਗੁਣ ਨੂੰ ਰਸ ਆਸ੍ਰਿਤ ਦਸ ਕੇ ਇਸਨੂੰ ਰਸ ਧਰਮ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਰਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅੰਗੀ (ਮੁਖੀ) ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਣ ਦੀ ਅੰਗ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਗੋਣ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾ ਗੁਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਹੈ ਸਦਾ ਰਸ ਦਾ ਉਤਕਰਸ ਕਰਨਾ। ਪੰਡਿਤਰਾਜ ਜਗਨਨਾਥ ਨੇ ਗੁਣ ਨੂੰ ਰਸ ਧਰਮ ਮੰਨ ਦੇ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦਾ ਇਸ ਨਾਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਬੰਧ ਜੋੜਿਆ ਹੈ।  ਇਸ ਵਿਵੇਦਨ ਤੋ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਉਹ ਧਰਮ ਜਾਂ ਤੱਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਉਤਕਰਮ ਆਉਦਾ ਹੈ। ਫਲਸਰੂਪ ਅਨੁਭੁਤੀ ਦੇ ਸੌਦਰਯ ਦਾ ਵੀ ਉਤਕਰਸ ਹੋ ਜਾਇਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿ ਵਿੱਓ ਅਚਲ ਜਾਂ ਨਿੱਤ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਗੁਣ ਅਤੇ ਅਲੰਕਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੰਤਰ ਹੈ ਕਿ ਅਲੰਕਾਰ ਕਾਵਿ ਦੇ ਅਸਥਿਰ ਧਰਮ ਹਨ ਰਸ ਵਾਂਗ ਸਥਿਰ ਜਾਂ ਨਿੱਤ ਨਹੀ । ਅਲੰਕਾਰ ਅਤੇ ਗੁਣ ਦੋਵੇ ਕਾਵਿ ਦਾ ਉਤਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੱਤ ਹਨ। ਗੁਣਾ ਦੁਆਰਾ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਕਾਵ੍ਰਿਤ (ਕਾਵ੍ਰਯਾਤਮਕਤਾ) ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਅਲੰਕਾਰ ਉਸਨੂੰ ਕੇਵਲ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾ ਗੁਦਾ ਦਾ ਸਬੰਧ ਅੰਦਰਲੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ। ਗੁਣ ਅਤੇ ਰਸ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਸਬੰਧ ਹੈ। ਕਿਉਕਿ ਰਸਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਖ ਕੇ ਹੀ ਗੁਣ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ  ਜਾਦੀ ਹੈ। 

ਗੁਣ ਦੇ ਭੇਦ[ਸੋਧੋ]

ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਦ ਨੇ ਗੁਣਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਤਿੰਨ ਤੋ ਲੈ ਕੇ 72 ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਾਵਿ ਸਾ਼ਸਤ੍ਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਗੁਣ ਸੰਖਿਆ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਕਰਨਾ ਉੱਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਾਵਿ ਗੁਣਾ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਦਸ ਮੰਨੀ ਹੈ। ਸਲੇਸ਼, ਪ੍ਰਸਾਦ, ਸਮਤਾ, ਸਮਾਧੀ, ਮਾਧੁਰਯ, ਉਜ, ਸੁਕੁਮਾਰਤਾ, ਅਰਥ—ਵਿਅਕਤੀ, ਉਦਾਰਤਾ ਅਤੇ ਕਾਂਤੀ। ਇਸ ਪਿੱਛੋ ਭਾਮਹ ਨੇ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਮੰਨੇ ਹਨ। ਮਾਧੁਰਯ ਓਜ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ । ਅਚਾਰਯ ਦੰਡੀ ਨੇ ਭਰਤ ਮੁਨੀ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦੇ ਹੋਇਆ ਗੁਣਾ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਦਸ ਮੰਨੀ ਹੈ। ਪਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵੇਲੇ ਕਾਤੀ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਭਰਤ ਨਾਲੋ ਭਿੰੰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਹੈ।  ਵਾਮਨ ਨੇ ਗੁਣਾ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਅਧਿਕ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਣਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤਾ ਭਰਤ ਵਾਲੀ ਹੀ ਮੰਨੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾ ਨੁੂੰ ਸ਼ਬਦਗਤ ਅਤੇ ਅਰਥਾਤ ਦੋ ਭੇਦਾ ਅਧੀਨ ਦੇ ਵਾਰ ਗਿਣਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 20 ਕਰ ਦਿੱਤੀ  ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਵੇਦਨ ਵੇਲੇ ਦੋਹਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੋਜਨ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਕ ਸਬਦ ਦਾ ਗਾੜਾਪਨ ਹੈ। ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਹੈ।  ਭੋਜਰਾਜ ਨੇ ਗੁਣਾ ਦੇ 24 ਭੇਦ ਮੰਨੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾ ਭੇਦਾ ਵਿੱਚ 10 ਭੇਦ ਤਾਂ ਭਰਨ ਮੁਨੀ ਵਾਲੀ ਹੀ ਹਨ ਅਤੇ 14 ਭੇਦ ਨਵੇ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਦਾਰਭਾ, ਅਰਜਿਜਤਾ, ਪੇ੍ਰਯ, ਸੁਸ਼ਬਦਤਾ, ਸੂਖਮਤਾ, ਗੰਭੀਰਤਾ, ਵਿਸਤਾਰ ਸੰਖੇਪ ਸੰਮਿਤਤਾ, ਭਾਵਿਕਤਾ, ਗਤਿ, ਰੀਤਿ, ਉਕਤੀ ਅਤੇ ਪੋੌ੍ਰੜ੍ਹੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਅਗੋ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਰ—ਬਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ— ਬਾਹਰਲੇ, ਅੰਦਰਲੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸਤਾ—ਯੁਕਤ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾ ਗੁਣਾ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ 72 ਹੋ ਗਈ ਹੈ।[6]

ਮੰਮਟ ਨੇ ਭਾਮਹ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੇਵਲ ਤਿੰਨ ਮੰਨੀ ਹੈ— ਮਾਧੁਰਯ, ੳਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ। ਉਸਨੇ ਗੁਣਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਖੰਡਨ, ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆ ਦੀ ਸਮਾਈ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਗੁਣ ਨੂੰ ਰਸ ਦਾ ਧਰਮ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਧ੍ਵਾਨੀਵਾਦੀ ਆਚਾਰਯਾ ਨੇ ਚਿੱਤ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨਾਂ ਅਵਸਥਾਵਾ—ਦੂਤੀ ਦੀਪਤੀ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਦੇ ਗੁਣਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤਿੰਨ ਹੀ ਮੰਨੀ ਹੈ— ਮਾਧੁਰਯ, ੳਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ।  ਅਗਨਿ ਪੁਰਾਣ, ਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਣਾ ਦੀ ਸੰਖਿਆ 19 ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾ ਦੇ ਵੀ ਅਗੋ ਤਿੰਨ ਵਰਗ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਵੇ ਸਬਦ ਗੁਣ, ਅਰਥ ਗੁਣ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਗੁਣ। ਕਾਵਿ ਦੇ ਸਰੀਰ ਰੂਪ ਸਬਦ ਉਤੇ ਆਸ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਗੁਣਾ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੱਤ ਹੈ— ਸ਼ਲੇਸ਼, ਲਾਲਿਤ੍ਰਯ, ਗੰਭੀਰਤਾ, ਸੁਕੁਮਾਰਤਾ, ਉਵਾਰਤਾ, ਸਤ੍ਰਯ ਅਤੇ ਯੌਗਿਕੀ। ਜਿਥੇ ਕਿਸੇ ਵਿਸੇ਼ ਦੇ ਉਤਕਰਸ਼ ਦਾ ਨਿਰਵਾਹ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ, ਕੋਮਲਤਾ, ਉਦਾਰਤਾ, ਪ੍ਰੋੜੀ ਅਤੇ ਸਾਮਯਿਕਤੂ। ਸਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੋਹਾ ਦੇ ਉਪਕਾਰਕ ਗੁਣਾ ਨੂੰ ਉਭਯ ਗੁਣ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਗੁਣ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਛੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਸਾਦ, ਸੌਪਾਗ੍ਰਯ, ਯਥਾ ਸੰਪ੍ਰਯਾ, ਉਦਾਰਤਾ, ਪਾਕ ਅਤੇ ਰਾਗ।

ਕੁੰਤਕ ਨੇ ਗੁਣਾ ਦੇ ਦੋ ਵਰਗ ਬਣਦਾਹੇ ਹਨ । ਸਧਾਰਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ਼ਸ ਸਾਧਾਰਣ ਗੁਣਾ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਔਚਿਤ੍ਰਯ ਅਤੇ ਸੰਭਾਗ੍ਰਯ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਧੁਰਯ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਲਾਵਣ੍ਰਯ ਅਤੇ ਅਭਿਜਾਤ੍ਰਯ  ਵਿਸ਼ੇਸ ਵਰਗ ਅਧੀਨ ਹਨ। 

ਹੇਮਚੰਦ੍ਰ, ਜੈਦੇਵ, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਆਦਿ ਨੇੇ ਵੀ ਕਾਵਿ ਗੁਣਾ ਬਾਰੇ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾ ਨੇ ਕੋਈ ਮੌਲਿਕ ਸਥਾਪਨਾ ਨਹੀ ਕੀਤੀ। 

ਉਪਰੋਕਤ ਗੁਣ—ਸੰਖਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਯ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਗੁਣਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਮਿਲਦੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਮਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ ਗੁਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਇਹੀ ਗੁਣ ਰਖੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੰਮਟ ਨੇ ਉਕਤ ਦਸ ਗੁਣਾ ਨੁੰ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ, ਮਾਧੁਰਯ, ੳਜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਿੱਚ ਸਮਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। 

ਵਾਮਨ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ 20 ਗੁਣਾ ਅਤੇ ਮੰਮਟ ਨਿਰਵਿਸ਼ਟ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਦਾ ਪਰਮਪਰ ਸਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਵਾਮਨ ਦਾ ਗੁਣ ਵਿਵੇਚਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ—

ਸ਼ਬਦ ਗੁਣ[ਸੋਧੋ]

  • ਸ਼ਲੇਸ: ਜਿਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਖੁਦ (ਸ਼ਬਦ) ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਭਾਸਣ, ਉਥੇ ਸਲੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
  • ਪ੍ਰਸਾਦ: ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਸੈਥਿਲੂਯ ਪੰਡਿਤਰਾਜ ਜਗਨਾਥ ਅਨੁਸਾਰ ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿਥਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗਾੜ੍ਹਾ ਹੋਣਾ, ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੁਣ ਅਖਵਾਉਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ੋ ਰਚਨਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ ਉਥੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੁਣ ਹੈ। 
  • ਸਮਤਾ: ਜਿਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤਕ ਲਿਖਣ ਸੈਲੀ ਇਕ ਰੂਪ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਸਮਾਤਾ ਗੁਣ ਹੈ। 
  • ਮਾਧੁਰਯ: ਜਿਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸੰਧੀ ਸਮਾਸ ਰਹਿਤ ਪਦਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਵੇ ਉਥੇ ਮਾਧੁਰਯ ਗੁਣ ਹੈ। 
  • ਸੁਕੁਮਾਰਤਾ: ਜਿਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਵਰਣਾ ਦੀ ਵਰਤੋ ਨਾ ਹੋਵੇ ਉਥੇ ਸੁਕੁਮਾਰਤਾ (ਕੋਮਲਤਾ) ਗੁਣ ਹੈ। 
  • ਅਰਥ ਵਿਅਕਤੀ: ਜਿਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਪਦਾ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਰਥ ਬੋਧ ਹੋ ਜਾਏ ਉਥੇ ਅਰਜ ਵਿਅਕਤੀ ਗੁਣ ਹੈ। 
  • ਉਦਾਰਤਾ: ਜਿਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵਿਕਟਤਾ ਹੋਵੇ, ਅਰਥਾਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਟਵਰਗ ਆਦਿ ਕਠੋਰ ਵਰਣਾ ਦੀ ਵਰਤੋ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦਾ ਵਿੱਚ ਧ੍ਰਨੀ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਉਦਾਰਤਾ ਗੁਣਾ ਹੈ। 
  • ੳਜ: ਜਿਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਅੱਖਰਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਮਾਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਕੰਨਾ ਨੂੰ ਚੁਭਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਗੁਣ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ: ਆਦ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤਕ ਇਕ ਹੀ ਕ੍ਰਮ ਦਾ ਨਿਭਾ ਹੋਵੇ ਉਥੇ ੳਜ ਗੁਣ ਹੈ।  
  • ਕਾਂਤੀ: ਜਿਸ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵੀ ਵਿੱਚ ਅਲੌਕਿਕ ਸੌਭਾ ਜਾਂ ਉਜਵਲਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਕਾਂਤੀ ਗੁਣ ਹੁੰੰਦਾ ਹੈ। 
  • ਸਮਾਧੀ: ਜਿਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਓ ਗਾੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਸਿਖਲਤਾ ਇੱਕ ਨਿਸਚਿਤ ਕ੍ਰਮ (ਉਤਾਰ ਚੜ੍ਹਾ) ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀਆ ਹਨ, ਉਥੇ ਸਮਾਧੀ ਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
ਅਰਥ ਗੁਣ[ਸੋਧੋ]

ਅਰਥ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਗੁਣ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਭੇਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:

  • ਸ਼ਲੇਸ਼: ਪੰਡਿਤ ਜਗਨ ਨਾਥ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਲੇਸ਼ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ। ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਯੁਕਤੀ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਕ੍ਰਿਆ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਂਹੀ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੇ ਇੱਕ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਜ਼ੋ ਸਭ ਦਾ ਸਬੰਧ ਬਣਿਆ ਰਹੇ।
  • ਪ੍ਰਸਾਦ: ਜਿਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਜਿਤਨੇ ਸਬਦ ਅਰਥ ਵਿਸ਼ੇਸ ਲਈ ਆਵੱਸ਼ਕ ਹੋਣ, ਉਤਨੇ ਹੀ ਸ਼ਬਦਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਉਥੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਅਰਥ ਗੁਣ ਹੈ। 
  • ਸਮਤਾ : ਜਿਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸਮਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਸਮਤਾ ਗੁਣ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ— ਆਦਿ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤਕ ਇਕ ਹ ੀਕਮ ਦਾ ਨਿਭਾ ਅਤੇ ਸਰਲਤਾ ਨਾਲ ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ।
  • ਮਾਧੁਰਯ : ਜਿਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਉਕਤੀ ਦੀ ਵਿਚਿਤ੍ਰਤਾ ਹੋਵੇ (ਅਰਥਾਤ ਇੱਕ ਹੀ ਅਰਥ ਨੁੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਫਿਰ ਫਿਰ ਕਹਿਣ) ਉਥੇ ਮਾਧੁਰਯ ਅਰਥ ਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
  • ਸੁਕੁਮਾਰਤਾ: ਜਿਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ, ਚੁਭਵੇ ਜਾਂ ਮਾੜ੍ਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਸੁਕੁਮਾਰਤਾ ਅਰਥ ਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
  • ਅਰਥ—ਵਿਅਕਤੀ : ਜਿਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਵਸਤੂਆ ਦਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੁਣਨ, ਉਥੇ ਅਰਥ ਵਿਅਕਤੀ ਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
  • ਉਦਾਰਤਾ: ਜਿਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਪੇਂਡੂਪਣੇ ਜਾਂ ਅਸਲੀਲਤਾ ਦਾ ਅਭਾਵ ਹੋਵੇ ਉਥੇ ਉਦਾਰਤਾ ਅਰਥ ਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
  • ਓਜ: ਜਿਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਦੀ ਪੋ੍ਰੜਤਾ ਉਥੇ ੳਜ ਅਰਥ ਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
  • ਕਾਂਤੀ: ਜਿਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਰਸ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਪੂਰਵਕ ਅਤੇ ਸੰਘਰਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਕਾਂਤੀ ਅਰਥ ਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 
  • ਸਮਾਧੀ: ਜਿੱਥੇ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਣ ਉਥੇ ਸਮਾਧੀ ਅਰਥ ਗੁਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ— ਮੌਲਿਕ ਰਚਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪੂਰਵ ਵਰਤੀ ਕਵੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਛਾਇਆ ਵੇਜ।

ਮੰਮਟ ਨੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਹਨ ਮਾਧੁਰਯ, ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਤੇ ੳਜ। ਡਾ. ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਵਰਮਾ ਨੇ ਦਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਚਾਰ ਮੰਮਟ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਮਨ ਦੇ ਸਲੇਸ਼, ਸਮਾਧੀ, ਉਦਾਰਤਾ, ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਤੇ ਉਜ ਸਬਦ ਗੁਣਾ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਮੰਨੇ ਗਏ ਓਜ ਗੁਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੁਕੁਮਾਰਤਾ ਪੇਂਡੂਪਣੇ ਅਤੇ ਔਖਿਆਈ ਦੇ ਅਭਾਵ ਮਾਤ੍ਰ ਹਨ। ਅਰਥ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਮਾਧੁਰਯ ਦੀ ਸਮਾਈ ਉਸਦੇ ਸਵੀਕਾਰੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਤੇ ਮਾਧੁਰਯ ਗੁਣਾ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਮਤਾ ਦੀ ਸਭ ਥਾਂ ਸਥਿਤੀ ਅਨੂਚਿਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਸਰਲਤਾ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੈਲੀ ਦੀ ਭਿੰਨਤਾ ਇਛਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਮਤਾ ਗੁਣ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਦੋਸ਼ ਹੈ। ਇਸੇ਼ ਤਰ੍ਰਾ ਵਾਮਨ ਨੇ ਦਮ ਅਰਥਾ ਗੁਣਾ ਦੀ ਸਮਾਈ ਵੀ ਮੰਮਟ ਦੇ ਤਿੰਨਾ ਗੁਣਾ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 

ਮੰਮਟ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਮਨ ਦੇ ਪੰਜ ਅਰਥ— ਗੁਣ, ਪ੍ਰਸਾਦ, ਮਾਧਰਯ, ਉਦਾਰਤਾ, ਸੁਕੁਮਾਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਤਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅਧਿਕਪਦ, ਅਸਲੀਲਤਾ, ਪੇਂਡੂਪਣਾ (ਗ੍ਰਾਮਯਤਾ) ਭਗਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਮ ਅਪੁਸ਼ਟ ਨਾ ਦੇ ਅਭਾਵ ਮਾਤ੍ਰ ਹਨ। ਅਰਥ ਵਿਅਕਤੀ ਸਵਭਾਵੋਕਤੀ ਅਲੰਕਾਰ ਹੈ। ਕਾਂਤੀ ਚਸ ਧ੍ਰਨੀ ਜਾਂ ਰਸਵਤ ਆਲੰਕਾਰ ਆਦਿ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਸਮਾਧੀ ਕਵੀ ਤੇ ਅੰਤਰਕਰਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਗਿਆ ਰੂਪ ਕਾਰਣ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਗੁਣਾ ਅਰਥ ਪ੍ਰੋੜੀ ਰੂਪ ੳਜ ਕੇਵਲ ਉਕਤੀ ਵਿਚਿਤ੍ਰਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਵਿਚਾਰਾ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਰੂਪ ਸਲੇਮ ਅਰਥ ਗੁਣ ਵੀ ਕਥਨ ਵਿਚਿਤ੍ਰਤਾ ਹੈ ਗੁਣ ਨਹੀ ਹੈ। 

ਉਪਰੋਕਤ ਕਥਨ ਤੋਂ ਸਪੱਸਟ ਹੈ ਕਿ ਮੰਮਟ ਨੇ ਬੜੀ ਜੁਗਤ ਨਾਲ ਵਾਮਨ ਦੇ ਦਸ ਸ਼ਬਦ ਗੁਣਾ ਅਤੇ ਅਰਥ ਗੁਣਾ ਦੀ ਸਮਾਈ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵਿੱਚ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਦਾ ਵਿਸਲੇਸ਼ਣ ਕਰ ਲੈਣ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ। 

1. ਮਾਧੁਰਯ ਗੁਣ[ਸੋਧੋ]

ਮਾਧੁਰਯ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ ਮਿਠਾਸ,ਇਹ ਗੁਣ ਉਥੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਮਧੁਰਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸਦੇ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਮਨ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਪੰਘਰ ਜਾਏ।ਚਿੱਤ ਦਾ ਪੰਘਰਨ ਹੀ ਮਾਧੁਰਯ ਹੈ।ਅਜਿਹੇ ਕਾਵ੍ਰਿ ਵਿੱਚ ਮਾਧੁਰਤਾ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਂ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਔਖੇ ਜਾਂ ਕਠੋਰ ਵਰਣਾਂ ਜਾਂ ਲੰਮੇ ਲੰਮੇ ਸਮਾਸਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਨਹੀ ਹੁੰਦੀ।ਇਸਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਆਮ ਕਰਕੇ ਸਿੰਗਾਰ, ਕਰੁਣ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਸਾ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਰਤ (ਨਾਟੇਯਸਾਸਤ੍ਰ 17/101) ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਰੁਤੀ ਮਧੁਰਤਾ (ਕੰਨਾ ਨੂੰ ਸੁਖਾਵਾ ਲਗਣਾ) ਇਸ ਗੁਣ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਤਾ ਹੈ। ਦੰਡੀ (ਕਾਵ੍ਰਯ—ਪ੍ਰਕਾਸ 1/51) ਅਨੁਸਾਰ ਰਸਮਇਤਾ ਹੀ ਮਾਧੁਰਯ ਹੈ। ਵਾਮਨ (ਕਾਟ੍ਰਯਾਲੰਕਾਰ ਸੂਤ੍ਰ 3/1121) ਅਨੁਸਾਰ ਪਦਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰਤਾ ਜਾਂ ਸਮਾਸ ਰਹਿਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਅਤੇ ਉਕਤੀ ਵਿਚਿਤ੍ਰਤਾ ਹੀ ਮਾਧੁਰਯ ਗੁਣ ਹੈ। ਮੰਮਟ ( ਕਾਵ੍ਰਯ ਪ੍ਰਕਾਸ 8/68, 74) ਦੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਪੰਘਾਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਘਾਰਨ ਜਾਂ ਪਸੀਜਣ ਵਾਲਾ ਗੁਣ ਮਾਧੁਰਯ ਹੈ।[7]

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਧੁਰਯ ਗੁਣ ਦੀਆਂ ਵਿਸੇ਼ਸਤਾਵਾਂ ਹਨ— ਕੰਨਾ ਨੂੰ ਸੁਖਵਾ ਲਗਣਾ, ਸਮਾਸਾ ਦਾ ਅਭਾਵ, ਉਕਤੀ ਵਿਚਿਤ੍ਰਤਾ, ਪਸੀਜਣ ਸ਼ਕਤੀ, ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਪੰਘਾਰਨ ਦੀ ਖੂਬੀ, ਭਾਵਮਿੲਤਾ ਅਤੇ ਆਨੰਦ। 

2. ਓਜ ਗੁਣ[ਸੋਧੋ]

ਓਜ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ ਤੇਜ, ਪ੍ਰਤਾਪ।ਇਹ ਗੁਣ ਉਥੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸਰੋਤਾ ਦੇ ਚਿੱਤ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ।ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਲਈ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਮਰਦਾਵੇ ਸੁਭਾ ਵਾਲੇ ਵਰਣਾ (ਟਵਰਗ) ਦੁੱਤ ਅੱਖਰਾਂ ਲੰਮੇ ਲੰਮੇ ਸਮਾਸਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀਰ,ਵੀਭਤਸ ਅਤੇ ਰੌਦਰ ਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਇਸ ਗੁਣ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼, ਵੀਰਤਾ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਉਤੇਜਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਭਰਤ, ਦੰਡੀ ਆਦਿ ਨੇ ਇਸ ਲਈ ਸਮਾਸਾਂ ਦੀ ਅਧਿਕਤਤਾ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਵਾਮਨ (ਕਾਵਯਾਲੰਕਾਰ) ਸੂਤ੍ਰ—3—1—5 ਨੇ ਰਚਨਾ ਦੀ ਗਾੜ੍ਹਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਓਜ ਗੁਣ ਮੰਨਿਆਂ ਹੈ। 

ਆਨੰਦਵਰਧਕ (ਪ੍ਰਨਯਾਲੋਕ 219) ਨੇ ਓਜ਼ ਗੁਣ ਨੂੰ ਦਿੱਤ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਜਾਂ ਉਤੇਜਕ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰੌਦਰ, ਵੀਰ ਅਤੇ ਵੀਭਤਸ ਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਦਸੀ ਹੈ। ਮੰਮਟ ਅਨੁਸਾਰ ੳਜ ਗੁਣ ਮਨ ਉਤਸਾਹ, ਵੀਰਤਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਜਗਾਉਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵੀਰ ਵੀਭਤਮ ਅਤੇ ਰੌਦਰ ਰਸਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾ ਓਜ ਗੁਣ ਦੀਆਂ ਵਿਸੇ਼ਸਤਾਵਾ ਹਨ: ਲੰਮੇ ਸਮਾਸਾ ਦੀ ਵਰਤੋ ਦੁੱਤ ਅੱਖਰਾ ਅਤੇ ਟਵਰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਤੀਰਬ ਚੁਭਵੇ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਵਰਣਾ ਦੀ ਅਧਿਕਤਾ ਅਤੇ ਵੀਰ, ਵੀਭਤਸ, ਅਤੇ ਰੌਦਰ ਰਸਾਂ ਦਾ ਆਉਣਾ।

3. 3. ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੁਣ[ਸੋਧੋ]

ਪ੍ਰਸਾਦ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਜਾਂ ਖੇੜਾ। ਕੇਵਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜਿਹੜੀ ਰਚਨਾ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਤ ਹੋ ਜਾਏ ਜਾਂ ਸੁਹਿਰਦਯ ਦੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ ਖੇੜਾ ਲਿਆ ਦੇਵੇ।ਉਹ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਅਖਵਾਏਗੀ।ਇਸ ਗੁਣ ਦੀ ਵਰਤੋ ਸਾਰੇ ਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।ਭਰਤ (ਨਾਟ੍ਰਯ—ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ—17/98) ਅਨੁਸਾਰ ਸਵੱਛਤਾ, ਸਰਲਤਾ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸਮਝ ਆ ਜਾਣਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੁਣ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੱਤ ਹਨ।ਭਾਮਹ (ਕਾਵ੍ਰਯ ਅਲੰਕਾਰ—2/3) ਦੇ ਅਰਥ ਸੁਹਲਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮਾਸ ਵਰਤੋ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੁਣ ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਦੰਡੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਵਰਤੋ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਅਰਥ ਸਮਝ ਆ ਜਾਏ,ਉਥੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੁਣ ਹੈ।ਮੰਮਟ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ ਹੋਣ,ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹੋ ਜਾਵੇ,ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੁਣ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। 

ਇਸ ਤਰ੍ਰਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਗੁਣ ਦੀਆ ਵਿਸੇਸਤਾਵਾ ਹਨ ਸਰਲ ਸਹਿਜ ਭਾਵ ਪ੍ਰਗਟਾਣ ਵਾਲੀ ਸਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋ ਅਰਥ ਦੀ ਨਿਰਮਲਤਾ ਅਤੇ ਸਵੱਛਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀ।

ਰੀਤੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ[ਸੋਧੋ]

ਉਹ ਹਰ ਕੰਮ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਉਂਤ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕੰਮ ਕਿਸੇ ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਵਿਉਂਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਕਾਵਿ ਦੇ ਦੋ ਪੱਖ ਹਨ - ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਰਥ।ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁੰਦਰ ਉਪਯੋਗੀ ,ਉੱਚਿਤ, ਅਨੁਕੂਲ, ਸਾਰਥਕ ਹੋਣ ਓਥੇ ਅਰਥ ਵਾਲਾ ਪੱਖ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇ ਅਨੁਕੂਲ,ਸ਼ਬਦ ਅਰਜ ਦਾ ਆਪੋ ਵਿਚਲਾ ਕਾਵਿ ਗਠਬੰਧਨ ਭਾਵਾਤਾਮਕ ਉਚਤਾ ਇਹ ਗੁਣ ਰੀਤੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਉਪਜ ਹਨ। ਅਰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਬਣਾਕੇ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਸੁਮੇਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਰੀਤੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਕਾਰਜ ਹੈ।ਇਸ ਲਈ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕਾਵਿਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮੱਰਥਾ ਰੀਤੀ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ। 

ਕਵੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਰੱਖਕੇ ਜਿਸ ਤੱਤ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਸਰਬ ਲੌਕਿਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਸਰੋਤਿਆ ਦੇ ਮਨਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਤੱਤ ਰੀਤੀ ਹੈ,ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਵੁਕਤਾ, ਸੁਮਲੇਤਾ, ਸਾਧਾਰਣਤਾ ਆਲੰਕਾਰਿਕਤਾ, ਕਲਾਸੀਅਤਾ ਚਿਤ੍ਰਸਲੀਤਾ,ਆਲੰਕਾਰਿਕਤਾ ਆਦਿ ਗੁਣ ਉਪਜਦੇ ਹਨ।ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਰੀਤੀ ਤੱਤ ਜਾਂ ਰੀਤੀ ਸਿਧਾਂਤ ਉਤੇ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਵਿਚਾਰ ਹੋਇਆ ਹੀ ਹੈ ਸਗੋ ਯੋਰੋਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੀਤੀ ਉੱਤੇ ਹਰ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਬੜੀ ਡੂੰਘੀ ਵਿਵੇਚਨਾ ਹੋਈ ਹੈ।ਜਿਹੜੀ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਲਈ ਆਵੱਸ਼ਕ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। 

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. ਬਾਲਾ, ਡਾ.ਰਜਨੀ (2006). ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ. ਚੰਡੀਗੜ: ਲੋਕਗੀਤ ਪਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ. 
  2. ਧਾਲੀਵਾਲ, ਡਾ.ਪਰੇਮ ਪਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ (2012). ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ. ਪਟਿਆਲਾ: ਮਦਾਨ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਪਟਿਆਲਾ. 
  3. ਜੱਗੀ, ਡਾ.ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਕੌਰ (1981). ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸਤਰ (ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ). ਦਿੱਲੀ: ਆਰਸੀ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼,ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ,ਦਿੱਲੀ. 
  4. ਸ਼ਰਮਾ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ (2017). ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ - ਸ਼ਾਸਤਰ. ਪਟਿਆਲਾ: ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ,ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ,ਪਟਿਆਲਾ. 
  5. ਧਾਲੀਵਾਲ, ਡਾ.ਪਰੇਮ ਪਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ (2010). ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ - ਸ਼ਾਸਤਰ. ਪਟਿਆਲਾ: ਮਦਾਨ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼,ਪਟਿਆਲਾ. 
  6. ਜੱਗੀ, ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਕੌਰ (2014). ਭਾਰਤੀ ਕਾਵੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ. ਦਿੱਲੀ: ਆਰਸ਼ੀ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼. 
  7. ਧਾਲੀਵਾਲ, ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ (1998). ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤ੍. ਲੁਧਿਆਣਾ: ਲਾਹੌਰ ਬੁਕ ਸ਼ਾਪ.