ਵਰੂਨੀ
| ਵਰੂਨੀ | |
|---|---|
ਵਾਈਨ ਦੀ ਦੇਵੀ | |
 ਵਰੂਨੀ (ਖੱਬੇ) ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਰੂਨ ਨਾਲ | |
| ਹੋਰ ਨਾਮ | ਜਲਦੇਵੀ,ਜਲਪਰੀ |
| ਮਾਨਤਾ | ਦੇਵੀ |
| ਨਿਵਾਸ | ਸਮੁੰਦਰ, ਜਲਲੋਕ |
| ਮੰਤਰ | ਓਮ ਜਲਦੇਵੀਏ ਨਮਹਾ, ਓਮ ਵਰੂਨੀਏ ਨਮਹਾ |
| ਵਾਹਨ | ਮਕਰ |
| Consort | ਵਰੂਨ |
ਵਰੂਨੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਰੂਣੀਨੀ ਅਤੇ ਜਲਦੇਵੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਰੂਨ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਈਨ ਦੀ ਦੇਵੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਰਿਗਵੇਦ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।[1]
ਕਥਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਰੂਨੀ ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਈ ਜਿਸ ਦਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਵਰੂਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਦੇਵੀ ਵਰੂਨੀ, ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਵਰੂਨੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਾਰੇ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਵਰੁਣ ਦੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੀ ਇੱਕ ਧੀ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮਕਰਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਧੀ - ਜੋ ਕਿ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਦੇਵੀ ਹੈ - ਨੂੰ ਵਰੁਣੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵਰੁਣਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵਰੁਣੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਲਈ ਆਮ ਸ਼ਬਦ - ਸੂਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਥਿਹਾਸ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ (ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ) ਦੌਰਾਨ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਸਕਰਣ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਜਾਂ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਚੁਣਦੀ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਹੋਰ, ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੇਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਭਗਤੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਨਸ਼ਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।[2][3][4]
ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਦੇਵੀ-ਪੂਰਬੀ ਸ਼ਕਤ ਸੰਪਰਦਾ ਵਿੱਚ, ਵਰੁਣੀ ਇੱਕ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਹੈ - ਵਰੁਣ ਦੀ ਊਰਜਾ ਦਾ ਰੂਪ।[5]
ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ
[ਸੋਧੋ]ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਰੁਣੀ (Vāruṇī) ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਰਾਬ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵਰੁਣੀ ਇੱਕ ਖਮੀਰ ਵਾਲਾ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਖਜੂਰ (ਫੀਨਿਕਸ ਸਿਲਵੇਸਟ੍ਰਿਸ) ਅਤੇ ਪਾਮਾਈਰਾ ਪਾਮ (ਬੋਰਾਸਸ ਫਲੈਬੇਲੀਫਰ) ਦੇ ਰਸ ਜਾਂ ਰਸ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਚੌਲਾਂ-ਅਧਾਰਤ ਸ਼ਰਾਬ, ਸੂਰਾ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਰੁਣੀ ਜਾਟਕ ਵਰਗੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।[6]
ਮਦਨਪਾਲ ਨਿਘੰਟੁ (ਵਰਗ 8.170) ਅਤੇ ਭੱਟ ਨ੍ਰਿਸਿੰਘ ਦੀ ਬ੍ਰਿਤ-ਸੰਹਿਤਾ 'ਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨੀ ਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲਾਂ ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀ ਪੌਦੇ ਪੁਨਰਨਾਵਾ (ਬੋਰਹਾਵੀਆ ਡਿਫੂਸਾ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਵਰੁਣੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਫਾਰਮੂਲੇ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ। ਹੋਰ ਹਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਰੰਗਧਾਰਾ ਸੰਹਿਤਾ (2.10.7ab), ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਰੁਣੀ ਤਾਲ ਅਤੇ ਖਰਜੂਰ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਸ ਨੂੰ ਖਮੀਰ ਕੇ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।[6]
ਅਸ਼ਟਾਂਗ ਹ੍ਰਦਯ ਸੂਤਰਸਥਾਨ (5.68) ਵਰਗੇ ਲਿਖਤਾਂ ਵਰੁਣੀ ਨੂੰ ਸੁਰ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ, ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਹਿੱਸੇ—ਜਾਂ ਮੈਲ—ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਾ ਦੇ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਕਰਣ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਵੇਤਾਸੁਰਾ, ਜਾਂ "ਚਿੱਟੀ ਸ਼ਰਾਬ" ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕੁਝ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ, ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਰੁਣੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਤਿਆਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੁਨਰਨਾਵਾ ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਆਟਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਰ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਫਿਲਟਰੇਟ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।[6]
ਦੇਵੀ
[ਸੋਧੋ]ਇੱਕ ਖਮੀਰ ਵਾਲਾ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਵਰੁਣੀ ਨੂੰ ਵੈਦਿਕ-ਉੱਤਰ ਹਿੰਦੂ ਸਾਹਿਤ - ਇਤਹਾਸ-ਪੁਰਾਣ - ਵਿੱਚ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਵਰੁਣ ਦੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੋਵਾਂ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਰਾਬ-ਰੂਪ ਵਰੁਣੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵਰੁਣੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਨਿਵਾਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰੁਣੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਧੀ ਨੂੰ ਸੂਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ - ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ।[3]
ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਰੁਣੀ ਅਨੰਤ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸੱਪ ਰਾਜਾ ਜਿਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਈ ਵਾਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਭਰਾ ਬਲਰਾਮ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।[3]
ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਮਦੀਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਬ ਲਈ ਇੱਕ ਆਮ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਮਦੀਰਾ ਸੂਰ/ਵਰੁਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਬੰਧ ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਇਸਤਰੀ ਰੂਪ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਇੱਕ ਤਰਲ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ, ਮਦੀਰਾ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਦੇਵੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਿਲ੍ਹਾਬੰਦ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਰੱਖਿਅਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।[3]
ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ
[ਸੋਧੋ]ਤੀਜੀ ਦੇਵੀ ਮਾਤਸ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਇੱਕ ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਹੈ।[7] ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਰੁਣੀ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮ ਊਰਜਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ ਅੰਧਕਾਸੁਰ ਦਾ ਖੂਨ ਪੀਣ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ 64 ਯੋਗਿਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]- ↑ Stutley, Margaret (2019-04-09). The Illustrated Dictionary of Hindu Iconography (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Routledge. ISBN 978-0-429-62425-4.
- ↑ Dalal, Roshen (2014-04-18). Hinduism: An Alphabetical Guide (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Penguin UK. ISBN 978-81-8475-277-9.
- ↑ 3.0 3.1 3.2 3.3 McHugh, James (2021-09-17). An Unholy Brew: Alcohol in Indian History and Religions (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-760303-1.
- ↑ Daniélou, Alain (December 1991). The Myths and Gods of India: The Classic Work on Hindu Polytheism from the Princeton Bollingen Series. Inner Traditions / Bear & Co. ISBN 978-0-89281-354-4.
- ↑ Dalal, Roshen (2014-04-18). Hinduism: An Alphabetical Guide (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Penguin UK. ISBN 978-81-8475-277-9.
- ↑ 6.0 6.1 6.2 Baladeva Chaudhry. Madhava Nidana And It Chief Commentary Chapter 1 8 Meulenbeld D. J. Brill.
- ↑ Rajeswari, D. R. (1989). Sakti Iconography (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Intellectual Publishing House. ISBN 978-81-7076-015-3.