ਅਰਬੀ ਸੰਗੀਤ
ਅਰਬੀ ਸੰਗੀਤ (ਅਰਬੀ: الموسيقى العربية, romanized: al-mūsīqā al-ʿarabīyyah) ਇਸਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵਾਲਾ ਅਰਬ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਹੈ। ਅਰਬੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਈ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਹਨ, ਹਰੇਕ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗੀਤ ਹੈ।
ਅਰਬੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਕਈ ਹੋਰ ਖੇਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਲੰਮਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਅਰਬ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ।
ਇਤਿਹਾਸ
[ਸੋਧੋ]ਪੂਰਵ-ਇਸਲਾਮਿਕ ਦੌਰ
[ਸੋਧੋ]ਪੂਰਵ-ਇਸਲਾਮਿਕ ਅਰਬ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੌਧਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਪੰਘੂੜਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ, ਸੰਗੀਤਕ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।[1] ਯਮਨ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਵ-ਇਸਲਾਮਿਕ ਅਰਬ ਵਿਗਿਆਨ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ, ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਬਾ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਤੋਂ ਲਾਭ ਉਠਾਇਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।[2][3] ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ, ਹੇਜਾਜ਼ ਦੇ ਅਰਬਾਂ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਅਸਲ ਅਰਬੀ ਸੰਗੀਤ ਯਮਨ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਦਰਾਮੀ ਟਕਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।[3] ਪੂਰਵ-ਇਸਲਾਮਿਕ ਅਰਬੀ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਪੁਰਾਤਨ ਮੱਧ ਪੂਰਬੀ[4] ਸੰਗੀਤ ਵਰਗਾ ਹੀ ਸੀ। ਬਹੁਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ 5ਵੀਂ ਅਤੇ 7ਵੀਂ ਸਦੀ ਈਸਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪੂਰਵ-ਇਸਲਾਮਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਅਰਬੀ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਰਬ ਕਵੀ — ਸ਼ੁਆਰਾ' ਅਲ-ਜਾਹਿਲੀਆ ( ਅਰਬੀ : شعراء الجاهلية ) ਜਾਂ "ਜਾਹਿਲੀ ਕਵੀ", ਭਾਵ "ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਦੌਰ ਦੇ ਕਵੀ" ਕਹਾਉਂਦੇ ਸਨ—ਉੱਚ ਨੋਟਾਂ ਨਾਲ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਸਨ।[2]
ਅਰਬੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ
[ਸੋਧੋ]ਅਰਬੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਤਾਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਕਸੁਰਤਾ ਦੇ ਉਲਟ। ਅਰਬੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪੌਲੀਫੋਨਿਕ ਹਨ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਅਰਬੀ ਸੰਗੀਤ ਹੋਮੋਫੋਨਿਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।[5]
ਹਬੀਬ ਹਸਨ ਤੂਮਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਪੰਜ ਭਾਗ ਹਨ ਜੋ ਅਰਬੀ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ:[6]
ਅਰਬੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ
[ਸੋਧੋ]
ਯੂਰਪੀਅਨ ਮੱਧਕਾਲੀ ਅਤੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੰਗੀਤ ਯੰਤਰ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਅਰਬੀ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਯੰਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ ਜੋ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਅਰਬ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਅਪਣਾਏ ਗਏ ਸਨ।[7][8] ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਜ਼ ਲ੍ਯੁਟ (ਇੱਕ ਤਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸਾਜ਼ ਜਿਸਦੀ ਗਰਦਨ ਲੰਬੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗੋਲ ਸਰੀਰ ਜਿਸਦਾ ਅਗਲਾ ਹਿੱਸਾ ਚਪਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਧੇ ਹੋਏ ਅੰਡੇ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਓਡ ਰਿਬੇਕ (ਰਬਾਬ ਤੋਂ ਵਾਇਲਿਨ ਦਾ ਪੂਰਵਜ, ਕਿਤਾਰਾ ਤੋਂ ਗਿਟਾਰ ਦਾ , ਨਕਰੇਹ ਤੋਂ ਨੇਕਰ, ਅਲ-ਡੱਫ ਤੋਂ ਅਦੂਫ, ਅਲ-ਬੁਕ ਤੋਂ ਅਲਬੋਕਾ, ਅਲ-ਨਫ਼ੀਰ ਤੋਂ ਅਨਾਫਿਲ, ਅਲ-ਸ਼ੱਬਾਬਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬੰਸਰੀ, ਅਲ-ਤਾਬਲ ਤੋਂ ਅਤਾਬਲ (ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਾਸ ਡਰੱਮ, ਅਲ-ਤਿਨਬਲ ਤੋਂ ਅਤੰਬਲ, ਬਾਲਬਨ, ਕਸਤਾਨ ਤੋਂ ਕਾਸਟਨੇਟ, ਅਤੇ ਸੁੰਜ ਅਲ-ਸੁਫ਼ਰ ਤੋਂ ਸੋਨਾਜਸ ਡੀ ਅਜ਼ੋਫਰ ਦਾ ਪੂਰਵਜ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।[8][9]
ਅਰਬੀ ਰਬਾਬ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨੁਕੀਲੀ ਬੇਲਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਝੁਕਿਆ ਤਾਰ ਯੰਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਝੁਕਿਆ ਯੰਤਰਾਂ ਦਾ ਪੂਰਵਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਿਬੇਕ, ਬਿਜ਼ੰਤੀਨੀ ਲਾਈਰਾ ਅਤੇ ਵਾਇਲਿਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।[10][11] ਅਰਬ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਅਰਬੀ ਔਡ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲਯੁਟ ਇੱਕ ਪੂਰਵਜ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।[12] [ਅਸਫਲ ਤਸਦੀਕ] ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਗਿਟਾਰ ਦੇ ਪੂਰਵਗਾਮੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਿਟਾਰ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਚਾਰ-ਤਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਆਊਟ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜੋ 8 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮੂਰਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਆਈਬੇਰੀਆ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ।[13] ਆਧੁਨਿਕ ਗਿਟਾਰ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪੂਰਵਜ ਗਿਟਾਰ ਮੋਰਿਸਕਾ (ਮੂਰਿਸ਼ ਗਿਟਾਰ) ਹੈ ਜੋ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਸਪੇਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ, ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਗਿਟਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਕਈ ਮੱਧਕਾਲੀ ਸ਼ੰਕੂ ਬੋਰ ਸਾਜਾਂ ਨੂੰ ਅਰਬ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜ਼ੇਲਾਮੀ (ਜ਼ੁਲਾਮੀ ਤੋਂ) ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।[14][15]
ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਗਾਡਾ ਬੋਗਿਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਰਬ ਕਾਵਿਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਯੂਰਪੀਅਨ "ਦਰਬਾਰੀ ਪਿਆਰ ਕਵਿਤਾ" ਉੱਤੇ ਕਈ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ। ਈਵਰਿਸਟੇ ਲੇਵੀ-ਪ੍ਰੋਵੈਂਕਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਐਕੁਇਟੇਨ ਦੇ ਵਿਲੀਅਮ 9 ਦੀ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸਤਰਾਂ ਅਰਬੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਜੋ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵਿਤ ਅੰਡੇਲੂਸੀ ਮੂਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਈਨਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਨੁਵਾਦ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ। ਮੱਧਯੁਗੀ ਇਸਤਵਾਨ ਫਰੈਂਕ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਹ ਲਾਈਨਾਂ ਅਰਬੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਬਲਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਿਖਾਰੀ ਦੁਆਰਾ ਮੂਲ ਦੇ ਮੁੜ ਲਿਖਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸਨ।[16]
ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਕਿ ਟ੍ਰੌਬਾਡੌਰ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਲੀਅਮ ਦੁਆਰਾ ਸਪੇਨ ਵਿੱਚ ਰਿਕਨਕੁਇਸਟਾ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਮੂਰਿਸ਼ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਨੂੰ ਰਾਮੋਨ ਮੇਨੇਂਡੇਜ਼ ਪਿਡਲ ਅਤੇ ਇਦਰੀਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਜੇਤੂ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਜਾਰਜ ਟੀ. ਬੀਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਲੜਾਈ ਹੈ ਜੋ ਵਿਲੀਅਮ ਨੇ ਸਪੇਨ ਵਿੱਚ ਲੜੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ। ਬੀਚ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਲੀਅਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਖੁਦ ਅਰਬੀ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੁਝ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸਤਾਨਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜੋ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲ ਸਕਦੇ ਸਨ।[16] ਦੂਸਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਕਿ ਵਿਲੀਅਮ ਨੇ ਟ੍ਰੌਬਾਡੌਰਸ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਬਣਾਈ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਗਲਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਉਸ ਦੇ "ਗੀਤ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਉਸ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਸੰਖੇਪ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ"।
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਰੇਜ਼ੋ ਦੀ ਸੋਲਫੇਜ ਸੰਗੀਤਕ ਸੰਕੇਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਗੁਇਡੋ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੱਕ ਲਾਤੀਨੀ ਭਜਨ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਦੂਸਰੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅਰਬੀ ਮੂਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।[17] ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਸੋਲਫੇਜ ਅੱਖਰ (do, re, mi, fa, sol, la, ti′) ਇੱਕ ਅਰਬੀ ਸੰਜਮ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੁਰ-ਏ-ਮੁਫਾਸਲ (′ ਵੱਖਰੇ ਮੋਤੀ "′ (Dal, ra, mim, fa, sad, lamʼ) ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨਿਨਸਕੀ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਥੀਸੋਰਸ ਲਿੰਗੂਰਮ ਓਰੀਐਂਟਲਮ (1680) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਕੋਈ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕੋਈ ਅਰਬੀ ਸੰਗੀਤਕ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹਨ।[18] ਹੈਨਰੀ ਜਾਰਜ ਫਾਰਮਰ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਕੇਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਅਰਬੀ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਭਜਨ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਬਰਾਬਰ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹਨ।[19]
ਹਵਾਲੇ
[ਸੋਧੋ]- ↑ Amnon Shiloah, Music in the World of Islam: A Socio-cultural Study, Wayne State University Press, 2000
- 1 2 Singing in the Jahili period – khaledtrm.net (ਅਰਬੀ ਵਿੱਚ)
- 1 2 "Sharron Gu, A Cultural History of the Arabic Language"
- ↑ "The Early Middle East [ushistory.org]". www.ushistory.org. Retrieved 2023-04-02.
- ↑ "Arabian music" on the on-line edition of The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, at www.encyclopedia.com
- ↑ Touma (1996), p.xix-xx.
- ↑ Sachs, Curt (1940), The History of Musical Instruments, Dover Publications, p. 260, ISBN 978-0-486-45265-4
- 1 2 Farmer 1988
- ↑ Farmer 1988
- ↑ "rabab (musical instrument) – Encyclopædia Britannica". Britannica.com. Retrieved 17 August 2013.
- ↑ Encyclopædia Britannica (2009), lira, Encyclopædia Britannica Online, retrieved 20 February 2009
- ↑ "ʿūd | musical instrument". Encyclopedia Britannica. Retrieved 6 April 2019.
- ↑ . Blaydon on Tyne.
{{cite book}}: Missing or empty|title=(help) - ↑ Farmer 1988, p. 140
- ↑ Farmer 1988
- 1 2 Beech, George T. (1992). "Troubadour Contacts with Muslim Spain and Knowledge of Arabic : New Evidence Concerning William IX of Aquitaine". Romania. 113 (449): 14–26. doi:10.3406/roma.1992.2180. ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ:Invalid
<ref>tag; name "Beech1992" defined multiple times with different content. - ↑ McNaught, W. G. (1893). "The History and Uses of the Sol-fa Syllables". Proceedings of the Musical Association. 19. Novello, Ewer and Co.: 35–51. doi:10.1093/jrma/19.1.35. ISSN 0958-8442.
- ↑ Miller, Samuel D. (Autumn 1973), "Guido d'Arezzo: Medieval Musician and Educator", Journal of Research in Music Education, vol. 21, no. 3, pp. 239–45, doi:10.2307/3345093, JSTOR 3345093
- ↑ Farmer 1988