ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search

ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਾਪਸ ਵਿਚ ਅਟੁੱਟ ਸਬੰਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ| ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਸ ਪਰਸਪਰ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁਖ ਰੱਖ ਕੇ ਕੲੀਂ ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦੀਅਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਵਰਗ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲੈਦੇਂ ਹਨ| ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਇਸ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਣ ਅਤੇ ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਪਰਿਚੈ ਰਾਹੀਂ ਇਹੀ ਭਾਵਨਾ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ| ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਦੀਅਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ|[1]

ਲੋਕਧਾਰਾ ਤੇ ਸਾਹਿਤ: ਅੰਤਰ ਸੰਬੰਧ[ਸੋਧੋ]

ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹੋੲੇ ਹੀ ਮੈਕਸਿਮ ਗੋਰਕੀ ਨੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਹੈ| ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੀਅਾਂ ਰੂੜੀਅਾਂ ਇਤਨੀਅਾਂ ਸਾਰਥਕ ਤੇ ਗੋਰਵਮੲੀ ਹਨ ਕਿ ਇਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਕੋੲੀ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤਕ ਸਿਰਜਨਾ ਕੀਤੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ|[2] ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਦਾ ਹੈ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਲਿਖਤਾਂ ਬਾਰੇ ਨਵੀਂ ਸੂਝ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਅਾਪਣੇ ਵਿਸਤਰਿਤ ਭੰਡਾਰ ਵਿਚੋਂ ਸਮਗਰੀ ਦੇ ਕੇ ਅਮੀਰ ਬਣਾਉਦਾਂ ਹੈ|

ਤੱਤ[ਸੋਧੋ]

ਡਾ. ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦਅਨੁਸਾਰ, 'ਲੋਕਧਾਰਾ ਤੋਂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਲੋਕ ਤੱਤ ਵਿਦਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਲੋਕ ਤੱਤ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ|

ਲੋਕਸਾਹਿਤ ਦੇ ਤੱਤ[ਸੋਧੋ]

ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਭੇਦ, ਲੋਕ ਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀਅਾਂ, ਲੋਕ ਛੰਦ, ਲੋਕ ਪਰਚਲਿਤ ਕਥਾ ਰੂਪ, ਲੋਕ ਗੀਤ, ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅਭਿਪਰਾਇ ਕਥਾਨਕ ਰੂੜੀਅਾਂ, ਲਘੂ ਧਰਾਵਾਂ ਜਿਵੇ ਅਖਾਣ, ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਅਾਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਲੲੀ ਸ੍ਰੋਤ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਇਸ ਦੇ ਵਸਤੂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਕ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਦਾ ਅਧਾਰ ਬਣਾਉਦੇਂ ਹਨ । ਕੋੲੀ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਜੋ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਵਿਕਸਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਠੀਕ ਉਸੇ ਤਰਾਂ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੁਅਾਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ|

ਲੋਕ ਕਲਾ ਦੇ ਤੱਤ[ਸੋਧੋ]

ਲੋਕ ਕਲਾ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਇਸ ਵਿਚ ਲੋਕ ਚਿਤਰਕਾਰੀ, ਲੋਕ ਨ੍ਰਿਤ, ਲੋਕ ਮੂਰਤੀਕਾਰੀ, ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਅਾਦਿ ਹਰ ਕਲਾ ਦੇ ਤੱਤ ਪਾੲੇ ਨਾਂਦੇ ਹਨ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੀਅਾਂ ਤਰਜਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਨਾਵਾਂ, ਲੋਕ ਚਿਤਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ, ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਤੇ ਲੋਕ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀਅਾਂ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੋੲੀ ਵੀ ਲੇਖਕ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਅਭਿਜ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ| ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਨੂੰ ਜਦ ਵੀ ਜਨਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਪੲੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਂ ਕੋੲੀ ਹੋਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਲੋਕਾ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹਿਅਾ ਤਾਂ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਤੱਤਾ ਦੁਅਾਰਾ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕਰਕੇ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗੲੀ

ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਦੇ ਤੱਤ[ਸੋਧੋ]

ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾ ਵਿਚ ਲੋਕ ਰਹੁ ਰੀਤਾ, ਤਿਉਹਾਰਾਂ, ਉਤਸਵਾਂ, ਵਰਤਾ, ਪੂਜਾ ਵਿਧੀਅਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਧਰਮ ਅਾਦਿ ਦਾ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਜਿਹੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲੈ ਕੇ ਕੋੲੀ ਵੀ ਲੇਖਕ ਲੋਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ|

ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ਾ ਦੇ ਤੱਤ[ਸੋਧੋ]

ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਪਿਛੇ ਸਮੂਹਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਅਾਨਕ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਿਸ਼ਠਭੂਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮਾਨਵ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਹਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਅਾਪਣੇ ਅਾਪ ਵਿਚ ਇਕ ਲੋਕ ਤੱਤ ਹੈ ਵਿਸ਼ਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਅਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੌਤ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਪੱਖ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੇ ਹਨ|

ਲੋਕ ਮਨੋਰੰਜਨ,ਲੋਕ ਧੰਦਿਅਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੇ ਤੱਤ[ਸੋਧੋ]

ਲਿਖਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਉਲੇਖ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਜਾਤੀਅਾਂ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਧੰਦਿਅਾਂ ਦਾ ਜਿਕਰ ਵੀ ਹੈ ਲੋਕ ਮਨੋਰੰਜਨ, ਲੋਕ ਧੰਦੇ, ਲੋਕ ਸ਼ਬਦ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਅਾਦਿ ਹਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਅਜਿਹੇ ਤੱਤ ਹਨ ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਅਾਪਣੀਅਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਾਧਾਰ ਬਣਾਇਅਾ ਹੈ ।

ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਰੂਪਾਂਤਰਨ[ਸੋਧੋ]

ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਮੁੱਖ ਤੋਰ ਤੇ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਅਾ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ-

ਸਿਧੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਯੋਗ[ਸੋਧੋ]

ਲੋਕਧਰਾੲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਸਿਧੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸਮੂਹਿਕ ਗਿਅਾਨ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਸਮਾਜ , ਸਭਿਅਾਚਾਰ, ਭੂਗੋਲ ਜਾਂ ਕੰਮ ਧੰਦਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨੂੰ ਅਾਪਣੀਅਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਲੈਦਾਂ ਹੈ । ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ਼, ਰਸਮ-ਰਿਵਾਜ, ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਅਖੌਤਾਂ ਅਾਦਿ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਤਬਦੀਲੀ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੀਅਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਾਉਦੇਂ ਹਨ। ਡਾ.ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਵੀ ਪੜਤ/ਲਿਖਤ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।[3]

ਬਦਲਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਯੋਗ[ਸੋਧੋ]

ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਅਾਪਣੀਅਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਾਧਾਰ ਬਣਾਉਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪਲਾਟ, ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੇ ਪਾਤਰਾਂ ਵਿਚ ਥੋੜੀ ਤਬਦੀਲੀ ਕਰਕੇ ਅਾਪਣੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਛੋਹ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਦੇ ਨਾਟਕ 'ਕਲਾਕਾਰ' ਵਿਚ ਇੰਦਰ, ਚੰਦਰਮਾ, ਗੌਤਮ ਤੇ ਅਹਿਲਿਅਾ ਅਾਦਿ ਪਾਤਰ ਦੇਵ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੲੇ ਗੲੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਵੇਂ ਅਰਥ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸੰਕੇਤ ਅਥਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਯੋਗ[ਸੋਧੋ]

ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਚੋਂ ਸਮੱਗਰੀ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕਾ ਦੁਅਾਰਾ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅਰਥ ਵਿਅੰਜਨਾ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਖਿਅਾਲ ਦੂਜੇ ਵਿਚਾਰ ਲੲੀ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰ ਲਿਅਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਵਿਚੋ ਲੲੇ ਗੲੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਹੈ।

ਲੋਕ ਰੂੜੀਅਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ[ਸੋਧੋ]

ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲੋਕ ਰੂੜੀਅਾਂ ਰਾਹੀ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਲੋਕਧਰਾਈ ਅਧਿਅੈਨ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਪਲਬਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਦੀਅਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਅਾਂ ਲੋਕ ਰੂੜੀਅਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮਤਰੇੲੀ ਮਾਂ, ਜਾਲਮ ਸੱਸ, 12 ਸਾਲ, 360 ਸਹੇਲੀਅਾਂ, ਜਾਦੂ ਦੀ ਟੋਪੀ, ਹੁਸੀਨ ਪਰੀਅਾਂ, ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀਅਾਂ ਦਾ ਬੋਲਣਾ ਅਾਦਿ।

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. ਡਾ.ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ ,ਲੋਕਯਾਨ ਅਧਿਐਨ, ਸੰਪਾਦਕ, ਪੰਨਾ 180
  2. ਡਾ.ਸੁਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ,ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ,ਨਵਯੁਗ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ,ਦਿਲੀ,ਪੰਨਾ 14
  3. ਡਾ.ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਹਿਰਾ, ਲੋਕਧਾਰਾ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ,ਪੰਨਾ-58