ਇਲਾਇਚੀ

ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਤੋਂ
Jump to navigation Jump to search
ਇਲਾਇਚੀ ਦੇ ਬੀਜ

ਇਲਾਇਚੀ (ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ: cardamon ਜਾਂ cardamum),[1] ਇੱਕ ਮਸਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ "ਜ਼ਿੰਗਿਬਰੇਸੀਏ" ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚਲੀਆਂ ਜਿਨਸਾਂ "ਐਲੇਟਾਰੀਆ" ਅਤੇ "ਅਮੋਮਮ" ਦੇ ਕਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਉਪ ਮਹਾਂਦੀਪ ਅਤੇ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਮੂਲ ਨਿਵਾਸੀ ਹਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਬੀਜ ਦੀਆਂ ਫਲੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਕ੍ਰਾਸ-ਸੈਕਸ਼ਨ ਵਿਚ ਤਿਕੋਣੀ ਅਤੇ ਸਪਿੰਡਲ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ, ਇਕ ਪਤਲੇ, ਕਾਗਜ਼ੀ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ੈੱਲ ਅਤੇ ਛੋਟੇ, ਕਾਲੇ ਬੀਜ ਦੇ ਨਾਲ; ਜਦਕਿ "ਅਮੋਮਮ" ਦੀਆਂ ਫਲੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਗੂੜੀਆਂ ਭੂਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ "ਐਲੇਟਾਰੀਆ" ਦੀਆਂ ਫਲੀਆਂ ਹਲਕਿਆਂ ਹਰੀਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਲਾਇਚੀ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਖੰਡੀ ਅਤੇ ਸਬ-ਖੰਡੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਲਾਇਚੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਵਾਲੇ ਸੁਮੇਰ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।[2] ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ, ਇਸ ਦੀ ਕਾਸ਼ਤ ਕੁਝ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਆਟੇਮਾਲਾ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਤਨਜ਼ਾਨੀਆ ਵਿੱਚ।[3] ਜਰਮਨ ਦੇ ਕੌਫੀ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਆਸਕਰ ਮਾਜਸ ਕਲੋਫਰ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਆਟੇਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ਤ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਇਲਾਇਚੀ (ਕੇਰਲਾ) ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ; ਸੰਨ 2000 ਤਕ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਇਲਾਇਚੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਤਪਾਦਕ ਅਤੇ ਨਿਰਯਾਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ।[4]

ਵਨੀਲਾ ਅਤੇ ਕੇਸਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਤੀ ਭਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਲਾਇਚੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗਾ ਮਸਾਲਾ ਹੈ।[5]

ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਵੰਡ[ਸੋਧੋ]

ਇਲਾਇਚੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ:

  • ਸਹੀ ਜਾਂ ਹਰੀ ਇਲਾਇਚੀ (ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਬਲੀਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਿੱਟੀ ਇਲਾਇਚੀ[6] ) ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਈਲੇਟਾਰੀਆ ਇਲਾਇਚੀ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਚਿੱਟੀ ਇਲਾਇਚੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਿਆਮ ਇਲਾਇਚੀ, ਅਮੋਮਮ ਕ੍ਰੈਰੇਵੰਹ ਹੈ[7]
  • ਕਾਲੀ ਇਲਾਇਚੀ, ਜੋ ਭੂਰੇ, ਵੱਡੇ, ਲੰਬੇ ਜਾਂ ਨੇਪਾਲ ਇਲਾਇਚੀ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਮੋਮਮ ਸਬੂਲੈਟਮ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪੂਰਬੀ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਪੂਰਬੀ ਨੇਪਾਲ, ਸਿੱਕਮ, ਦੱਖਣੀ ਭੂਟਾਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਰਤੋਂ[ਸੋਧੋ]

ਇਲਾਇਚੀ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਖਾਣ ਪੀਣ ਵਿਚ ਸੁਆਦ ਅਤੇ ਰਸੋਈ ਦੇ ਮਸਾਲੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਈ. ਇਲਾਇਚੀ (ਹਰੀ ਇਲਾਇਚੀ) ਨੂੰ ਮਸਾਲੇ, ਮਾਸਟੇਜ ਅਤੇ ਦਵਾਈ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਤੰਬਾਕੂਨੋਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।[8]

ਇਕ ਸੁੱਕੀ ਇਲਾਇਚੀ ਅਤੇ ਛਿਲਕਾ

ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਿੱਚ[ਸੋਧੋ]

ਸ਼੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਮਸਾਲੇ ਦੀ ਦੁਕਾਨ
ਖਾਣੇ ਵਿਚ ਸੁਆਦਲਾ ਅਤੇ ਮਸਾਲੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਇਲਾਇਚੀ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼, ਭਾਰਤ, ਨੇਪਾਲ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਗਰਮ ਚਾਹ ਜਾਂ ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਸੁਆਦ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਲਾਇਚੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਅਨੌਖਾ ਸੁਆਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਤੀਬਰ ਸੁਗੰਧਿਤ, ਗਰਮ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲਾ. ਕਾਲੀ ਇਲਾਇਚੀ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਤੰਬਾਕੂਨੋਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਕੌੜੀ ਨਹੀਂ, ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਲੋਕ ਪੁਦੀਨੇ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣ ਵਿਚ ਇਕ ਆਮ ਸਮੱਗਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਨਾਰਡਿਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਵੀਡਨ, ਨਾਰਵੇ ਅਤੇ ਫਿਨਲੈਂਡ ਵਿਚ ਪਕਾਉਣ ਵਿਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਸਲੂਕ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਲਾਇਚੀ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਖਿਆਲੀ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੱਧ ਪੂਰਬੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ, ਕਾਫ਼ੀ ਅਤੇ ਇਲਾਇਚੀ ਅਕਸਰ ਲੱਕੜ ਦੇ ਮੋਰਟਾਰ ਵਿਚ, ਇਕ ਮੀਹਬਜ ਵਿਚ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਗੈਸ ਦੇ ਉਪਰ ਪਕਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ 40% ਇਲਾਇਚੀ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ, ਦੋਵੇਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਇਲਾਇਚੀ ਮਿੱਠੇ ਅਤੇ ਸਵਾਦ ਵਾਲੇ ਪਕਵਾਨ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ। ਦੋਵੇਂ ਮਸਾਲੇ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਭਾਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲੀ ਮਸਾਲੇ ਅਤੇ ਥਾਈ ਕਰੀ ਪੇਸਟ। ਹਰੀ ਇਲਾਇਚੀ ਅਕਸਰ ਰਵਾਇਤੀ ਭਾਰਤੀ ਮਠਿਆਈਆਂ ਅਤੇ ਮਸਾਲਾ ਚਾਹ (ਮਸਾਲੇ ਵਾਲੀ ਚਾਹ) ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੋਨੋ ਅਕਸਰ ਬਾਸਮਤੀ ਚਾਵਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਕਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਾਰਨਿਸ਼ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਬੀਜ ਕਈ ਵਾਰ ਚੱਬੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਚਿਉੰਗਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਗੈਲਰੀ[ਸੋਧੋ]

ਹਵਾਲੇ[ਸੋਧੋ]

  1. cardamon. dictionary.com
  2. Weiss, E. A. (2002). Spice Crops. CABI. p. 299. ISBN 978-0851996059. 
  3. Weiss, E. A. (2002). Spice Crops. CABI. p. 300. ISBN 978-0851996059. 
  4. Shenoy Karun, Kerala cardamom trying to fight off its Guatemalan cousin", The Times of India, 21 April 2014; accessed 25 July 23014.
  5. Williams, Olivia (2014). Gin Glorious Gin. London: Headline Publishing Group. p. 283. ISBN 978-1-4722-1534-5. 
  6. Bhide, Monica. "Queen of Spices", Saveur, 8 March 2010. Retrieved on 4 December 2014.
  7. Katzer, Gernot. "Spice Pages: Cardamom Seeds (Elettaria cardamomum)". gernot-katzers-spice-pages.com (in ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ). Retrieved 2017-04-04. 
  8. "The Uses of Cardamom". Garden Guides. 2017-09-21. Retrieved 2018-05-29.